Sveobuhvatne beleške o istoriji, geografiji i kulturi Skandinavije (800-1800)

Tlo, Stanovništvo i Geografske Odlike Skandinavije

• Pojam Skandinavije: Ovaj termin ima dvostruko značenje koje zavisi od konteksta upotrebe:
  • Geografsko značenje: Obuhvata Skandinavsko poluostrvo, odnosno države Švedsku, Norvešku i severozapadni deo Finske.
  • Političko značenje: Prvenstveno obuhvata Švedsku, Norvešku i Dansku. Neke definicije uključuju i Finsku.
  • Najšire značenje (Nordija): Obuhvata i Island, kao i danske teritorije Farska ostrva i Grenland.
• Uticaj okruženja na razvoj: Geološke odlike, klima, flora i fauna direktno su oblikovali ljudske zajednice na ovom prostoru. Ovi faktori su uticali na:
  • Oblikovanje naselja i razvoj privrede.
  • Puteve, prevoz, trgovinu i načine putovanja.
  • Oblačenje i svakodnevni rad.
  • Oblike verovanja u prirodna i natprirodna bića, nacionalne simbole.
  • Spoznaju prostora i računanje vremena.
• Reljefne karakteristike: Skandinavija je bogata raznolikim oblicima reljefa:
  • Zapad i severozapad (Norveška): Planinsko područje sa strmim i razuđenim obalama. Četvrtina Norveške nalazi se na visini iznad $1000$ metara. Spuštanjem planina ka obalama nastali su fjordovi.
  • Istok i jugoistok (Švedska): Ravničarsko područje preovladava na jugoistoku, dok su planine na severozapadu (granica sa Norveškom). Skåne je najravniji deo Švedske i podseća na centralnu Evropu. Švedska ima najviše ostrva na svetu (npr. Gotland i Öland).
  • Danska: Pretežno niska i ravna zemlja.
  • Finska: Blago zatalasano zemljište.
  • Grenland: Veliko planinsko ostrvo prekriveno ledom.
• Geološka stabilnost i promene: Skandinavija je stabilna i bez zemljotresa, osim Islanda koji se nalazi na rasedu koji se širi i ima aktivne podzemne vulkane.
  • Povlačenje leda: Imalo je ogroman uticaj na nivo mora. Promene su zatvorile luke i kanale, primoravajući gradove da se premeštaju. Neki zalivi su postali jezera, poput jezera Mälaren, koje je u $13.$ veku odsečeno od mora. Na mestu gde je more ostalo dostupno nastao je Stokholm.
  • Oluje: Nanosi peska su takođe igrali ulogu u zatvaranju ili otvaranju kanala i blokiranju potoka.

Klima, Resursi i Privreda

• Klimatski uslovi: Zbog velike dužine u pravcu sever-jug, klima je raznovrsna:
  • Golfska struja: Sprečava zaleđivanje zapadne obale Norveške.
  • Kontrasti: Na severu i zapadu temperatura je ispod nule više od pola godine. Planine deluju kao štit od padavina sa Atlantika, ostavljajući istočne delove u kišnoj senci. Grad Bergen u Norveškoj je najkišniji grad na svetu.
  • Dnevna svetlost: Severno od Severnog polarnika leti dani traju $24$ sata, dok zimi traju manje od $8$ sati. Danska i jug Švedske imaju umerenu obalsku klimu sa toplim letima i blagim zimama.
• Poljoprivreda i ishrana: Od $11.$ veka povećava se površina plodnog zemljišta. Žitarice su uspevale čak i severno od polarnika. Do $13.$ veka razvijaju se velike površine u Danskoj, Skåne-u, Gotlandu i oko jezera Mälaren i Trondheim fjorda.
  • Dopuna ishrane: Uz stočarstvo i poljoprivredu, koristili su orašaste plodove, bobice, pečurke i med.
  • Ribolov: Skandinavci su bili poznati po ribolovu i uzgoju ribe koju su konzervirali.
• Prirodni resursi i trgovina:
  • Korišćeni su drvo, kosti, krzno, koža i rude (bakar, kasnije gvožđe).
  • Razmena: Putem trgovine prodavali su svoje sirovine za staklo, fine tkanine i oružje. Trgovina se u ranom srednjem veku odvijala na pijacama putem trampe.

Stanovništvo i Društvena Struktura

• Laponski narod (Sami): Prvi stanovnici Skandinavije. Danas žive na severu u arktičkim i subarktičkim predelima. Dolaskom Germana potisnuti su ka severu. Njihov jezik pripada grupi van Indoevropskih jezika (slični finskom). Poznati po ribolovu (Morski Sami) i uzgoju irvasa.
• Skandinavske etničke grupe: Od $9.$ veka razlikuju se četiri grupe:
  1. Norvežani (Severnjaci).
  2. Danci.
  3. Sveari (unutrašnja grupa).
  4. Götari (unutrašnja grupa; kasnije spojeni sa Svearima u Šveđane).
• Društvena hijerarhija:
  • Sastojala se od manjih zajednica pod vlašću vladara.
  • Slobodni ljudi i robovi: Postojale su jasne klase.
  • Feudalizam: Sizireni su bili vrhovni vladari. Moć im je zavisila od odanosti vazala (ratnika) koji su ratovali za nagradu u vidu statusa ili osvojene teritorije.
• Populacija: Teško je precizno odrediti, ali se procenjuje da je krajem $14.$ veka bilo oko $2.000.000$ stanovnika (najviše u Danskoj).
  • Kontrola populacije: Postojala je praksa ostavljanja viška novorođenčadi da umru, protiv čega se crkva kasnije borila. Porast stanovništva usled bolje klime i poljoprivrede doveo je do kolonizacije Islanda i Grenlanda.

Pregled Političke Istorije ($800$-$-1800$)

• Periodizacija:
  • Srednji vek: Rani, visoki i kasni.
  • Rano moderno doba: Doba kneževske države, apsolutizma i rađanja građanskog društva.
• Rani srednji vek ($9$-$-11.$ vek):
  • Danska dominacija: Kontrolisali su zapadnu obalu Švedske i Norveške do Oslo fjorda, Baltik i prolaz Oresund. Utvrđenje Danevirke (izgrađeno oko $720.$ godine) služilo je odbrani od juga. Franački izvori govore o čestim borbama braće oko prestola.
  • Norveška: Slabljenjem Danske krajem $9.$ veka, Harald Lepokosi nastoji da ujedini veći deo zemlje.
  • Švedska: Najmanje izvora; postojale su poglavice sa ograničenom vlašću i religijskom funkcijom kralja.
  • $10.$ vek: Danska jača pod Gormom i Haraldom Plavozubim (kružna utvrđenja za centralizaciju). Danska postaje hrišćanska. Pod Svenom Dvobradim centar se seli sa Jyllanda ka Danskoj (spomenici u Jellingu).
  • $11.$ vek: Zlatno doba Norveške nakon raspada danskog kraljevstva koje je držalo delove Engleske. Švedska ostaje podeljena između Götalanda i Svealanda, uz prisustvo paganskih kultova.
• Visoki srednji vek:
  • Faza stabilnosti, potom političkih turbulencija i na kraju težnja ka uniji. Ferojska ostrva, Grenland i Island potpadaju pod norvešku vlast.
  • Krunisanje: Crkva preuzima nadležnost nad krunisanjem, kraljevstva postaju nasledna, uvode se porezi i kraljevski saveti (preteče vlade).
• Kasni srednji vek: Obnovljen Kalmarskom unijom ($1397.$), ali obeležen Kugom ($1349.$) i agrarnom krizom.
  • Kuga: Norveška izgubila $2/3$ populacije i političku suverenost (biće podređena do $1905.$).
  • Agrarna kriza: Napuštanje imanja, nestanak kategorije slobodnih seljaka.
• Reformacija ($16.$ vek):
  • Švedska ($1527.$): Pod Gustavom Vasom. Biblija prevedena na narodni jezik.
  • Danska i Norveška ($1536.$): Kralj postaje vrhovni poglavar crkve.
  • Posledice: Zatvaranje manastira, kulturna izolacija (bez renesanse), prestanak rada univerziteta, razvoj narodnih jezika.
• Apsolutizam i Moderno doba:
  • Kalmarska unija: Raspad nakon Stokholmskog krvoprolića ($1520.$) i dolaska Gustava Vase na vlast ($1523.$).
  • $17.$ vek: Doba stalnih ratova (Tridesetogodišnji rat). Švedska postaje velesila, ali gubi moć nakon Velikog nordijskog rata ($1700.$). Uvodi se apsolutna vlast kralja (Danska-Norveška $1660.$, Švedska $1680.$).
  • $18.$ vek: Prosvetiteljstvo, razvoj štampe, salona, kafana i trgovine. Agrarne reforme i rađanje građanskog društva.

Skupštine i Zakonodavstvo

• Rani oblici (Thing/Allting): Lokalne i oblasne skupštine u kojima su učestvovali svi slobodni ljudi.
  • Pravila: Mesto održavanja je bilo ograđeno i smatrano svetim. Odluke su donosne aklamacijom (bukom mase).
  • Kvorum: Najmanje $25,00\%$ ($1/4$) ljudi za validnost, mada je za odlučivanje često trebalo $50,00\% + 1$ osoba.
  • Funkcije: Suđenja, oglašavanje zakona, političke rasprave, društveni kontakti, sport, religija.
  • Sankcije: Skupštine nisu imale izvršnu vlast. Najstroža kazna bila je izopštavanje (čovek postaje begunac kog svako može ubiti).
• Razvoj pisanih zakona:
  • Norveška: Od $10.$ veka postoje zakonodavne skupštine (lagting): Gulating, Borgarting, Eidsivating i Frostating. Zakon Magnusa Zakonopopravljača ($1274$-$-1276.$) bio je na snazi do $1688.$ godine.
  • Švedska: Oblasne skupštine (landsting). Västgötalagen ($1220.$). Prvi zemaljski zakon doneo je Magnus Eriksson ($1347.$).
  • Island: Specifičan jer nije imao kralja. Allting je funkcionisao od $930.$ godine. Nedostatak centralne vlasti doveo je do građanskog rata i pada pod tuđu vlast.

Hristijanizacija i Crkva

• Proces prihvatanja: Počeo u $9.$ veku (propovednici), formalizovan u $10.$ veku kada su se krunisani vladari krstili. Sinteza paganizma i hrišćanstva trajala je oko dva veka (npr. Valhala kao interpretacija raja).
• Finansiranje:
  • Desetak (desetina): Obavezan porez od $11.$ veka.
  • Zadužbinari: Plemstvo je gradilo crkve i biralo sveštenike kako bi zadržali kontrolu.
• Crkvene reforme ($11$-$-12.$ vek): Cilj je bio oslobađanje od svetovne kontrole i utvrđivanje autoriteta Pape.
  • Arhibiskupije: Lund ($1103.$), Nidaros ($1153.$), Uppsala ($1164.$).

Trgovina i Razvoj Gradova

• Rani trgovački centri: Hedeby, Ribe, Skiringssal, Birka. Trgovalo se krznom, ćilibarom i kljovama morža.
• Putevi ka istoku: Preko Ladoškog jezera (Novgorod) i Kijeva do Vizantije i Arapa (plaćanje srebrom).
• Hanzeatska liga: Lübeck postaje centar. Nemci dominiraju od $13.$ veka zahvaljujući trgovini solju, žitom i sušenom ribom (bakalar iz Norveške, haringa sa juga). Jaka kulturna i jezička nemačka infiltracija.

Vikinzi: Život, Brodovi i Ratovanje

• Hronologija: Od Lindisfarna ($793.$ n.e.) do smrti poslednjeg skandinavskog kralja Engleske ($1042.$).
• Fizičke karakteristike i higijena: Muškarci prosečno $180\,cm$, žene $160\,cm$. Imali su izuzetno razvijenu higijenu (češljevi, pincete, kupanje subotom).
• Brodovi (Ključ uspeha): Specifična preklopna gradnja (laki, a čvrsti).
  • Ratnički/Putnički: Plitak gaz, brzi napadi, kombinacija jedra i vesla. Primeri: Oseberg, Gokstad, Skuldelev $2$ i $5$.
  • Teretni/Trgovački (Knarr): Visoki i široki, fiksne katarke, velika tovarnog moć. Primeri: Skuldelev $1$ i $3$.
• Infrastruktura:
  • Most Ravningbroen (Danska, $979.$): Dužina $8\,m$, širina $5\,m$, napravljen od hrastovine.
  • Put Jarlabanke brú (Švedska, $11.$ vek): Nasip preko močvare dug $150\,m$.
  • Kanal Kanhave ($726.$): Dug $500\,m$, širok $11\,m$, omogućavao prolaz brodovima gaza do $1,5\,m$.
• Oružje: Mačevi (statusni simbol, oko $70\,cm$), sekire (jeftinije i efikasnije), koplja, štitovi (veliki, okrugli, od brade do kolena). Kacige su bile bez rogova.
• Utvrđenja: Polukružni bedemi oko gradova (Hedeby, Birka). Kraljevske tvrđave u Danskoj građene po strogoj šemi. Torsburgen na Gotlandu (sklonište od $100$ hektara, zidovi $2\,km$).

Vikinška Ekspanzija

• Pravci:
  • Danci: Jug, Normandija, južna Engleska, severna Afrika. Razlog: Pljačka i otkup (Danegeld).
  • Norvežani: Severozapad, Irska, Škotska, Island, Grenland, Amerika. Razlog: Naseljavanje i trgovina.
  • Šveđani: Istok, Baltik, Rusija (Rus' - skandinavskog porekla), Vizantija.
• Engleska: Alfred Veliki sprečio potpuno osvajanje Veseksa. Pomeranje vlasti između Engleza i Danaca (Danelaw).
• Irska: Četiri faze, od pljački manastira do osnivanja Dablina kao trgovačkog centra i potpune asimilacije do $1170.$ godine.
• Severni Atlantik:
  • Island: Naseljen do $930.$ godine pod pritiskom tiranije Haralda Lepokosog.
  • Grenland: Erik Crveni istražio i nazvao ostrvo kako bi privukao ljude ($985.$).
  • Amerika (Vinland): Otkrio Leif Erikson. Postoje dokazi na Njufaundlendu, ali nije bilo stalnog naseljavanja zbog sukoba sa domorocima.

Skandinavska Mitologija

• Izvori: Codex Regius (Poetska Eda), Snorijeva Prozna Eda ($1220.$), Saxo Grammaticus (Gesta Danorum).
• Kosmologija:
  • Igdrasil: Drvo sveta koje spaja svetove. Ispod korena su Mimir (izvor mudrosti) i suđaje (Norne): Bi, Biva i Biće (prošlost, sadašnjost, budućnost).
  • Podela sveta: Asgard (bogovi), Midgard (ljudi), Utgard (divovi), Hel (carstvo mrtvih).
  • Ragnarok: Sudnji dan, propast i ponovno rađanje sveta.
• Glavna božanstva:
  • Odin (Asi): Bog rata i mudrosti. Gavrani Hugin i Munin, vukovi Geri i Freki, konj Sleipnir ($8$ nogu), koplje Gungner. Valkire sakupljaju mrtve za Valhalu.
  • Tor (Asi): Bog seljaka i groma. Čekić Mjolnir, kola koja vuku koze. Neprijatelj zmije Jormungandr.
  • Frej i Freja (Vani): Bogovi plodnosti. Frej ima brod Skidbladnir i vepra Gulenburstija. Freja je boginja ljubavi i magije.
  • Loki: Trikster, otac vuka Fenrira i boginje Hel. Njegova dela vode ka Ragnaroku.

Društvo: Žene i Umetnost

• Položaj žena: Povoljniji nego u ostatku Evrope. Udovice su mogle upravljati imovinom (posebno u Norveškoj i na Islandu). Žene su bile proročice i mogle su imati ekonomska ovlašćenja u gradovima. Pojavom hrišćanstva, crkva uvodi mizogine stavove.
• Umetnost: Bazirana na kontrastima boja i stilizovanim životinjskim motivima (prepletene zmije i ptice). Retke su predstave ljudi (uglavnom ratnici ili obredi). Boje: crna, bela, crvena, smeđa, žuta, plava, zelena.