Politics in the Second Middle Ages (11th - mid 15th Century)

De Ontwikkeling van Steden tot Politieke Macht

• Bondgenootschap tussen steden en de graaf:

  • In Vlaanderen ontstond een strategische samenwerking tussen de steden en de graaf.

  • Doel van de graaf: Door samen te werken met steden kon de graaf de macht van zijn ondergeschikte leenmannen (de adel) inperken. Tevens bood dit een kans om via belastingen een deel van de stedelijke rijkdom aan te wenden voor zijn eigen politiek.

  • Stedelijke onafhankelijkheid: In ruil voor steun verleende de graaf privileges aan de steden.

• Privileges en Keuren:

  • De voorrechten van een stad werden vastgelegd in plechtige documenten, de zogenaamde keuren.

  • Stedelijke rechten volgens de keuren:

    • Rechtspraak en Bestuur: Steden mochten eigen schepenen aanstellen om recht te spreken. Op termijn gingen deze schepenen de stad ook besturen.

    • Fiscaliteit: De stad kreeg het recht om eigen belastingen te innen en tol te heffen op de in- en uitvoer van goederen.

    • Defensie: Steden mochten stadsmuren en poortgebouwen bouwen en een eigen stedelijk leger organiseren.

  • De Grote Keure van Gent: Een oorkonde van Filips, graaf van Vlaanderen en Viromandië (opgesteld tussen $1165$ en $1177$), bevatte $27$ rechtsregels. Een voorbeeld van een regel: wie iemand verwondt binnen de mijl van de stad, betaalt een boete van $60$ pond, mits de schepenen de schuld erkennen.

  • Het Belfort: Dit gebouw diende als het trotse symbool van de stedelijke macht. Hierin werden de kostbare keuren bewaard die de privileges garandeerden.

Politieke Spanningen en Ongelijkheid binnen de Stad

• Bestuurlijke ongelijkheid:

  • Hoewel de stad zelfstandig was, hadden niet alle inwoners evenveel inspraak. Er heerste een grote politieke ongelijkheid.

  • Het Patriciaat: Enkel patriciërs (rijke families die zich vaak als nieuwe adel presenteerden) zetelden in het stadsbestuur.

  • Uitsluiting van handwerkers: Volgens een verklaring van Johanna, gravin van Vlaanderen uit $1241$, mocht geen enkele handwerker (zoals wevers, bakkers, brouwers of droogscheerders) tot schepen verkozen worden, tenzij hij al een jaar en een dag geen handwerk meer had verricht.

• Verzet van het gemeen:

  • Ambachtslui en dagloners, aangeduid als het gemeen, voelden zich uitgebuit door de patriciërs. Zij eisten controle op het bestuur en directe inspraak.

  • Opstand in Brugge ($1280$): Het gemeen kwam in opstand tegen het stadsbestuur en zocht steun bij de graaf. Hun klachten betroffen:

    • Zware regels opgesteld door de schepenen.

    • Uitzonderlijk hoge accijnzen (belastingen op verbruiksartikelen zoals bier en brood).

    • Onduidelijkheid over de besteding van belastinggeld.

De Politieke Context van de Guldensporenslag ($1302$)

• Complexe coalities en ambities rond $1300$:

  • Koning van Frankrijk (Filips de Schone): Wilde een territoriaal koninkrijk en meer macht over het graafschap Vlaanderen. Hij was de leenheer van de graaf.

  • Graaf van Vlaanderen (Gwijde van Dampierre): Wilde de status van een autonome vorst bereiken. Hij zocht steun bij de koning van Engeland, de aartsrivaal van de Franse koning.

  • Koning van Engeland: Wilde zijn machtspositie in Frankrijk herwinnen en controleerde de wolexport naar Vlaanderen.

  • Het Patriciaat (Leliaards): Wilde hun machtsmonopolie in de stad behouden en kozen vaak de zijde van de Franse koning.

  • De Ambachten (Klauwaards): Wilden inspraak in het bestuur. Zij steunden de graaf omdat zij economisch afhankelijk waren van de Engelse wol-import.

• Aanloop naar de strijd:

  • De Franse koning nam Gwijde van Dampierre gevangen en voerde een streng bewind in de Vlaamse steden met hoge belastingen.

  • Brugse Metten (mei $1302$): In Brugge vermoordden gewapende ambachtslui honderden Fransen en Fransgezinde patriciërs.

De Veldslag en de Gevolgen

• De Slag bij Kortrijk (11 juli $1302$):

  • Partijen: Een leger van voornamelijk ambachtslui uit Brugge, Ieper en andere steden stond tegenover het ridderleger van de Franse koning.

  • Verloop: Tegen de verwachting in won het voetvolk van de ridders.

  • Gevolgen op korte en lange termijn:

    • Franse koning: Tijdelijk gezichtsverlies, maar op lange termijn versterking van het gezag over Vlaanderen (wraak in $1304$).

    • Graaf van Vlaanderen: Kortstondig succes, maar uiteindelijk machtsverlies.

    • Patriciaat: Verloor het monopolie op het stedelijk bestuur.

    • Ambachten: Verwierven eigen privileges en toegang tot het stadsbestuur (schepenambt).

Historiografie: Bronnen over de Slag bij Kortrijk

• Vergelijking van bronnen:

  • Chronique Artésienne (ca. $1304$): Geschreven door een anonieme inwoner van Atrecht (Frans perspectief). Beweert dat de ridders verloren doordat Vlamingen heimelijk grachten hadden gegraven en bedekt met takken, waarin de ridders verdronken.

  • Annales Gandenses (ca. $1308$): Geschreven door een anonieme monnik uit Gent (Vlaams perspectief). Schrijft de overwinning toe aan de wil van God, de vastberadenheid van de Vlamingen en goede leiding, terwijl de Franse leiders laf wegvluchtten.

• Mythevorming: Geen van de vroege bronnen vermeldt de rol van de Brugse beenhouwer Jan Breydel.

De Guldensporenslag als Modern Symbool

• 19de eeuw (Nationalisme): Het jonge België ($1830$) zocht een glorieus verleden. De slag werd voorgesteld als een overwinning van 'Belgische voorouders'.

  • Hendrik Conscience: Schreef in $1838$ De Leeuw van Vlaanderen, waarin figuren als Jan Breydel en Pieter de Coninck als nationale helden werden opgevoerd.

  • Kunst: Nicaise de Keyser schilderde De Slag der Gulden Sporen ($1836$). De naam 'Guldensporenslag' werd bedacht door een Gentse bibliothecaris vanwege de $500$ verzamelde riddersporen.

• Socialistische visie ($1902$): De arbeidersbeweging zag de slag niet als een rassenstrijd, maar als een klassenstrijd van de uitgebuitenen (ambachtslui) tegen de uitbuiters (patriciers en adel).

• Vlaamse Beweging: Gebruikte de slag als symbool voor verzet tegen de Franstalige elite. Sinds $1973$ is $11$ juli de officiële feestdag van de Vlaamse Gemeenschap.

• Extreemrechts (Schild & Vrienden, $2021$): Gebruikt de slag als symbool voor Vlaamse identiteitsvorming.

Moderne Bestuursniveaus in België