KPSS 11 İslamiyet Öncesi Türk Tarihi (copy)

İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK TARİHİ

İlk Türk devletlerinin yönetim anlayışı

  • Türklerin yaşadığı coğrafyanın şartları, kut anlayışı ve Türk cihan hakimiyeti anlayışı yönetim anlayışını şekillendirmiştir.
  • Devletin unsurları: bağımsızlık (oksızlık), ülke, halk (kün) ve teşkilat olarak belirlenmiştir.

1. Devlet Yönetimi

a. Hükümdarın Görevleri
  • Ordunun başında sefere çıkmak
  • Adaleti sağlamak (Yargıya başkanlık etme)
  • Ülkenin bağımsızlığını korumak
  • Töreleri uygulamak
  • Kurultaya başkanlık etmek (Ayguciyi tayin etme)
  • Açı doyurup çıplağı giydirmek (Bu durum Türklerde sosyal devlet anlayışını göstermektedir.)
b. Hükümdar Sembol ve Unvanları
  • İlteriş
  • idikut
  • Erkin
  • Otağ (Çadır)
  • Kamçı (Berge)
  • Nevbet (Davul)
  • Ordu
  • Han (Hakan)
  • Yabgu
  • Kağan
  • İdikut
  • İlteber
  • Şanyū
  • Ay Tengri
c. Gök Tanrı'nın Hükümdarı Donattığı Yetkiler
  • Kut: Gök Tanrı'nın bir hükümdara ve onun ailesine devletin yönetme yetkisi verdiğine inanılan anlayıştır. Ülke hükümdar ve ailesinin ortak malıdır. Bu anlayış veraset sistemini düzensiz hâle getirmiştir, taht kavgalarına sebep olmuştur.
  • Küç: Güç - Askeri
  • Ütüş: Pay, hisse, nasip - Ekonomik
d. Devletin Sürekliliğini sağlamak İçin Uygulanan Politikalar
  • Türk Cihan Hakimiyeti: Güneş'in doğduğu yerden battığı yere kadar olan coğrafyayı Türk hükümdarların idare etmesi.
  • Nizam-ı Alem: Tanrı adına dünya nizamını sağlama ve Türk adaletini dünyanın her yerine yayma.
  • Kızıl Elma: Her zaman değişen ve hedefe varıldığında tekrardan yeni bir hedef koyma ülküsü.
e. İkili Teşkilat
  • Merkez doğudadır. Batıyı ise kağanın kardeşi yönetir.
  • Kağan doğuda otururken, batının yönetimi genelde Yabgu unvanlı kağanın kardeşine bırakılmıştır.
  • Yabgu unvanlı batı kanadı doğudaki kağana bağlı olarak töre hükümlerini uygulamıştır.
f. Devlet Görevlileri
  • Çeşitli unvanlarla isimlendirilmiş birçok devlet görevlisi bulunmaktadır:
    • Apa
    • Ayguci (Uge)
    • Ayuki
    • Ağılığ
    • Otacı (Emçi)
    • Buyruk
    • Tudun
    • Tutuk
    • Erkin
    • Nazır
    • Bitikçi (Tamgaci)
    • Yarlig
    • Tigin
    • Şad (Sivil yönetici)
    • Vezir
    • Bakan
    • Hükümet
    • Hekim/Tabip
g. Kurultay (Toy/Kenges)
  • Günümüzün Bakanlar Kurulu'yla benzerlik taşır.
  • Sadece danışma meclisi değildir; bazen danışma bazen de karar organıdır. Genellikle yılda iki veya üç defa toplanır.
  • Kağan olmadığı zaman "Ayguci" Kurultaya başkanlık eder.
  • Her türlü mesele konuşulur. (Dini konularda dahil)
  • Törelere uymayan hakanı görevden alır ve yeni hakanı seçer.
  • Katılan tüm üyelere "Toygun" denir. Üyeler hakan, hatun, boy beyleri, ileri gelenler komutanlar ve hanedan üyeleridir.

2. Sosyal Hayat

Diğer Meclisler
  • Anneye "ög", babaya "kang" denir.
  • Monogami tipi evlilikler mevcuttur.
  • Düğünlere "törün" denir. Halk eğlencelerine "şölen" denir.
  • Halkın baharın gelişini kutlamasına "Bahar Bayramı, Nevruz ya da Nevruzi Sultani" denilir.
  • Halkın kaldığı çadırlara "yurt" denir.
  • Toplumsal sıralama: Oğuş, Urug, Aile, Sülale, Boy, Budun, Millet, Devlet.

3. Hukuk

  • Sosyal düzeni sağlayan örf, âdet, gelenek ve ahlaki değerlerden beslenerek ortaya çıkan sözlü hukuk kurallarına "töre" denir.
  • Törelerin oluşumunda;
    • Kut anlayışı ile Hakanlar tarafından konulan yasalar,
    • Kurultayda alınan kararlar,
    • Türk toplumunun gelenek ve görenekleri etkili olmuştur.

4. Kutluklar (682-744)

  • Kurucusu Kutluk Kağan'dır, merkezi Ötüken'dir.
  • Orhun Abideleri bu devlet zamanında oluşturulmuştur.
  • Kutluk Kağan "derleyen, toplayan" anlamına gelen "İlteriş" unvanıyla tahta çıkmıştır. Vezir Tonyukuk'a "Türklerin Bismarc'ı ve Apa Tarkan" unvanları verilmiştir.
  • Türk tarihinin en büyük fatihlerinden biri sayılan Kapgan Kağan, Türk boylarını hâkimiyet altına alarak 701 yılında Demir Kapı'ya kadar ulaşmıştır.
  • Kutluklar, Karluk, Basmil ve Uygur saldırıları sonucunda yıkılmıştır.

5. Uygurlar (744-840)

  • Uygur ismi "akraba, müttefik" anlamına gelirken, Çin kaynaklarında "şahin gibi dolaşan, hücum eden" anlamında kullanılmıştır.
  • Kurucusu Kutluk Bilge Kül Kağan'dır. Merkezi önce Ötügen, sonra Karabalgasun'dur.
  • Bögü Kağan Zamanı'nda Manihaizm dinini kabul ederek hayvansal gıdaların yenilmesinin yasaklanmasıyla savaşçılık özelliklerini yitirmişlerdir.
  • Sulama kanalları açarak tarıma geçmiş, şehirler kurmuşlardır. Şehirlere Balig adı verilmiştir.
  • Uygurlar resim sanatıyla uğraşmış, minyatür sanatını Amerika'dan öğrenmişlerdir.
  • İlk defa kütüphaneler kurulmuş, Türk tarihinde ilk kez örgün eğitim kurumları oluşturulmuştur.
  • İlk defa minyatür sanatını kullanmış, kâğıt parayı (çav) kullanmışlardır.
  • Hastalıkların tedavisinde akupunktur ve çiçek aşısı kullanmışlardır.

6. Genel Özellikler

  • Türk tarihinde en çok etkili olan etnik grup Uygurlardır.
  • Zamanla ikiye ayrılıp yeni devletler kurmuşlardır: Sarı (Kansu) Uygurları ve Turfan Uygurları.

7. Kırgızlar (840-1207)

  • Uygurları yıkarak merkezi Ötüken olmak üzere kurulmuştur.
  • Cengiz Han'a itaat eden ilk Türk devleti olmuşlardır.
  • Manas Destanı ve Yenisey Kitabeleri'ni oluşturmuşlardır.

8. Karluklar (627-1212)

  • İslamiyet'i kabul eden ilk Türk boyudur.
  • 751 yılı Talas Savaşı'nda Abbasileri desteklemişlerdir.

9. Türgişler (659-766)

  • En bilinen hükümdarları Baga Tarkan'dır. Kendi adına para bastırmıştır.

10. Akhunlar (Eftalitler) (367-557)

  • Sasanilerde çıkan Mazdek İsyanı'nın bastırılmasında önemli rol oynamışlardır.

11. Tabgaçlar

  • Kuzey Çin'e iki yüz sene egemen olmuşlardır.

12. Başkırtlar

  • 1730-1736 yıllarında Rusya'ya başkaldırmışlardır.

13. Oğuzlar

  • Kelime manası olarak "boy, kabile veya kalabalık" anlamına gelir.
  • İslamiyet'i kabul ettikten sonra Büyük Selçuklu, Anadolu Selçuklu ve Osmanlı Devleti'ni kurmuşlardır.

14. Kimekler

  • Göktürk Devleti'nin egemenliği altında yaşamışlardır.

15. Uygur Kütüphaneleri ve Eğitim Kurumları

  • İlk Türk devletlerinde kütüphaneler kurulmuş, eğitim kurumları oluşturulmuştur. Bugünün eğitim sisteminin temelleri burada atılmıştır.

16. Ekonomi

  • İlk Türklerde ekonomi ticaret ve hayvancılığa, Uygurlarla birlikte ise tarıma dayanmıştır. Türk tarihinde parayı ticarette bir değişim aracı olarak kullanan ilk Türk devleti Göktürklerdir.

17. Yazı, Dil ve Edebiyat

  • Türklerin tarih boyunca kullandığı alfabeler: Göktürk (Orhon), Uygur, Soğd, Kiril, Arap, Latin.
  • Sözlü edebiyat: Sav (Atasözü), Sagu (Ağıt), Koşuk (Şiir), Destan (Kahramanlık hikâyeleri).
  • Yazılı edebiyat: Yenisey Kitabeleri, Bugut Yazıtları, Orhun Abideleri.

18. Din ve İnanış

  • Türklerin tarihinde inandıkları dinler: Gök Tanrı, Manihaizm, İslamiyet, Musevilik, Budizm, Hristiyanlık, Atalar Kültü.
  • İnanışlar: Yer-Su-Gök inancı, Doğalar Kültü.