Bitki Dokuları Özeti

Bitkilerin Temel Kısımları ve Doku Sistemleri

Bitkilerde karasal ortama uyum sağlamış toprak üstü (sürgün sistemi) ve toprak altı (kök sistemi) olmak üzere iki organ sistemi bulunur.

Kök Sistemi

  • Bitkiyi toprağa bağlar, su ve mineral alımını sağlar, hormon üretir.
  • Besin ihtiyacını sürgün sisteminden karşılar.

Sürgün Sistemi

  • Gövde, yaprak, çiçek ve meyveden oluşur.
  • Kökten gelen su ve minerallere ihtiyaç duyar.
  • Kök ve sürgün sistemi birbirine bağlıdır.

Bitkisel Dokular

Bitkisel dokular bulundukları yere ve kökenlerine göre sınıflandırılır.

1. Meristem Doku
  • Genel Özellikleri: Canlı, bol sitoplazmalı, büyük çekirdekli, ince çeperli hücrelerdir. Metabolizmaları hızlıdır. Sürekli bölünebilirler.
  • Bitkilerde boyca uzamayı ve enine kalınlaşmayı sağlar.
  • Primer büyüme: Bitkinin yaşamı boyunca devam eden ve boyca uzamayla sonuçlanan büyümedir. Gövde ve kök ucundaki birincil meristem hücreleri sağlar.
  • Sekonder büyüme: Odunsu bitkilerde kök ve gövdenin kalınlaşmasını sağlayan büyümedir. İkincil meristem hücreleri gerçekleştirir.
  • Bulundukları Yerlere Göre:
    • Uç (Apikal) Meristem: Kök, gövde ve dal uçlarında bulunur. Boyca uzamayı sağlar. Kök ucu meristemi kaliptra ile korunur.
    • Yanal (Lateral) Meristem: Odunsu bitkilerin kök ve gövdelerinde enine büyümeyi sağlar (sekonder büyüme).
  • Kökenlerine Göre:
    • Primer (Birincil) Meristem: Embriyonik dönemden beri bölünme yeteneğini kaybetmemiş hücrelerden oluşur. Kök ve gövde uçlarında bulunur. Boyca uzamayı sağlar.
    • Sekonder (İkincil) Meristem: Bölünme yeteneğini kaybetmiş parankima hücrelerinin hormon etkisiyle yeniden bölünme yeteneği kazanmasıdır. Yanal meristem veya kambiyum olarak da adlandırılır. Demet kambiyumu ve mantar kambiyumu bulunur.
      • Demet kambiyumu: Ksilem ve floem oluşmasını sağlar.
      • Mantar kambiyumu: Mantar dokuyu oluşturur. Epidermisin yerini alır.
2. Temel Doku
  • Örtü ve iletim dokusu dışındaki kısımları doldurur. Kök, gövde, yaprak gibi organlarda bulunur.
  • Parankima, kollenkima ve sklerenkima çeşitleri vardır.
  • Parankima Dokusu: Tüm organların yapısında bulunur. İnce çeperli, bol sitoplazmalı ve canlı hücrelerden oluşur. Bölünerek yaralanma bölgelerini onarabilir.
    • Dört çeşit parankima bulunur: iletim, havalandırma, özümleme ve depo parankiması.
  • Kollenkima (Pek Doku): Büyümekte olan kısımlara destek verir. Çiçek ve yaprak sapında, genç gövde ve sürgünlerde bulunur. Canlıdır. Çeperleri selüloz ve pektin birikimiyle kalınlaşmıştır.
  • Sklerenkima (Sert Doku): Büyümeyi tamamlamış organlarda bulunur. Hücreleri selüloz ve lignin biriktirir. Destek sağlar. Sklerenkima lifleri ve taş hücreleri olmak üzere iki çeşittir.
3. İletim Doku
  • Organik ve inorganik madde taşınmasını sağlar. Ksilem (odun boruları) ve floem (soymuk boruları) bulunur.
  • Ksilem (Odun Boruları): Su ve mineralleri köklerden sürgün sistemine taşır. Trakeit ve trake borularından oluşur. Tek yönlü taşıma yapar.
    • Trakeitler: Uçları kapalı, uzun ve ince hücrelerdir.
    • Trakeler: Trakeitlere göre daha geniş, daha kısa ve daha ince çeperlidir.
  • Floem (Soymuk Boruları): Fotosentez ürünlerini yapraklardan diğer kısımlara taşır. Kalburlu boru elemanları, arkadaş hücreleri, floem parankiması ve floem sklerenkiması içerir. Çift yönlü taşıma yapar.
4. Örtü (Koruyucu) Doku
  • Bitkinin yüzeyini örter, korur ve su kaybını engeller. Epidermis ve peridermis olarak ikiye ayrılır.
  • Epidermis: Otsu bitkilerin genç kısımlarında bulunur. Tek sıralı hücrelerden oluşur. Kloroplast içermez. Farklılaşarak stoma (gözenek), tüy, emergens (diken) ve hidatot (su savağı) gibi yapıları oluşturur.
    • Stoma (Gözenek): Yaprak ve genç gövdelerde bulunur. Gaz alışverişini ve terlemeyi sağlar. Bekçi hücreleri ve komşu hücrelerden oluşur.
    • Tüy: Epidermis hücrelerinin dışa doğru gelişmesiyle oluşur. Örtü, savunma, salgı, tırmanma, emme gibi görevleri vardır.
    • Hidatot (Su Savağı): Yaprak kenarlarında bulunur. Gutasyon ile fazla suyu sıvı halde dışarı atar.
    • Emergens (Diken): Savunmayı sağlar. Epidermis ve korteks hücrelerinin katılımıyla oluşur.
  • Peridermis (Mantar Doku): Odunsu bitkilerin kök ve gövdelerinde epidermisin yerini alır. Mantar kambiyumu, mantar doku ve parankima hücrelerinden oluşur. Lentisel (kovucuk) adı verilen açıklıklar içerir.

Tablo Özeti

Doku/YapıÖzellikler
KollenkimaCanlı, esnek, selüloz ve pektin birikimi ile kalınlaşmış çeperler, uzayan kısımlarda bulunur.
SklerenkimaÖlü, lignin birikimi ile kalınlaşmış çeperler, büyümeyi tamamlamış kısımlarda bulunur. Sklerenkima lifleri ve taş hücreleri içerir.
KsilemÖlü, lignin birikimi ile kalınlaşmış çeperler, trake ve trakeitlerden oluşur, köklerden yapraklara su ve mineral taşır (tek yönlü).
FloemCanlı (kalburlu boru hücrelerinde sadece sitoplazma), kalburlu boru ve arkadaş hücrelerinden oluşur, yapraklardan köklere ve köklerden yapraklara besin taşır (çift yönlü).
StomaEpidermis farklılaşması, canlı, yaprak ve otsu gövdede, kloroplast içerir, açılıp kapanabilir, su ve CO2 atar (gaz halinde).
HidatotEpidermis farklılaşması, canlı, yaprak kenarlarında, kloroplast içermez, daima açıktır, mineralli su atar (sıvı halde).
LentiselPeridermis farklılaşması, cansız, odunsu gövdelerde ve bazı meyvelerin kabuklarında, kloroplast içermez, daima açıktır, su atar (gaz halinde).
Demet KambiyumuKsilem ve floem oluşmasını sağlar.
Mantar KambiyumuMantar dokuyu oluşturur. Epidermisin yerini alır.