Ιστορία του Αρχαίου Κόσμου: Από τους Προϊστορικούς Πολιτισμούς της Ανατολής έως την Εποχή του Ιουστινιανού - Πλήρεις Σημειώσεις

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι: ΟΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΙ ΤΗΣ ΕΓΓΥΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣ

1. Οι λαοί της Μεσοποταμίας

• Γεωγραφικός Προσδιορισμός:

  • Η Μεσοποταμία ονομάστηκε έτσι από τους αρχαίους Έλληνες και ορίζεται από τους ποταμούς Τίγρη (ανατολικά) και Ευφράτη (δυτικά).
  • Περιλαμβάνει τις κοιλάδες των δύο ποταμών και των παραποτάμων τους. Το μεγαλύτερο μέρος της αντιστοιχεί στο σημερινό Ιράκ.
  • Διαίρεση: Οι Έλληνες ονόμαζαν το βόρειο τμήμα Ασσυρία και το κεντρικό/νότιο Βαβυλωνία (το νοτιότερο άκρο ονομαζόταν και Χαλδαία).
  • Φυσικό Περιβάλλον: Το βόρειο τμήμα είναι ορεινό. Το κεντρικό και νότιο τμήμα έχουν αργιλώδες και άγονο έδαφος χωρίς πέτρα. Η άρδευση από τα ποτάμια μετέτρεψε τις εκτάσεις σε εξαιρετικά εύφορες για σιτηρά.
  • Μαρτυρία Ηροδότου: Η γη της Βαβυλωνίας ήταν τόσο καλή για τα δημητριακά, που η σοδειά απέδιδε από $200$ έως και $300$ φορές το σπόρο.

• Οικονομική και Κοινωνική Οργάνωση:

  • Οικονομία: Κατεξοχήν γεωργική. Οι Σουμέριοι ($4\text{η}$ χιλιετία π.Χ.) ανέπτυξαν συστηματική γεωργία μέσω ομαδικής εργασίας και κρατικής επίβλεψης για την άρδευση.
  • Τομείς: Καλλιέργεια σιταριού, κριθαριού, εκτροφή κοπαδιών (γάλα, βούτυρο, μαλλί), βιοτεχνία (υφάσματα, έπιπλα από φοινικόδεντρα, μεταλλοτεχνία) και εμπόριο με τις Ινδίες και τη Μεσόγειο.
  • Κοινωνία:
    • Σουμέριοι: Υπήρχε ατομική ιδιοκτησία. Η γη ανήκε κυρίως σε ευγενείς και ιερείς, αλλά και σε πολίτες οργανωμένους σε πατριαρχικές οικογένειες.
    • Μεταγενέστεροι λαοί: Θεοκρατικό κράτος. Ο Βασιλιάς θεωρούνταν θεός ή εκπρόσωπος του θεού.
    • Τάξεις: 1. Ευγενείς (αυλικοί, ιερείς), 2. Ελεύθεροι πολίτες (γεωργοί, τεχνίτες), 3. Δούλοι (αιχμάλωτοι πολέμου ή λόγω χρεών).

• Ιστορική Διαδρομή:

  • Σουμέριοι ($4\text{η}$ χιλιετία π.Χ.): Οργανώθηκαν σε ανεξάρτητες πόλεις-κράτη. Ανακάλυψαν τον τροχό, το άροτρο, την αποβουτύρωση του γάλακτος και χρησιμοποίησαν την ψημένη πλίνθο και τις πήλινες πινακίδες για γραφή.
  • Ακκάδιοι ($2350$ π.Χ.): Σημιτικός λαός με αρχηγό τον Σαργκόν Α΄ , ίδρυσαν το πρώτο μεγάλο βασίλειο με πρωτεύουσα την Ακκάδ.
  • Αρχαιοβαβυλωνιακό κράτος ($18\text{ος}$ αι. π.Χ.): Ο Χαμμουραμπί ένωσε την περιοχή, ίδρυσε τη Βαβυλώνα (πρώτη μεγαλούπολη) και θέσπισε την περίφημη νομοθεσία του.
  • Ασσύριοι ($12\text{ος}$ - $7\text{ος}$ αι. π.Χ.): Πολεμικός λαός από το βορρά. Στο απόγειό τους ($7\text{ος}$ αι. π.Χ.) με πρωτεύουσα τη Νινευί και βασιλιά τον Ασσουρμπανιπάλ.
  • Νεοβαβυλωνιακό κράτος: Κατάληψη Νινευί το $612$ π.Χ. από Βαβυλώνιους και Μήδους. Ακμή επί Ναβουχοδονόσορα (Κρεμαστοί κήποι, Βαβυλώνια αιχμαλωσία Εβραίων το $587$ π.Χ.).
  • Περσική Κατάκτηση: Το $538$ π.Χ. ο Κύρος Β΄ κατέλυσε τη Βαβυλώνα.

• Πολιτιστικά Επιτεύγματα:

  • Θρησκεία: Κάθε πόλη είχε προστάτη-θεό (π.χ. Μαρντούκ στη Βαβυλώνα, Ασσούρ στη Νινευί). Η μοίρα καθοριζόταν από τα άστρα (αστρολογία). Κυρίαρχος ο μύθος του Κατακλυσμού.
  • Γραφή: Η σφηνοειδής γραφή (Σουμέριοι, $4\text{η}$ χιλιετία π.Χ.). Αποκρυπτογραφήθηκε από τους Grotefend και Rawlinson.
  • Επιστήμες: Εμπειρικές γνώσεις γεωμετρίας, αριθμητικής και αστρονομίας. Διαίρεση έτους σε $12$ σεληνιακούς μήνες και ημέρας σε ώρες με ηλιακό ρολόι.
  • Τέχνη: Ζιγκουράτ (βαθμιδωτοί ναοί), ανάκτορα διακοσμημένα με ανάγλυφα, σφραγιδογλυφία.

2. Η Αίγυπτος

• Η Χώρα:

  • «Δώρο του Νείλου» (Ηρόδοτος). Μια λωρίδα πρασίνου που περιβάλλεται από έρημο.
  • Διαίρεση: Άνω Αίγυπτος (νότια, ορεινή) και Κάτω Αίγυπτος (βόρεια, Δέλτα Νείλου).
  • Πλημμύρες: Ο Νείλος άφηνε εύφορη λάσπη ($\text{ιλύ}$) κάθε καλοκαίρι, επιτρέποντας $2$ ή $3$ σοδειές το χρόνο.

• Οργάνωση και Ιστορία:

  • Πολιτική: Θεοκρατική μοναρχία. Ο Φαραώ είναι ενσάρκωση του θεού στη γη.
  • Κοινωνία: Ιεραρχημένη: 1. Φαραώ, 2. Ιερείς/Κρατικοί υπάλληλοι/Γραφείς, 3. Επαγγελματίες στρατιωτικοί, 4. Ελεύθεροι πολίτες (γεωργοί, τεχνίτες), 5. Δούλοι.
  • Περίοδοι:
    • Αρχαίο Βασίλειο ($3000-2000$ π.Χ.): Πρωτεύουσα Μέμφιδα. Κατασκευή μεγάλων πυραμίδων (Χέοπος, Χεφρήνος, Μυκερίνου).
    • Μέσο Βασίλειο ($2000-1540$ π.Χ.): Πρωτεύουσα Θήβα. Εισβολή Υξώς (ασιατικός λαός που έφερε το πολεμικό άρμα).
    • Νέο Βασίλειο ($1540-1075$ π.Χ.): Μεγάλες κατακτήσεις (Τούθμωσις Γ΄). Μεταρρύθμιση Ακενατών (μονοθεϊσμός). Ραμσής Β΄ (μάχη Καντές κατά Χετταίων).
  • Παρακμή: Επιδρομές «Λαών της Θάλασσας» ($12\text{ος}$ αι. π.Χ.). Πλήρης υποταγή στους Πέρσες ($525$ π.Χ.) και αργότερα στον Μ. Αλέξανδρο ($332$ π.Χ.).

• Πολιτισμός:

  • Θρησκεία: Πολυθεΐα (Ρα - θεός Ήλιος, Όσιρις, Ίσις). Πίστη στη μεταθανάτια ζωή (ταρίχευση - μούμιες).
  • Γραφή: Ιερογλυφικά. Αποκρυπτογραφήθηκαν το $1822$ από τον J. Champollion (Στήλη της Ροζέτας).
  • Επιστήμες: Ημερολόγιο $365$ ημερών, πρακτική γεωμετρία, ιατρική (λόγω ταρίχευσης).

3. Οι Φοίνικες

• Χαρακτηριστικά: Σημιτικός λαός, ναυτικοί και έμποροι. Οργανωμένοι σε πόλεις-βασίλεια (Βύβλος, Σιδώνα, Τύρος).
• Οικονομία: Μονοπώλιο πορφύρας (κόκκινο χρώμα), ναυπηγική (κέδροι Λιβάνου), διαμετακομιστικό εμπόριο.
• Αλφάβητο: Η σπουδαιότερη προσφορά τους. Κάθε σύμβολο αντιστοιχεί σε έναν φθόγγο. Υιοθετήθηκε και προσαρμόστηκε από τους Έλληνες ($9\text{ος}-8\text{ος}$ αι. π.Χ.).
• Αποικίες: Ίδρυσαν πολλές, με σημαντικότερη την Καρχηδόνα ($8\text{ος}$ αι. π.Χ.).

4. Οι Εβραίοι

• Ιστορία: Νομαδικός λαός (Αβραάμ). Έξοδος από την Αίγυπτο (Μωυσής). Κατάληψη Χαναάν (Παλαιστίνη). Βασιλείς: Δαβίδ (οργάνωση κράτους), Σολομών (Ναός Ιερουσαλήμ).
• Προσφορά: Ο Μωσαϊκός Νόμος (Δέκα Εντολές) και η μονοθεϊστική θρησκεία, που αποτέλεσε βάση για τον Χριστιανισμό και τον Ισλαμισμό.

5. Οι Χετταίοι και οι Πέρσες

• Χετταίοι: Ισχυρό κράτος στη Μ. Ασία. Χρησιμοποίησαν πρώτοι τον σίδηρο σε μεγάλη κλίμακα. Πρωτεύουσα: Χαττούσα.
• Πέρσες: Δυναστεία Αχαιμενιδών. Κύρος Β΄ και Δαρείος Α΄ . Διαίρεση σε σατραπείες. Θρησκεία: Ζωροαστρισμός (πάλη καλού και κακού). Καταλύθηκαν από τον Μ. Αλέξανδρο το $331$ π.Χ.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙ: ΟΙ ΑΡΧΑΙΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ

1. Ελληνική Προϊστορία

• Νεολιθική Εποχή ($7000-3000$ π.Χ.): Σημαντικοί οικισμοί το Σέσκλο και το Διμήνι.
• Εποχή του Χαλκού ($3000-1100$ π.Χ.):
  • Κυκλαδικός Πολιτισμός: Μαρμάρινα ειδώλια, ναυσιπλοΐα, εμπόριο οψιανού.
  • Μινωικός Πολιτισμός (Κρήτη): Ανάκτορα (Κνωσός, Φαιστός), Θαλασσοκρατία, Γραμμική Α΄ , Ταυροκαθάψια.
  • Μυκηναϊκός Πολιτισμός: Πρώτος ελληνικός πολιτισμός. Οχυρωμένες ακροπόλεις (Μυκήνες, Τίρυνθα), Γραμμική Β΄ (συλλαβική - ελληνική γλώσσα), Θολωτοί τάφοι.

2. Η Αρχαία Ελλάδα ($1100-323$ π.Χ.)

• Ομηρική Εποχή ($1100-750$ π.Χ.): Μετοικήσεις φύλων (Δωριείς). Οργάνωση σε «οίκους». Γέννηση επών (Ιλιάδα, Οδύσσεια). Επανεμφάνιση γραφής (Αλφάβητο).
• Αρχαϊκή Εποχή ($750-480$ π.Χ.):
  • Γέννηση της Πόλης-Κράτους.
  • Β΄ Αποικισμός: Ίδρυση πόλεων σε Μεσόγειο και Εύξεινο Πόντο λόγω στενοχωρίας (έλλειψης γης).
  • Πολιτεύματα: Βασιλεία -> Αριστοκρατία -> Ολιγαρχία -> Τυραννίδα -> Δημοκρατία (Κλεισθένης).
  • Περσικοί Πόλεμοι: Μαραθώνας ($490$ π.Χ.), Θερμοπύλες/Σαλαμίνα ($480$ π.Χ.), Πλαταιές ($479$ π.Χ.). Νίκη των Ελλήνων.
• Κλασική Εποχή ($480-323$ π.Χ.):
  • Χρυσός Αιώνας: Ηγεμονία Αθήνας (Περικλής). Συμμαχία της Δήλου. Οικοδόμηση Παρθενώνα.
  • Πελοποννησιακός Πόλεμος ($431-404$ π.Χ.): Εμφύλιος Αθήνας - Σπάρτης. Ήττα Αθήνας.
  • Θηβαϊκή Ηγεμονία: Επαμεινώνδας, Πελοπίδας (Λεύκτρα $371$ π.Χ.).
  • Μακεδονία: Φίλιππος Β΄ (Χαιρώνεια $338$ π.Χ. - Πανελλήνιο Συνέδριο Κορίνθου). Μ. Αλέξανδρος (κατάλυση περσικού κράτους, εκστρατεία έως Ινδίες).

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ: ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟΙ ΧΡΟΝΟΙ

• Διάσπαση Κράτους: Μετά το θάνατο του Αλεξάνδρου ($323$ π.Χ.), συγκρούσεις Διαδόχων.
• Βασίλεια:
  1. Αιγύπτου (Πτολεμαίοι).
  2. Συρίας (Σελευκίδες).
  3. Μακεδονίας (Αντιγονίδες).
  4. Περγάμου (Ατταλίδες).
• Χαρακτηριστικά: Απόλυτη μοναρχία, οικουμενικός χαρακτήρας πολιτισμού, «Κοινή Ελληνική» γλώσσα.
• Επιστήμες: Αλεξάνδρεια (Μουσείο, Βιβλιοθήκη). Ευκλείδης (Γεωμετρία), Αρχιμήδης (Μηχανική), Ερατοσθένης (Γεωγραφία), Αρίσταρχος (Αστρονομία).

ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV & V: ΡΩΜΗ ΚΑΙ ΜΕΓΑΛΕΣ ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙΣ

• Ίδρυση: $753$ π.Χ. (μύθος Ρωμύλου). Επίδραση Ετρούσκων.
• Res Publica (Δημοκρατία): Αγώνες Πατρικίων και Πληβείων. Δωδεκάδελτος (πρώτοι γραπτοί νόμοι).
• Επέκταση:
  • Καρχηδονιακοί Πόλεμοι: Σκληρή σύγκρουση με Αννίβα. Καταστροφή Καρχηδόνας ($146$ π.Χ.).
  • Υποταγή Ελλάδας: Μάχη Πύδνας ($168$ π.Χ.), καταστροφή Κορίνθου ($146$ π.Χ.).
• Κοινωνική Κρίση: Μεγάλες γαιοκτησίες ($\text{latifundia}$), παρασιτικός όχλος στη Ρώμη. Μεταρρυθμίσεις Γράκχων (απέτυχαν).
• Εμφύλιοι: Μάριος - Σύλλας, Καίσαρας - Πομπήιος. Επικράτηση Ιουλίου Καίσαρα (δικτάτορας). Δολοφονία του το $44$ π.Χ.
• Άκτιο ($31$ π.Χ.): Νίκη Οκταβιανού επί Αντωνίου/Κλεοπάτρας. Τέλος Δημοκρατίας.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI & VII: ΡΩΜΑΪΚΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΥΣΤΕΡΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ

• Αύγουστος ($27$ π.Χ. - $14$ μ.Χ.): Pax Romana. Χρυσός αιώνας γραμμάτων (Βιργίλιος, Οράτιος).
• Δυναστείες: Ιουλιο-Κλαυδιανοί, Φλάβιοι, Αντωνίνοι (ακμή), Σεβήροι.
• Κρίση $3\text{ου}$ αι. μ.Χ.: Στρατιωτική αναρχία, βαρβαρικές επιδρομές, οικονομική εξαθλίωση.
• Διοκλητιανός: Τετραρχία, Απόλυτη Μοναρχία (Dominatus).
• Μ. Κωνσταντίνος:
  • Διάταγμα Μεδιολάνων ($313$ μ.Χ. - ανεξιθρησκία).
  • Ίδρυση Κωνσταντινούπολης ($330$ μ.Χ.).
• Οριστικός Χωρισμός ($395$ μ.Χ.): Θεοδόσιος Α΄ χωρίζει το κράτος σε Ανατολικό και Δυτικό.
• Πτώση Δυτικού Κράτους ($476$ μ.Χ.): Κατάλυση από γερμανικά φύλα.
• Εποχή Ιουστινιανού ($6\text{ος}$ αι. μ.Χ.):
  • Reconquista (ανάκτηση Δύσης).
  • Ιουστινιάνειος Κώδικας (Νομοθεσία).
  • Αγία Σοφία.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ VIIΙ: ΙΝΔΙΑ ΚΑΙ ΚΙΝΑ

• Ινδία: Πολιτισμός Ινδού. Άριοι (Κάστες, Βέδες). Βουδισμός (Βούδας - $6\text{ος}$ αι. π.Χ.). Αυτοκρατορία Μαουρία (Ασόκα). Ελληνοϊνδικά βασίλεια (Μένανδρος).
• Κίνα: Κίτρινος ποταμός. Δυναστείες Σανγκ, Τσου, Τσιν (Σινικό τείχος), Χαν. «Δρόμος του Μεταξιού». Κομφουκισμός και Ταοϊσμός.