UNIT 3 – PERANCANGAN BAHASA

Pengenalan Perancangan Bahasa

• Perkataan “perancangan” berasal daripada kata akar “rancang” = diatur lebih awal.
• Istilah Inggeris: language planning; diperkenal $1959$ oleh Einar Haugen melalui kertas kerja Planning for a Standard Language – Modern Norway (kemudian: Language Planning in Modern Norway).
• Definisi umum:
  • Segala usaha terancang negara/badan bagi memastikan sistem komunikasi verbal berjalan lancar dalam pendidikan, pentadbiran, ekonomi & penyatuan negara.
  • Menyokong satu bahasa atau satu bentuk bahasa mengatasi yang lain ‒ termasuk pemilihan bahasa rasmi, pembinaan bahasa baku, promosi istilah natif.
• Hasil pembelajaran unit:
  1. Menjelas konsep perancangan bahasa.
  2. Menghuraikan jenis-jenis perancangan bahasa.
  3. Menjelas penentuan & pembinaan bahasa di Brunei Darussalam serta Indonesia.
  4. Menghuraikan dasar bahasa & sosiopolitik.
  5. Menjelas perancangan BM sbg bahasa perpaduan, bahasa baku & bahasa pengantar.
  6. Menjelas PPSMI & MBMMBI.

Konsep Perancangan Bahasa Mengikut Tokoh

• Haugen $(1959)$: Usaha pembinaan, pengubahsuaian & pembakuan bahasa oleh pertubuhan/jawatankuasa tertentu.
• Jernudd & Das Gupta $(1973)$: Pencarian penyelesaian kpd masalah bahasa peringkat kebangsaan.
• Weinstein $(1980)$: Usaha kerajaan jangka panjang meminda fungsi bahasa – melibatkan penaksiran daya sumber & pembahagian fungsi kpd pelbagai variasi bahasa.
• Crystal $(1994)$: Usaha terancang & bersistem menyelesaikan masalah komunikasi dgn mengkaji pelbagai bahasa/dialek serta membina dasar bahasa rasmi.
• Matthews $(1997)$: Segala usaha kerajaan/badan menyokong satu bahasa/bentuk lebih drpd yg lain.
• Noss (dlm Abdullah Hassan $1999$): Proses pihak berkuasa membentuk, menyelaras dasar penggunaan & promosi neka-bahasa, menilai dan merevisi.
• Awang $2000$: Usaha/Tindakan merancang bahasa secara sedar agar mampu memenuhi fungsi tertentu.

Jenis-Jenis Perancangan Bahasa

• Asas: Perancangan bermaksud perubahan bahasa yang disengajakan.
• Dua jenis klasik (Crystal $1997$; Kloss $1969$):
  1. Perancangan korpus (bahan dalam bahasa)
  2. Perancangan status (taraf/kegunaan bahasa)
• Cooper $1989$ menambah: Perancangan pemerolehan bahasa (language acquisition planning).
• F. X. Karan menambah: Perencanaan perancangan (logistik).
• Satu lagi komponen: Perancangan memartabatkan bahasa.
• Rumusan $5$ bidang (Amat Juhari $2009$):
  1. Perancangan korpus bahasa
  2. Perancangan status bahasa
  3. Perancangan pengajaran/pemerolehan bahasa
  4. Perancangan memartabatkan bahasa
  5. Perencanaan perancangan bahasa (logistik)

i. Perancangan Korpus Bahasa

• Sejak $1956$ melalui Maktab Perguruan Bahasa & Dewan Bahasa dan Pustaka (DBP).
• Aktiviti utama:
  • Pengayaan kosa kata & istilah baharu (contoh: pantau, bajet, mampan, canggih).
  • Pembentukan/penyusunan kamus pelbagai jenis.
  • Penyempurnaan ejaan Rumi & Jawi; pelancaran sebutan baku $(1988)$.
  • Penstrukturan tatabahasa (daripada Pelita Bahasa Melayu → Tatabahasa Dewan).
  • Pendokumentasian korpus & karya kesusasteraan.
• Unsur terperinci:
  a. Pemilihan aksara & reformasi huruf (Pallava → Jawi → Rumi).
  b. Reformasi ejaan: “Ejaan Sekolah” Wilkinson-Za’ba $1904–1972$ → Sistem Ejaan Rumi Baru $1972$.
  c. Pemantapan tatabahasa normatif (fonologi, morfologi, sintaksis, semantik).
  d. Pembakuan sebutan (masalah “e taling” ≠ “e pepet”).
  e. Penggubalan istilah ‒ Pedoman Umum Pembentukan Istilah $1975$ (disemak $1992$).
  f. Peluasan kosa kata & perkamusan (contoh kamus sejak senarai Melayu-Cina $1403–1511$ hingga Kamus Dewan).
  g. Peluasan laras bahasa (bidang ilmu/teknologi).
  h. Peluasan wacana bahasa.
  i. Pembakuan ungkapan, simpulan bahasa, peribahasa, dll.
  j. Pendokumentasian karya sastera (puisi, drama, sajak, novel, dll).

ii. Perancangan Status Bahasa

• Menentukan taraf bahasa dalam negara (rasmi, kebangsaan, minoriti, dll.).
• Malaysia: BM diangkat sebagai bahasa kebangsaan & rasmi melalui Perkara $152$ Perlembagaan; BI = bahasa kedua; BC & BT = bahasa pengantar di SJKC/SJKT; Kadazan-Dusun & Iban = bahasa peribumi; BI & Arab = pengantar di UIAM.
• Implikasi politik & identiti.

iii. Perancangan Pengajaran (Pemerolehan) Bahasa

• Melibatkan kaedah pengajaran:
  • Bahasa pertama → pengayaan keupayaan penutur asal.
  • Bahasa kedua → kemahiran membaca/menulis utk tujuan kewarganegaraan, kerjaya, ilmu.

iv. Perancangan Memartabatkan Bahasa

• Mengangkat martabat bahasa agar dihormati & digunakan di semua sektor (awam/swasta, iklan, papan tanda, majlis rasmi).

v. Perencanaan Perancangan / Logistik

• Keperluan sokongan sumber:
  a. Tenaga pakar (ahli bahasa, IT, pakar bidang, pegawai sokongan).
  b. Institusi (DBP, Jawatankuasa Tetap BM, IPT, KPM, dll.).
  c. Aktivis, budayawan, politikus, penggubal undang-undang.
  d. Sumber kewangan kerajaan, derma, penerbitan.

Penentuan & Pembinaan Bahasa di Brunei Darussalam

• Empayar Kesultanan; BM kekal utuh (tiada vokal tengah /ə/).
• Guru agama Johor → persamaan dialek BM Brunei & Malaysia.
• Ketetapan $1959$: BM = bahasa rasmi (selain BI).
• DBP Brunei ditubuh $1962$ untuk penerbitan & pengembangan BM.
• Hubungan Malaysia–Brunei terhenti $1973–1981$, pulih semula.
• $1985$: Brunei diserap ke MBIM → MABBIM.
• Prasarana:
  • BM bahasa pertuturan, kebangsaan, rasmi & pengantar di semua peringkat pendidikan.
  • Universiti Brunei fokus penyelidikan BM.
  • DBP Brunei menyebar karya BM serantau.

Penentuan & Pembinaan Bahasa di Indonesia

• Sebelum $1928$: “Bahasa Melayu”.
• $1928$: Sumpah Pemuda → istilah rasmi “Bahasa Indonesia”.
• Cabaran penindasan BI vs Belanda.
• Institusi Balai Pustaka (Jakarta) ‒ tujuan:
  a. Bendung buku cabul murah penerbit Cina.
  b. Terbit buku “membangun” harga murah.
  c. Bentuk perpustakaan rakyat.
  d. Terap fahaman penjajah melalui terjemahan heroik.
• Kongres:
  • Kongres Pemuda $1926$ (BM perantaraan).
  • Kongres Bahasa Indonesia I $1938$ (Jawa Tengah).
  • Kongres II $1954$, III $1978$, IV $1983$.

Dasar Bahasa & Sosiopolitik

• Penalosa $1983$: Politik bahasa = perjuangan mempengaruhi dasar pemakaian bahasa & kelompok berkepentingan.
• Dasar bahasa = undang-undang peranan bahasa kebangsaan/rasmi (Asmah $1985$).
• Tipologi Fishman (A, B, C):
  • Jenis A (amodal): Tiada Tradisi Agung, gunakan bahasa perhubungan luas; contoh Ghana, Zambia.
  • Jenis B (unimodal/ekatolok): Satu Tradisi Agung → pilih bahasa bumiputera (Thailand, Malaysia, Indonesia, Jepun).
  • Jenis C (multimodal): >1 Tradisi Agung → bahasa perhubungan luas sbg bahasa kerja (India, Singapura, Pakistan, Sri Lanka).

Bahasa Melayu Sebagai Bahasa Perpaduan

• BM = lambang penyatuan masyarakat pelbagai kaum; identiti nasional.
• Disalurkan melalui Dasar Pelajaran Kebangsaan.
• Syarat bahasa kebangsaan: asas kebudayaan kebangsaan & penyatu rakyat.

Bahasa Melayu Sebagai Bahasa Baku

• Bahasa baku = ragam rasmi/formal, telah dikodifikasi.
• Pembakuan meliputi: sistem ejaan, peristilahan/kosa kata, tatabahasa, sebutan.
• Sejarah sebutan baku bermula Kongres Bahasa $1956$: sebutan fonemik berasaskan ejaan.
• BM baku = lambang kebanggaan & jati diri negara.

Bahasa Melayu Sebagai Bahasa Pengantar di Sekolah

• Era British: terhad hingga Darjah 4 & beberapa maktab.
• Penyata Razak → Dasar Pelajaran Kebangsaan; peralihan BI → BM (chronologi utama):
  • $1958$ : BM pengantar di sekolah menengah Melayu.
  • $1970$ : BM pengantar semua mata pelajaran (kecuali BI & bahasa ibunda).
  • $1970$ : Universiti Kebangsaan Malaysia ditubuh; BM pengantar tunggal.
  • $1973$ : Aliran sastera & kursus maktab.
  • $1975$ : SRJK Inggeris → penuh BM.
  • $1980$ : Semua sekolah menengah (Ting 1–4) gunakan BM.
  • $1984$ : IPT tempatan laksana BM.
  • $2003$ : PPSMI bermula.
  • $2009$ : PPSMI dimansuh → MBMMBI.
  • $2013–2025$ : Gelombang $1–3$ Pelan Pembangunan Pendidikan.

PPSMI & MBMMBI

• PPSMI (Pengajaran Sains & Matematik dalam BI) bermula $2003$ (Tahun 1, Ting 1, Ting 6 Rendah).
• Sasaran $80\%$ ujian dalam BI pada $2008$.
• Tujuan: tingkatkan penguasaan ilmu Sains/Math & BI.
• Kritikan: kajian DBP-UKM $2005$ ‒ tiada peningkatan BI/Sains/Math; BM terjejas.
• $8/7/2009$: Jemaah Menteri umum pemansuhan; pelaksanaan berperingkat $2012–2014$.
• MBMMBI dilancar: fokus
  • Gelombang $1$ ($2013–2015$): kukuh sistem sedia ada (standard kurikulum BM sama; LINUS $2.0$).
  • Gelombang $2$ ($2016–2020$): perubahan struktur; tingkat kemahiran bahasa.
  • Gelombang $3$ ($2021–2025$): peluasan perubahan; dialog nasional; model berjaya dilaksana menyeluruh.

Rujukan Utama (Ringkas)

• Abdul Chaer & Leonie Agustina $2004$; Abdullah Hassan $1987$; Ainuddin et al. $2005$; Amat Juhari $2007, 2009$; Asmah Haji Omar $1985, 2000$; Awang Sariyan $2000$; Crystal $1994$; Matthews $1997$; dll.