systemy 3

SYSTEMY POLITYCZNE PAŃSTW EUROPEJSKICH

INSTYTUCJE W DEMOKRATYCZNYCH SYSTEMACH POLITYCZNYCH

Instytucje systemu politycznego

  • Władza: centralny element systemu politycznego.

    • Podział władzy na:

      • Legislacyjna

      • Wykonawcza

      • Sądowa

  • Partie Polityczne: kluczowe w systemie partyjnym.

    • System partyjny: struktura polityczna i sposób funkcjonowania partii.

    • System wyborczy: reguły czy procedury, które rządzą wyborem przedstawicieli i podejmowaniem decyzji.

Parlament

  • Definicja:

    • Miejsce debat, od starofrancuskiego „parlement” oznaczającego dyskusję.

    • Powołany głównie do stanowienia prawa (tzw. legislatura).

  • Rodzaje parlamentów:

    • Parlament jednoizbowy: występujący w krajach takich jak Dania, Szwecja, Estonia, Grecja, Słowacja, Łotwa.

    • Parlament dwuizbowy: występujący w państwach federalnych, takich jak Polska, Rumunia, Czechy.

  • Charakterystyka:

    • Jedyny organ przedstawicielski, z dominującą rolą w tworzeniu prawa.

    • W demokracji przedstawicielskiej funkcjonuje od XX wieku, chociaż historycznie istniały wcześniej (w średniowieczu).

    • Celem parlamentu jest umożliwienie reprezentowanym udziału w kształtowaniu decyzji politycznych (pośrednio).

Struktura i organizacja parlamentu

  • Cechy struktur i organizacji:

    • Wieloosobowe

    • Kadencyjne

    • Debatujące

    • Rozbudowane wewnętrznie

    • Głosujące

  • Wariacje w organizacji:

    • Sposób kształtowania (wyboru), liczba izb, wewnętrzna organizacja, tryb pracy.

Rodzaje parlamentów - szczegóły

Parlament jednomizbowy:

  • Zalety:

    • Usprawnienie procesów decyzyjnych.

    • Eliminacja konfliktów między izbami.

    • Wzmocnienie demokratycznej legitymizacji organu.

    • Większa transparentność pracy parlamentarnej.

    • Mniejsze koszty funkcjonowania.

  • Statystyki:

    • Ze 193 państw świata, 114 ma parlament jednomizbowy.

    • Z 20 państw Europy z ludnością poniżej 5 mln, 18 ma parlament jednomizbowy (wyjątki: Bośnia i Hercegowina, Słowenia).

    • Przykłady państw z parlamentem 1-izbowym: Chiny, Indonezja, Egipt.

Parlament dwumizbowy:

  • Zalety:

    • Równowaga między reprezentacją „ludu” a izbą niewybieraną.

    • Kontrola wewnętrzna i hamowania.

    • Dogłębne badanie spraw i tworzenie lepszych ustaw.

    • Argumenty historyczne o potrzebie odrębnej reprezentacji.

    • Często mniejsza liczebność i dłuższa kadencja drugiej izby.

    • Możliwość „bez kadencyjności” (np. w Czechach).

  • Modele bicameralizmu:

    • Symetryczny (np. w Szwajcarii) i asymetryczny (Polska, Wielka Brytania).

Funkcje parlamentu

  • Funkcja przedstawicielska:

    • Umożliwienie uczestnictwa w podejmowaniu decyzji.

    • Odzwierciedlenie przekroju wspólnoty.

  • Funkcja ustawodawcza:

    • Podstawowe zadanie – konsultacja projektów przygotowanych przez władzę wykonawczą.

    • Rywalizacja z rządami i władzą sądowniczą.

  • Funkcja legitymizacyjna:

    • Przyzwolenie rządzonych na podejmowanie decyzji przez władzę publiczną.

    • Legitymizacja polityki rządu.

Proces ustawodawczy

  1. Inicjatywa ustawodawcza:

    • Prawo do inicjatywy mogą mieć:

      • Określona liczba obywateli.

      • Członkowie parlamentu (w Polsce 15 posłów).

      • Organy władzy wykonawczej (najczęściej rząd).

      • Organy części składowych w federacji.

  2. Proces uchwały:

    • Prace mają zwykle formę 3 czytań.

  3. Ogłoszenie:

    • Promulgacja oznacza stwierdzenie, że ustawa została uchwalona zgodnie z konstytucją.

    • Prawo weta i sankcji ustawy.

Rola rządu i odpowiedzialność

  • Organ naczelny - jednoosobowy lub kolegialny:

    • Kolegialne głowy państwa (np. Bośnia i Hercegowina).

    • Rola monarchii lub prezydenta z różnymi funkcjami ceremonialnymi.

  • Odpowiedzialność polityczna:

    • Za polityczny kierunek sprawowania urzędu, celowość polityki, trafność decyzji.

    • Odpowiadanie przed parlamentem i innymi organami.

    • Instytucja wotum nieufności.

    • Odpowiedzialność głowy państwa a odpowiedzialność rządu.

  • Odpowiedzialność prawna (konstytucyjna):

    • Naruszenia norm prawnych najczęściej dotyczą głów państwa lub członków rządu.

    • Postępowania przed parlamentem lub specjalnymi organami.

Niezależność sądów

  • Znaczenie niezależności:

    • Niezwykle istotne w demokracji dla ochrony praw jednostki.

    • Oddzielenie sądów od innych władz oraz równowaga władz.

  • Typy instytucji:

    • Sady i trybunały zajmujące się kontrolą konstytucyjności.

    • Ochrona praw i wolności mieszkańców, weryfikacja wyborów, kontrola działalności partii.

  • Aktywizm sędziowski:

    • Rola sędziów w tworzeniu norm prawnych.

Systemy wyborcze i partyjny

  • Rola partyjna:

    • Grupa partii działających według określonych prawnie reguł.

  • Typologie systemów wyborczych:

    • Wiele różnych wariantów systemów wyborczych, które mogą wpływać na funkcje i wyniki wyborów.

    • Znaczenie parametrów takich jak rozmiar okręgu, uprawnienia wyborcze i formuły wyborcze.

Partia polityczna

  • Definicja:

    • Grupa dobrowolnie zorganizowana z celem zdobycia i utrzymania władzy poprzez program oparty na ideologii.

  • Funkcje partii:

    • Dążenie do władzy metodami demokratycznymi.

    • Określenie „rządy partii” jako synonim demokracji reprezentacyjnej.

  • Rodzaje partii:

    • Konserwatywne, liberalne, socjalistyczne, demokratyczne, ekologiczne, agrarne, regionalne, etniczne, oraz ultranacjonalistyczne.

Przykłady ideologii:
- Lewica: zwiększenie wydatków na służbę zdrowia, edukację, wyrównanie dochodów.
- Prawica: wolny rynek, obniżenie podatków, rola rodziny, tradycja narodowa.

  • Nowe typy partii:

    • Partia-firma, w której fundatorzy i przedsiębiorcy odgrywają kluczową rolę w organizacji politycznej.