Mikrobiologia – przygotowanie do egzaminu

Wirusologia

  • Cytomegalowirus (HCMV, HHV-5)

    • Droga przenoszenia:
    • 👃 Drogi oddechowe – inhalacja aerozolu z wydzielin zawierających wirusy.
    • 💉 Także krew, przeszczepy narządów, mleko matki, kontakty seksualne; jednak w pytaniu testowym podkreślono drogę oddechową.
    • Chorobotwórczość i znaczenie kliniczne:
    • U osób immunokompetentnych najczęściej zakażenie bezobjawowe lub mononukleoza CMV-podobna.
    • U noworodków – cytomegalia wrodzona (triada: głuchota, zwapnienia śródczaszkowe, hepatosplenomegalia).
    • U biorców przeszczepów – CMV colitis, zapalenie płuc, retinitis.
    • Epidemiologia: nosicielstwo w populacji ogólnej 50!–!90%50!\text{–}!90\%.

  • Ludzki wirus ospy wietrznej i półpaśca (VZV, HHV-3)

    • Zakażenia pierwotne: ospa wietrzna (varicella) u dzieci.
    • Zakażenia wtórne: półpasiec (zoster) – reaktywacja utajonego wirusa w zwojach czuciowych.
    • Wysypka grudkowo-plamista, świąd, ryzyko powikłań neurologicznych (zap. móżdżku, zap. płuc).

  • Wiremia

    • Definicja: obecność cząstek wirusa we krwi pacjenta; może być:
    • pierwotna – krótko po wniknięciu patogenu,
    • wtórna – po namnożeniu w narządach docelowych.

  • Replikacja wirusów – kolejność faz

    1. Adsorpcja (przyłączenie do receptora komórkowego).
    2. Penetracja (endo-/fuzja).
    3. Odpłaszczanie (uwolnienie materiału genetycznego).
    4. Utajenie (faza eclipsy – brak zakaźnych wirionów w komórce).
    5. Dojrzewanie (składanie nukleokapsydu + ewentualna osłonka).
    6. Elucja (uwalnianie wirionów – pączkowanie lub liza).

  • Zakaźna cząstka wirusa

    • Nukleokapsyd = kwas nukleinowy + kapsyd (białka otoczkowe). Sam kwas nukleinowy lub sama osłonka nie są zakaźne.

  • Wirusy zapalenia wątroby (WZW)

    • HCV (Flaviviridae): główna droga zakażenia – parenteralna (krew, hemodializa, narkotyki iniekcyjne, transfuzje sprzed 1992 r.).
    • HBV: jedyny spośród WZW zawierający DNA. Drogi: parenteralna, seksualna, wertykalna.

  • Wirus brodawczaka ludzkiego (HPV)

    • Zakażenie: bezpośredni kontakt skórno-skórny, mikrourazy (otarcia naskórka), kontakty seksualne.
    • Chorobotwórczość: brodawki zwykłe, kłykciny kończyste, nowotwory szyjki macicy (typy onkogenne 16, 18).

Bakteriologia – ogólne mechanizmy

  • Enzymy proteolityczne bakterii

    • Przyczyniają się do chorobotwórczości, bo:
    • degradu­ją tkanki gospodarza, ułatwiają inwazję,
    • neutralizują przeciwciała i białka dopełniacza,
    • modulują odpowiedź zapalną.
    • Test egzaminacyjny: „wszystkie odpowiedzi są prawidłowe”.

  • Nosicielstwo

    • Def.: obecność drobnoustrojów chorobotwórczych w organizmie osoby zdrowej bez objawów klinicznych.

Bakterie i choroby – szczegółowo

  • Staphylococcus aureus

    • Nie wywołuje chorób przewodu pokarmowego w sensie inwazyjnych zakażeń jak salmonelloza; jednak jego enterotoksyny powodują zatrucie pokarmowe (rzut wymiotny).
    • Toksyny immunomodulujące:
    • Enterotoksyny (A–E, G–X) – superantygeny ⇒ wymioty, biegunka.
    • TSST-1 – czynnik wstrząsu toksycznego.
    • Eksfoliatyna (toksyna epidermolityczna) – SSSS u niemowląt.

  • Streptococcus pyogenes (paciorkowiec grupy A)

    • Powoduje martwicze zapalenie powięzi („flesh-eating disease”), płonicę (szkarlatynę), zapalenie gardła.
    • Czynniki zjadliwości: białko M, streptolizyny O/S, egzotoksyny pirogenne (Spe).

  • Streptococcus pneumoniae

    • Wywołuje zapalenie płuc, ucha środkowego, zatok, OPSI, zap. opon; NIE wywołuje krztuśca.

  • Corynebacterium diphtheriae

    • Choroba: błonnica (dyfteryt).
    • Główny czynnik chorobotwórczy: toksyna błonicza – cytotoksyna blokująca elongację białkową (inhibicja EF-2) ⇒ martwica nabłonka.

  • Bacillus cereus

    • Produkuje dwie toksyny:
    • \text{c\iepłochwiejna} biegunkowa ENTEROTOKSYNA (aktywacja cyklazy adenylanowej ⇒ biegunka).
    • termostabilna\text{termostabilna} toksyna wymiotna (cereulid) – objawy grypodobne, wymioty po spożyciu ryżu.

  • Enterobacteriaceae

    • Rodzina obejmuje m.in. Salmonella spp. i Shigella spp.
    • Wspólne cechy: Gram-(−) pałeczki, fermentacja glukozy z wytworzeniem lub bez CO2\text{CO}_2, oksydazo-ujemne, rzęski perytrychalne (oprócz Shigella, Klebsiella).

  • Shigella sonnei

    • Etiologia czerwonki bakteryjnej (dysenteria) z krwistą biegunką, gorączką.
    • Toksyna Shiga podobna do VTEC.

  • Helicobacter pylori

    • Choroby: nieżyt żołądka i dwunastnicy, choroba wrzodowa, rak żołądka (typ intestinalny), chłoniak MALT.
    • Czynniki zjadliwości: ureaza (neutralizacja kwasu), czynnik CagA, VacA.

  • Clostridioides (Clostridium) difficile

    • Antybiotykozależne rzekomobłoniaste zapalenie jelit (PMC).
    • Toksyny A (enterotoksyna) i B (cytotoksyna) ⇒ biegunka, megacolon toxicum.

  • Mycobacterium tuberculosis

    • Gruźlica: najczęściej płuca, ale też OUN, nerki, kości ⇒ choroba wielonarządowa.
    • Cechy bakteriologiczne: kwaso-oporność, ściana bogata w mykolipidy.

  • Borrelia burgdorferi

    • Rumień wędrujący w miejscu ukąszenia kleszcza ⇒ borelioza z Lyme.

  • Neisseria gonorrhoeae

    • Struktury zjadliwości: fimbrie, białka błon zewnętrznych (Opa, PorB), otoczka (losowa glikozylacja), LPS (LOS).
    • Mechanizmy unikania odpowiedzi immunologicznej: zmienność antygenowa, inwazja neutrofilów.

  • Propionibacterium (Cutibacterium) acnes

    • Choroby: trądzik pospolity, zakażenia protez stawowych, endocarditis.

Mikologia

  • Grzyby pleśniowe i ich metabolity

    • Wytwarzają mykotoksyny, mogące powodować zatrucia pokarmowe, np. aflatoksyny (aspergillus), ochratoksyny (penicillium), patulina.

  • Aspergillus spp.

    • Droga zakażenia: wziewna (inhalacja konidiów zawieszonych w kurzu, powietrzu).
    • Choroby: aspergilloma, invasive aspergillosis u immunosupresji, alergiczna aspergilloza oskrzelowa.

  • Cryptococcus neoformans

    • Choroby: ostre i przewlekłe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych (zwł. u osób z AIDS), kryptokokoza płucna.
    • Czynnik zjadliwości: polisacharydowa otoczka GXM.

  • Pityrosporum (Malassezia) ovale

    • Choroba: łupież pstry (tinea versicolor) – plamy hipopigmentacyjne na tułowiu.

  • Scopulariopsis brevicaulis

    • Najczęściej zakażenia oportunistyczne, w pytaniu: „akaulioza” (rzadkie skórno-paznokciowe zakażenie grzybicze).

Lista szybkiego dopasowania choroba ↔ drobnoustrój (przykład egzaminacyjny)

  • Błonnica – Corynebacterium diphtheriaeCorynebacterium\ diphtheriae.
  • Płonica (szkarlatyna) – Streptococcus pyogenesStreptococcus\ pyogenes.
  • Krztusiec – Bordetella pertussisBordetella\ pertussis.
  • Grypa – Haemophilus influenzaeHaemophilus\ influenzae to dawna, mylna nazwa „pałeczki grypy” (obecnie wiemy, że grypę wywołują Orthomyxoviridae, a H. influenzae powoduje zap. opon i dróg oddechowych).

Podsumowania i implikacje praktyczne

  • Rozpoznanie chorób wirusowych opartych na wysypce (ospa wietrzna) wymaga odróżnienia od różyczki, odry – różnice w typie wysypki.
  • Istotnym problemem klinicznym pozostaje nadmierne użycie antybiotyków → wywołuje zapalenie jelit C. difficile.
  • Wysoka zakaźność HBV i HCV w środowisku medycznym wymaga skrupulatnego przestrzegania procedur parenteralnych i szczepień (HBV).
  • Enzymy proteolityczne bakterii są potencjalnym celem leczniczym (inhibitory proteaz S. aureus – badania eksperymentalne).
  • Mykotoksyny pleśniowe → zagrożenie bezpieczeństwa żywności; kontrola HACCP i monitorowanie przechowywania zbóż.
  • Reaktywacja latentnych wirusów (VZV) częstsza u osób 50+ ⇒ szczepienia przeciw półpaścowi.