สรุปเนื้อหาศาสนาพราหมณ์-ฮินดู

ประวัติความเป็นมาและวิวัฒนาการของศาสนาพราหมณ์-ฮินดู

• ลักษณะทั่วไปและความสำคัญ
  • เป็นศาสนาที่เก่าแก่ที่สุดในโลก และมีถิ่นกำเนิดในประเทศอินเดีย
  • มีวิวัฒนาการทางประวัติศาสตร์ที่ยาวนานมาก เริ่มตั้งแต่ชนชาติอารยัน (Aryan) เริ่มเข้ามาตั้งถิ่นฐานในอินเดียจนปัจจุบัน
  • มีชื่อเรียกในช่วงแรกว่า "ศาสนาสนาตนะ" แปลว่า ศาสนาที่เป็นนิรันดร์ ไม่มีวันเสื่อมถอย
  • ต่อมาเมื่อพราหมณ์มีอิทธิพลมาก จึงได้ชื่อว่า "ศาสนาพราหมณ์ธรรม" หมายถึง คำสอนของพราหมณาจารย์
  • ภายหลังเกิดการเปลี่ยนแปลงจึงเรียกว่า "ฮินดูธรรม" หรือ "ฮินดู" ซึ่งเน้นลัทธิอหิงสา แปลว่า การไม่เบียดเบียนกัน

ความเชื่อดั้งเดิมก่อนเกิดศาสนา

• ชนพื้นเมืองเดิม (ทราวิฑ หรือ ดราวิเดียน)

  • เรียกว่าพวกดราวิเดียน (Dravidian) หรือพวกมิลักขะ มีลักษณะผิวดำ ร่างเล็ก
  • นับถือธรรมชาติ ได้แก่ ดิน น้ำ ลม และ ไฟ เชื่อว่าสิ่งเหล่านี้เป็นเทพเจ้าที่มีตัวตน มีชีวิตจิตใจ และประทับอยู่บนสวรรค์
  • มีพิธีบวงสรวงเทพเจ้าด้วยไฟ โดยเชื่อว่าควันไฟที่ลอยขึ้นสู่เบื้องบนเป็นสื่อนำความประสงค์ของผู้สังเวยไปแจ้งให้เทพเจ้าทราบ
  • การที่ไฟไหม้เครื่องสังเวยจนหมดคือการที่เทพเจ้าเสวยเครื่องสังเวยนั้น

• การอพยพของพวกอารยัน

  • พวกอารยันหรืออินโด-ยูโรเปียน (Indo-European) มีลักษณะผิวขาว จมูกโด่ง รูปร่างสูงใหญ่
  • อพยพมาตั้งถิ่นฐานในลุ่มแม่น้ำสินธุ คงคา และยมุนา ก่อนจะแผ่ขยายอำนาจยึดครองดินแดนของชาวมิลักขะ

• เทพเจ้าของชาวอารยันก่อนอพยพเข้าอินเดีย

  • พระอินทร์: เทพผู้บันดาลสรรพสิ่งให้เกิดขึ้นในโลก
  • พระสาวิตรี: เทพแห่งแสงสว่างและความร้อน
  • พระวรุณ: เทพแห่งความเย็นและความชุ่มชื้น
  • พระยม: เทพแห่งความตาย
  • ชาวอารยันถือว่าเทพทั้ง $4$ องค์นี้เป็นผู้ศักดิ์สิทธิ์รักษาทิศทั้ง $4$ ของโลก จึงเรียกว่า "โลกบาล"
  • มีการบูชาดวงวิญญาณบรรพบุรุษด้วยการวางอาหารที่พื้นดิน เรียกว่า "พลี"

• การปรับปรุงความเชื่อ

  • หลังปกครองชาวมิลักขะ พวกอารยันได้สร้างเทพเจ้าองค์ใหม่ชื่อ "อัคนี" (เทพแห่งไฟ) เพื่อให้เข้ากับความเชื่อเดิมของชนพื้นเมือง
  • ให้อัคนีอยู่ในฐานะเทพบริวารของพระสาวิตรี เพื่อแสดงให้ชาวมิลักขะเห็นว่ายังอยู่ภายใต้อำนาจการปกครองของอารยัน

การแบ่งยุคสมัยของศาสนาพราหมณ์-ฮินดู

• การแบ่งตามแบบ เสถียร โกเศศ และนาคะประทีป ($11$ ยุค)

  1. สมัยดึกดำบรรพ์: ประมาณ $1,000$ ปีก่อนพุทธกาล
  2. สมัยพระเวท: ประมาณ $957 - 475$ ปีก่อนพุทธกาล
  3. สมัยพราหมณ์: ประมาณ $257$ ปีก่อน พ.ศ. ถึง พ.ศ. $43$
  4. สมัยฮินดูเก่า (ฮินดูแท้): ประมาณ $57$ ปีก่อน พ.ศ. ถึง ต้นพุทธกาล
  5. สมัยอุปนิษัท: ประมาณ $57$ ปีก่อน พ.ศ. ถึง ต้นพุทธกาล
  6. สมัยสูตร: ประมาณ พ.ศ. $60 - 360$
  7. สมัยอวตาร: ประมาณ พ.ศ. $220 - 660$
  8. สมัยเสื่อม: ประมาณ พ.ศ. $861 - 1,190$
  9. สมัยฟื้นฟู: ประมาณ พ.ศ. $1,200 - 1,740$
  10. สมัยภักดี: ประมาณ พ.ศ. $1,740 - 2,300$
  11. ศาสนาพราหมณ์-ฮินดูปัจจุบัน: ประมาณ พ.ศ. $2,300$ ถึง ปัจจุบัน

• การแบ่งยุคแบบกว้างๆ ($3$ ยุค)

  1. ยุคพระเวท ($1,000 - 100$ ปีก่อนพุทธกาล)
  2. ยุคพราหมณ์ ($100$ ปีก่อนพุทธกาล ถึง พ.ศ. $700$)
  3. ยุคฮินดู (พ.ศ. $700$ เป็นต้นมา)

รายละเอียดแต่ละยุคสมัยสำคัญ

ยุคพระเวท

• กลุ่มเทพเจ้า ($3$ กลุ่ม)
  • กลุ่มที่ $1$ (สวรรค์): วรุณ, สูรยะ (พระอาทิตย์), สาวิตรี, วิษณุ, อุษา, มิตระ, อทิติ, อรรยมัน, อัศวิน
  • กลุ่มที่ $2$ (อากาศ): วายุ, อินทร์, รุทระ, ปรชันยะ, มารุต
  • กลุ่มที่ $3$ (พื้นโลก): อัคนี, สุรัสวดี, พฤหัสบดี, ยม
  • เทพที่โดดเด่น: พระอินทร์ (เทพนักรบ), พระวรุณ (คุมจักรวาล), พระพฤหัสบดี (เทพวิชาการ)
• บทบาทของพราหมณ์ในยุคพระเวท
  • เกิดพิธีกรรมที่ซับซ้อน เช่น การฆ่าสัตว์บูชายัญและการถวายน้ำโสม
  • พราหมณ์แบ่งหน้าที่ตามความเชี่ยวชาญ:
    • พราหมณ์โหรตา: บูชาเทพ
    • พราหมณ์อุทคาดา: สวดขับกล่อม
    • พราหมณ์อัธวรรยุ: จัดพิธีกรรมตามลัทธิ
    • พรหมา: ควบคุมการบูชายัญให้ถูกต้องตามคัมภีร์
• คัมภีร์ฤคเวท
  • เป็นคัมภีร์ที่รวมบทสวดสรรเสริญพระเจ้า เรียกว่า "ศรุติ" (เสียงทิพย์ที่ได้ยินมาจากพรหม)
  • เป็นฉบับแรกที่พราหมณ์รวบรวมขึ้น

ยุคพราหมณ์

• ซึ่งเป็นช่วงที่พราหมณ์มีอิทธิพลสูงสุด ผูกขาดความรู้ในการติดต่อกับเทพเจ้า
• เชื่อว่าพราหมณ์มีสถานะเท่าเทียมราชา
• การอธิบายเทพเจ้าใหม่
  • ยกให้พระพรหมเป็นเทพสูงสุดองค์เดียว ผู้สร้างสรรพสิ่ง (สถิตอยู่ในทุกสิ่ง)
  • เกิดเทพใหม่เพิ่มเติมคือ พระศิวะ (เดิมเป็นเทพแห่งภูเขา) และ พระวิษณุ (เดิมเป็นเทพแห่งทะเล)
• คัมภีร์เพิ่มเติม
  • คัมภีร์อรัณยกะ: บทเรียนในป่าสำหรับผู้สละเรือน (วานปรัสถ์) เพื่อบำเพ็ญตบะชำระวิญญาณ
  • คัมภีร์อาถรรพเวท: รวมคาถาปัดเป่าอัปมงคลและสร้างสวัสดิมงคล กลายเป็นคัมภีร์เล่มที่ $4$

ยุคฮินดู (พ.ศ. $700$ เป็นต้นมา)

• มีการปรับปรุงศาสนาให้กว้างขวางขึ้น ลดความสำคัญของเทพบางองค์ตามความนิยม
• เกิดสถานศึกษาชั้นสูง เช่น ตักศิลา (ทิศาปาโมกข์)
• มีการกำหนดการศึกษาภาคบังคับในสำนักพราหมณ์
• ระบบปรัชญาฮินดูทั้ง $6$ (ยุคระบบ)
  1. นยายะ (Nyaya): โคตมะ (ศาสดา) เน้นการวิเคราะห์ตรรกวิทยา
  2. ไวเศษิกะ (Vaisesika): กณาทะ (ศาสดา) กล่าวถึงปรมาณูของธาตุ
  3. สางขยะ (Sankhya): กปิละ (ศาสดา) เน้นการพ้นทุกข์เข้าสู่โมกขะ
  4. โยคะ (Yoga): ปตัญชลี (ศาสดา) เน้นวิธีปฏิบัติเพื่อให้ถึงโมกขะ
  5. มิมางสา (Mimamsa): ไชมินิ (ศาสดา) พิจารณาสอบสวนธรรม
  6. เวทานตะ (Vedanta): ความรู้ในความเป็นจริง (ญาณวิทยา)

จักรวาลวิทยาและความเชื่อพื้นฐาน

• ยุคสมัยของโลก (กัลป์ หรือ มหายุค)

  1. กฤดายุค (สัตยยุค): สัจธรรมสมบูรณ์ มนุษย์มีแต่ความดี
  2. ไตรดายุค: สัจธรรมเสื่อมลง $1/4$ เริ่มปฏิบัติธรรมหวังผลตอบแทน
  3. ทวาปรยุค: สัจธรรมเสื่อมลงครึ่งหนึ่ง เกิดตัณหา นิยมทำชั่ว ไม่สนใจพระเวท
  4. กลยุค: สัจธรรมเสื่อมลงเหลือเพียง $1/4$ มีแต่ความชั่วช้า เอารัดเอาเปรียบ (ยุคปัจจุบัน)

• แนวคิดเรื่องวิญญาณและพระเจ้า

  • อาตมัน (หรือชีวาตมัน): วิญญาณที่เป็นอมตะ ไม่แตกดับ เมื่อร่างกายตาย วิญญาณจะเปลี่ยนร่างไป
  • โมกขะ: สภาวะหลุดพ้นจากการเวียนว่ายตายเกิด
  • อวตาร: เทพเจ้าจำแลงกายลงมาปราบยุคเข็ญ เช่น พระนารายณ์อวตารเป็นพระราม (รามายณะ) และพระกฤษณะ (มหาภารตะ)

ระบบวรรณะ (Varna)

กำเนิดจากส่วนต่างๆ ของพระพรหมเพื่อกำหนดหน้าที่ทางสังคม:

1. พราหมณ์: เกิดจาก "ปาก" (โอษฐ์) สวมชุดสีขาว (ความบริสุทธิ์) หน้าที่: เป็นที่ปรึกษากษัตริย์ สอนมนต์ ประกอบพิธีกรรม
2. กษัตริย์: เกิดจาก "อก" สวมชุดสีแดง (นักรบ) หน้าที่: ปกครองและป้องกันอาณาจักร
3. แพศย์ (ไวศยะ): เกิดจาก "ต้นขา" (เพลา) สวมชุดสีเหลือง หน้าที่: ค้าขาย เกษตรกร หาเงินทอง
4. ศูทร: เกิดจาก "เท้า" (พระบาท) สวมชุดสีดำหรือสีไม่สดใส หน้าที่: กรรมกร ลูกจ้าง

• จัณฑาล: พวกนอกวรรณะที่เกิดจากการแต่งงานข้ามวรรณะ เป็นที่รังเกียจของทุกวรรณะ

เทพเจ้าสำคัญ (ตรีมูรติ)

ตรีมูรติ คือ การรวมเทพสูงสุด $3$ องค์ที่เป็นลักษณะของ "พรหมาน" (Brahman):

1. พระพรหม (Brahma): ผู้สร้างโลก มนุษย์ และสรรพสิ่ง พาหนะคือหงส์ ชายาคือพระสุรัสวดี
2. พระวิษณุ (นารายณ์): ผู้พิทักษ์และคุ้มครองโลก พาหนะคือครุฑ ชายาคือพระลักษมี
3. พระศิวะ (อิศวร): ผู้ทำลายเพื่อสร้างใหม่ พาหนะคือโคสีขาว ชายาคือพระอุมา

นิกายที่สำคัญในศาสนาฮินดู

1. นิกายไวษณพ: นับถือพระวิษณุ สถาปนาโดยนาถมุนี (พ.ศ. $1,300$) แบ่งเป็นฝ่ายเหนือ (วัทคไล) และฝ่ายใต้ (เตนคไล)
2. นิกายไศวะ: เก่าแก่ที่สุด นับถือพระศิวะ บูชาองค์พระศิวะและสัญลักษณ์ศิวลึงค์/โยนี
3. นิกายศักติ: นับถือพระเทวี/ชายาของเทพ เช่น พระลักษมี พระอุมา พระกาลี
4. นิกายคณะพัทยะ: นับถือพระพิฆเณศเป็นเทพสูงสุด
5. นิกายสรภัทธะ: นับถือพระอาทิตย์ (สูรยะ) มีพิธีกายตรี (Gayatri)
6. นิกายตันตระ: เน้นพิธีการและกฎเกณฑ์ (วามาจาริน) บางส่วนเกี่ยวข้องกับกามารมณ์และพิธีเที่ยงคืน
7. นิกายพรหม: เก่าแก่ดั้งเดิม นับถือพระพรหม
8. นิกายสมารธะ: นิกายใหญ่ นับถือเทพเจ้าทุกองค์อย่างเท่าเทียม

หลักธรรมและแนวทางปฏิบัติ

• หลักอาศรม $4$ (ขั้นตอนดำเนินชีวิตกำหนดอายุ $100$ ปี)

  1. พรหมจรยาศรม (อายุ $8 - 25$ ปี): วัยเรียน ตั้งใจศึกษาวิชาและประพฤติพรหมจรรย์
  2. คฤหัถาศรม (อายุ $25 - 50$ ปี): วัยครองเรือน แต่งงาน ทำงาน เลี้ยงครอบครัว
  3. วานปรัสถาศรม (อายุ $50 - 75$ ปี): วัยแสวงหาสันโดษ ออกอยู่ป่า บำเพ็ญประโยชน์ต่อสังคม
  4. สันยัสตาศรม (อายุ $75$ ปีขึ้นไป): วัยสละโลก บวชเป็นสันยาสีเพื่อมุ่งสู่โมกขะ

• หลักธรรม $10$ ประการ (ทศธรรม)

  • ธฤติ (ความมั่นคง), กษมา (ความอดทน), ทมะ (การข่มใจ), อัสเตยะ (ไม่ลักขโมย), เศาจะ (ความบริสุทธิ์), อินทรียะนิครหะ (ควบคุมร่างกาย), ธี (สติปัญญา), วิทยา (ความรู้เชิงปรัชญา), สัตยะ (ความซื่อสัตย์), อโกธะ (ความไม่โกรธ)

• หลักปุรุษารถะ (เป้าหมายสูงสุดของชีวิต)

  1. ธรรมะ: ศีลธรรมทางสังคม
  2. กามะ: ความสุขทางโลกตามแนวทางธรรม
  3. อรรถะ: การสร้างตัวทางเศรษฐกิจ
  4. โมกขะ: อิสรภาพของดวงวิญญาณ (อุดมคติสูงสุด)

• มรรคสดี่ (ทางแห่งความหลุดพ้น)

  1. กรรมมรรค: การทำกรรมดี
  2. ชญานมรรค: วิถีแห่งความรู้แจ้ง
  3. ภักติมรรค: ความภักดีต่อพระเจ้า
  4. ราชมรรค: การฝึกฝนทางจิต/สมาธิ

คัมภีร์ที่สำคัญ

• คัมภีร์ศรุติ (พระเวททั้ง $4$)
  1. ฤคเวท: บทสวดสรรเสริญเทพเจ้าที่เก่าแก่ที่สุด ($1,017$ บท)
  2. ยชุรเวท: คู่มือประกอบพิธีกรรมทางศาสนา
  3. สามเวท: บทสวดขับร้องในพิธีน้ำโสม ($1,549$ บท)
  4. อาถรรพเวท: คาถาอาคม ขับไล่เสนียดจัญไร
• คัมภีร์สมฤติ: คัมภีร์ที่แต่งขึ้นภายหลังเพื่ออธิบายพระเวท และรวบรวมความรู้ เช่น มนูศาสตร์, ปุราณะ, ภควัทคีตา, รามายณะ
• คัมภีร์เวทางคศาสตร์: วิชาประกอบพระเวท เช่น สัทศาสตร์ (การออกเสียง), ฉันท์, ไวยากรณ์, นิรุกติ (รากศัพท์), โชยติส (ดาราศาสตร์/โหราศาสตร์), กลัปป์ปะ (วิธีพิธีกรรม)

พิธีกรรมและเทศกาล

• พิธีสังสการ (พิธีประจำบ้าน $12$ ประการ)
  • ตั้งแต่ ครรภาธาน (รู้ว่าตั้งครรภ์), ปุงสวน (สำหรับชายในครรภ์), ชาตกรรม (เด็กคลอด), นามกรรม (ตั้งชื่อ), จูฑากรรม (โกนผมไฟ), อุปานยัน (การสวมสายยัชโญปวีตให้ทวิชาชาติ), สมาวรรตน์ (จบการศึกษา) จนถึง วิวาหะ (แต่งงาน)
• พิธีศราทธ์: การทำบุญอุทิศให้บรรพบุรุษในเดือน $10$ ด้วยก้อนข้าว (ข้าวบิณฑ์)
• เทศกาลสำคัญ
  • ดีวาลี: เทศกาลแห่งไฟและปีใหม่ บูชาพระแม่ลักษมี
  • โหลี: เทศกาลเพื่อความอุดมสมบูรณ์
  • มหาศิวราตรี: เทศกาลบูชาพระศิวะ
  • กุมภเมละ: พิธีชำระบาปที่แม่น้ำศักดิ์สิทธิ์