Systemy polityczne

SYSTEMY POLITYCZNE PAŃSTW EUROPEJSKICH

DEMOKRACJA BEZPOŚREDNIA

Definicja demokracji bezpośredniej

• Demokracja bezpośrednia jest to sposób podejmowania decyzji, w którym obywatele biorą udział w podejmowaniu decyzji politycznych. Może odbywać się przez:

  • Głosowanie

  • Losowanie (przykładowo w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie przy powoływaniu sędziów przysięgłych).

• Istnieje wiele definicji demokracji bezpośredniej, ale mają one wspólne cechy:

  • Osobisty udział członków zbiorowego podmiotu suwerenności (obywateli) w spełnianiu funkcji politycznych.

  • Obywatele decydują bezpośrednio w drodze głosowania.

  • Forma rządu, w której wszyscy uprawnieni obywatele uczestniczą w procesie podejmowania decyzji politycznych.

Wg Sartoriego

• Demokracja bez reprezentantów, to rodzaj demokracji samorządnej.

• Rozróżnia się demokrację przez referendum, w której decyzje są podejmowane bezpośrednio przez obywateli w drodze referendum, a nie przez zgromadzenie.

• Częstsze stosowanie „pośredniości” (demokracji pośredniej) zależy od wielkości zgromadzenia.

• Uważana za najpełniejszą formę demokracji, gdy naród decyduje o swoim losie.

• W Europie najczęściej stosowana w:

  • Szwajcarii

  • Liechtensteinie

  • Irlandii

  • Danii

  • Włoszech

• W Europie Środkowo-Wschodniej rzadziej stosowana.

Żródło

• M. Musiał-Karg, Referenda w państwach europejskich. Teoria, praktyka, perspektywy. Toruń 2008, s. 54.

Instytucje demokracji bezpośredniej

• Istnieje szereg instytucji związanych z demokracją bezpośrednią:

  • Referendum

  • Zgromadzenie ludowe

  • Inicjatywa ludowa

  • Plebiscyt

  • Weto ludowe

  • Konsultacja ludowa

  • Recall (odwołanie)

Referendum

Definicja

• Referendum jest jedną z form demokracji bezpośredniej, gdzie obywatele wypowiadają się w określonej sprawie.

• Umożliwia wyborcom bezpośrednie decydowanie o różnych sprawach poprzez głosowanie.

• Trzy cechy charakterystyczne referendum:

  1. Udział obywateli bezpośredni.

  2. Posiadanie tylko 1 głosu przez obywatela.

  3. Opieranie decyzji na woli większości.

Historia i rozwój

• Utożsamiane z demokracją bezpośrednią, bazuje na zgromadzeniu ludowym starożytności.

• Wprowadzane, gdy wyborcy zamieszkiwali na rozleglejszym terenie.

• Rozwój instytucji w Szwajcarii:

  • Wykształciła się w XVI wieku, gdy zaczęto poddawać kwestie pod głosowanie (ad referendum).

  • Regularne stosowanie po 1830 roku.

  • Stosowane również w USA i innych krajach.

• Po 1945 roku wzrosła popularność referendów z różnymi kwestiami poddawanymi głosowaniu.

• W skali ogólnopaństwowej nie było referendum w:

  • USA

  • Indiach

  • Japonii

  • Izraelu.

Systematyka referendum

• Kryterium wymagalności:

  • Obligatoryjne

  • Fakultatywne

• Kryterium zasięgu:

  • Ogólnokrajowe

  • Lokalne (kanton, gmina, stan itp.)

• Kryterium czasu przeprowadzenia:

  • Ratyfikacyjne (po decyzji parlamentu).

  • Opiniodawcze (przed decyzją parlamentu).

Referenda konstytucyjne

• Dotyczą uchwalenia bądź zmiany konstytucji, pozwalając ludowi decydować w głosowaniu.

• Wzmacniają społeczny konsensus.

• Pierwszy przypadek w Francji 1793 – tam odtąd wszystkie konstytucje (z wyjątkiem 1814 roku) uchwalane w drodze głosowania.

• Teraz powszechna praktyka nie tylko w Europie.

Referendum ustawodawcze i problemowe

• Referendum ustawodawcze:

  • Dotyczy aprobata lub odrzucenie projektu legislacyjnego.

  • Przykłady krajów: Szwajcaria, Włochy, Dania, Nowa Zelandia.

• Referendum problemowe:

  • Szeroka gama podejmowanych kwestii (od danych podatków lokalnych po ważne inwestycje, np. autostrady).

Przykłady przedmiotów referendum

• Uchwalenie konstytucji:

  • Przykłady: Francja 1970, Dania 1953, Albania 1994.

• Niepodległość:

  • Przykłady: Litwa 1991 (93,23%), Łotwa 1991, Ukraina 1991.

• Autonomia terytorialna:

  • Przykłady: Kraj Basków 1979 (94,7%), Andaluzja 1980, Galicja 1980, Szkocja 1979 (32,85%).

• Umowy międzynarodowe:

  • Przykłady: Szwajcaria 1921 (ratyfikacja traktatu wersalskiego), Dania 1972 (63,29% za wstąpieniem do EWG), Hiszpania 1986 (56,85% za pozostaniem w NATO).

• Problemy społeczne, moralne:

  • Przykłady: Włochy 1981 (11,5% za legalizacją aborcji), Irlandia 1992 (34,65% za przerywaniem ciąży).

• Nowe rozwiązania techniczne:

  • Przykłady: Austria 1978 (49,54% za budową elektrowni atomowej), Włochy 2011 (przeciw budowie elektrowni atomowych).

Państwa stosujące referenda w Europie Zachodniej 1900-2005

• Liczba referendów:

  • 0 referendów: Niemcy, Watykan, Monako.

  • 1 referendum: Belgia, Holandia, Wielka Brytania.

  • 2-4 referendów: Austria, Finlandia, Luksemburg, Portugalia.

  • 5-10 referendów: Andora, Grecja, Hiszpania, Islandia, Norwegia, San Marino, Szwecja.

  • Ponad 11 referendów: Dania, Francja, Irlandia, Liechtenstein, Szwajcaria, Włochy.

Krajowe systemy referendalne

Austria

• Możliwe referendum oraz inicjatywa ludowa.

• Referendum tylko wobec ustawodawstwa federalnego.

• Rodzaje referendum:

  1. Obligatoryjne - tylko w przypadku całkowitej zmiany konstytucji.

  2. Fakultatywne - na żądanie 1/3 parlamentarzystów.

  3. Konsultacyjne - w innych przypadkach.

• Głosowanie także w przypadku odwołania prezydenta przed upływem kadencji.

• Inicjatywa ludowa: wymaga 100 tys. obywateli.

• Przykłady referendów:

  • 1978: budowa elektrowni atomowej.

  • 1994: członkostwo w UE (66,6% za).

  • 2013: kwestia utrzymania służby wojskowej.

Norwegia

• W konstytucji z 1814 roku brak przepisów dotyczących demokracji bezpośredniej.

• Referendum – o charakterze niewiążącym w sprawach państwowych.

• Może zostać zainicjowane przez większość parlamentarną.

• Stosowana ta metoda 6 razy:

  • Wynik głosowań:

  • 1905: koniec unii ze Szwecją, frekwencja 85,38%, głosy za: 99,95%.

  • 1905: ustanowienie monarchii, frekwencja 75,3%, głosy za: 80,65%.

  • 1919: prohibicja, frekwencja 66,5%, głosy za: 61,61%.

  • 1926: zniesienie prohibicji, frekwencja 64,8%, głosy za: 55,67%.

  • 1972: wstąpienie do WE, frekwencja 79,2%, głosy za: 46,5%.

  • 1994: wstąpienie do UE, frekwencja 89,0%, głosy za: 47,8%.

Dania

• Konstytucja z 1915 roku przewiduje możliwość odwołania się do woli suwerena.

• Od 1953 roku wprowadzono referendum fakultatywne jako dodatek do demokracji przedstawicielskiej.

• Referenda obligatoryjne przy:

  1. Zmianach konstytucji.

  2. Głosowaniu nad projektem ustawy, jeśli 1/3 deputowanych wnioskuje w ciągu 3 dni.

  3. Zmianie cenzusu wiekowego.

  4. Przekazaniu kompetencji międzynarodowym organom.

• Do 2006 roku przeprowadzono 15 referendów, z czego 6 dotyczyło udziału w WE/UE i euro.

• W 1916 roku referendum w sprawie sprzedaży USA wysp Zachodnich Indie (obecne Wyspy Dziewicze).

Liechtenstein

• Konstytucja z 1921 roku przewiduje referendum w kwestiach praw stanowionych przez Landtag, finansowych, rozwiązania parlamentu, zawierania traktatów.

• Opcjonalnie referendum, gdy 4 gminy lub 1 500 obywateli zażądają.

• Wzór szwajcarski.

• Drugie miejsce w Europie pod względem liczby referendów w historii:

  • Do 31 grudnia 2024 r. zadano 121 pytań referendalnych (przyjęte 40%).

Przykłady referendów w Liechtensteinie

Szwajcaria

• Democracy z demokratycznych form od 1848 roku.

• Nigdzie indziej współdecydowanie narodu nie osiągnęło tak wysokiego poziomu.

• Na szczeblu federalnym dostępne:

  • Inicjatywa ludowa: 100 tys. obywateli może domagać się częściowej lub całościowej zmiany konstytucji.

Demokracja bezpośrednia w Europie

• Referendum jako ważny instrument często stosowany w Europie Zachodniej i coraz częściej (szczególnie po 1989 roku) w Europie Środkowo-Wschodniej.

• W latach 01.01.1900 - 31.12.2013 przeprowadzono 333 referenda ogólnonarodowe w Europie (bez Szwajcarii) i 487 pytań referendalnych.

• Przez Program Europejski, 22 państwa przeprowadziły 218 referendów na 309 pytań głównie po II wojnie światowej, a 23 państwa w Europie Środkowo-Wschodniej przeprowadziły 115 referendów na 178 pytań głównie po 1989 roku.

Państwa stosujące referenda w Europie Środkowej i Wschodniej 1900-2006

• Liczba referendów:

  • 0 referendów: Serbia, Bośnia i Hercegowina, Chorwacja, Czarnogóra, Czechy.

  • 1 referendum: Albania, Białoruś, Bułgaria, Cypr, Macedonia, Malta, Mołdawia, Rosja, Turcja, Ukraina.

  • 2-4 referendów: Estonia, Litwa, Łotwa, Polska, Rumunia, Słowacja, Słowenia, Węgry.

Obszary tematyczne referendów w Europie Środkowej i Wschodniej

• Podział ze względu na przedmiot:

  • Niepodległościowe: związane z transformacją systemową, początek przemian.

  • Konstytucyjne, ustrojowe, prywatyzacyjne: mające na celu pogłębienie i utrwalenie tych przemian.

  • Akcesyjne: symboliczne zakończenie ery transformacji, potwierdzone przez wejście 13 państw EŚW do UE.

Przykłady referendów na Ukrainie, Słowenii, Litwie, Estonii, Łotwie

Układ स

Referenda w Europie Środkowej i Wschodniej (1900-2006)

• Przeprowadzono 85 referendów dotyczących 127 spraw.

• 14 z nich o charakterze obligatoryjnym.

• Największe wykorzystanie tej instytucji po 1990 roku budzi związek z transformacją.

• Najwięcej referendów w Słowenii (9), na Łotwie i Estonii (po 8).

• 34 związane z uchwaleniem nowej konstytucji, ale z mniejszą ilością referendów (1:3).

Case study - Słowacja

• W latach 1993-2023 przeprowadzono 9 referendów, odpowiadając na 19 pytań referendalnych:

  • 1994, 1997 (4 pytania), 1998, 2000, 2003, 2004, 2010 (6 pytań), 2015 (3 pytania), 2023.

• Tylko jedno było ważne – w 2003 roku głosowanie o akcesji do Unii Europejskiej.

• Częsty przypadek zbierania wniosków po wnioskiem o referendum (350 tys. podpisów), często realizowane przez partie polityczne (2015 - organizacja pozarządowa).

Tematyka referendów w Słowacji

• Najczęściej dotyczyły:

  • Skrócenia kadencji Rady Narodowej i przedterminowe wybory (2000, 2004, 2023).

  • Tematyka światopoglądowo-obyczajowa (2015):

  1. Pytanie o definicję małżeństwa jako związku mężczyzny i kobiety.

  2. Pytanie o prawo adopcji dzieci przez pary tej samej płci.

  3. Obowiązek szkoły do nauczania zachowań seksualnych oraz eutanazji.

Frekwencja referendalna na Słowacji

Referenda tzw. europejskie

• Najczęściej dotyczyły członkostwa w WE/UE.'

• W latach 1972-2012 przeprowadzono 18 referendów, dotyczących członkostwa w UE/WE.

• Dodatkowo odbyło się:

  • 2 referenda dotyczące członkostwa w EOG.

  • 14 referendów dotyczących traktatów unijnych, wprowadzenia euro (2 – Dania, Szwecja).

Przykłady referendów tzw. europejskich

Zalety referendum

• Obywatele mają szansę decydować o ważnych sprawach dla państwa.

• Jest to najbardziej demokratyczny instrument, dający pełnię demokracji.

• Zmusza reprezentantów narodu (parlament) do odpowiednich działań.

• Skuteczne narzędzie w rękach różnych mniejszości (politycznych, społecznych, narodowych).

• Umożliwia edukację polityczną i obywatelską.

Wady referendum

• Organizacja referendum zajmuje dużo czasu i jest żmudna.

• Niemożliwe do zastosowania w „nagłych” wypadkach.

• Przedmiot głosowania dotyczy projektu uprzednio przygotowanego, brak alternatywy.

• Obywatele nie zawsze mają pełne informacje o merytorycznej zawartości projektu.

• Może prowadzić do przekształcenia demokracji w formę plebiscytarną.

Referendum w służbie dyktatur

• Dyktatorzy mogą wykorzystywać referenda do ograniczenia demokracji:

  1. 1802 – Napoleon zostaje konsulem, a później cesarzem (1804).

  2. Czasy hitlerowskie – likwidacja partii politycznych.

  3. 1946 – polskie referendum „3 razy tak”.

Zgromadzenie ludowe

• Wywodzi się ze starożytnych Aten (eklezja), gdzie podejmowano decyzje takie jak wybór urzędników.

• W współczesnej Szwajcarii (XV/XVI w.) funkcjonuje w formie Landsgemeinde w kantonach:

  • Unterwalden

  • Appenzell

  • Glarus

  • Zug

  • Uri

  • Schwyz

• Landsgemeinde oznacza zgromadzenie mężczyzn zdolnych do noszenia broni.

• Obecnie odbywa się w kantonach:

  • Glarus

  • Appenzell Innerrhoden (do 1993 r. przyznawano tam obywatelstwo).

• Obwalden zlikwidowano w 1998 r., w Nidwalden w 1997 r.

Krytyka Zgromadzenia ludowego

• Nie zapewnia tajności głosowania.

• Niepraktyczność z powodu dużych zgromadzeń.

• Funkcjonuje w niewielu gminach szwajcarskich.

Inicjatywa ludowa

• Uprawnienie do wszczęcia postępowania ustawodawczego przez określoną liczbę członków zbiorowego podmiotu suwerenności.

• Procedura:

  • Jeśli wniosek nie jest przyjęty przez organ przedstawicielski, trafia pod głosowanie ludowe.

  • Zbiorowy podmiot może przedstawić propozycję, np. w Szwajcarii 100 tys. osób może wymagać poprawki do konstytucji.

• W Polsce: 100 tys. osób.

• W Szwajcarii: 100 tys. osób też może wystąpić z żądaniem poprawki do konstytucji (osąd społeczny jako ostateczny).

Historia inicjatywy ludowej

• Pomysł tej formy pochodzi z Francji z końca XVIII w. (konstytucja jakobińska).

• W Szwajcarii:

  • Od 1891 do 1974 - 116 inicjatyw (57 kończy się referendum, 7 z pozytywnym skutkiem).

  • Od 1999 do 2003 - na 31 inicjatyw przyjęto 1 (wejście do ONZ).

• Inicjatywa konstytucyjna oraz ustawodawcza:

  • Inicjatywa sformułowana (projekt gotowy) i niesformułowana (wniosek o dokonanie prawnej regulacji).

Plebiscyt

• Wg prawa międzynarodowego: wypowiedzenie się ludności na temat przynależności państwowej.

• Wg prawa konstytucyjnego: może być synonimem referendum w kontekście Szwajcarii.

• Zdefiniowane przez Banaszaka jako forma referendum, która ma na celu wyrażenie woli obywateli w sprawie zaufania dla rządu lub kwestii granic.

Weto ludowe

• Instytucja stosowana przeciw uchwalonemu aktowi prawnemu.

• Uprawnienie grupy obywateli (lub innego podmiotu, jak kantony) do zgłoszenia sprzeciwu przeciwko przyjętemu przez parlament aktowi prawnemu.

• Decyzja ostateczna podejmowana w formie głosowania powszechnego.

• Rzadko stosowane w praktyce.

• Pierwsze użycie miało miejsce w Sankt Gallen w 1831 roku.

Konsultacja ludowa

• Inna nazwa: referendum konsultacyjne.

• Wyrażenie opinii przez podmiot suwerenności w drodze głosowania.

• Podstawa prawna do jej przeprowadzenia ma charakter pozakonstytucyjny, ale z konstytucji może wynikać obowiązek jej przeprowadzenia.

• Wyniki konsultacji nie są wiążące, ale mają istotne znaczenie polityczne.

• Często stosowana rzadziej (ze względu na koszty i charakter skutków).

Recall (odwołanie)

• Umożliwia wyborcom usunięcie lub zwolnienie ze stanowiska osoby pełniącej urząd państwowy wyłonionego w wyborach powszechnych.

• Prawo określonej liczby osób do wystąpienia z odpowiednim wnioskiem.

• Procedura typowa:

  • Zebranie podpisów 25% uczestniczących w ostatnich wyborach.

• Zastosowanie:

  • Argentyna

  • Kolumbia

  • Ekwador

• Odróżnienie od impeachmentu: Inicjatywa impeachmentu pochodzi od legislatywy.