Arresten

Zo oor­deel­de het Hof van Cassatie in het Wagons-lits arrest dat de regelgeving inzake de openbare overname van vennootschappen transparantie voor en gelijkheid onder de aandeelhouders wil creëren, maar ook een veel ruimer belang dient. Zij hangt dermate nauw samen met de orga- nisatie en de goede werking van de geldmarkt en derhalve met de economie van het land, dat zij van openbare orde is.

Na de Duitse eenmaking in 1990 werd de formule ook toegepast in de Grenswachterszaken, strafzaken tegen grenswachters uit de voor- malige Duitse Democratische Republiek (DDR). Die hadden Oost-Duitse burgers neerge- schoten tijdens hun vluchtpoging naar West-Berlijn (...).

Het Bundesgerichtshof, het hoogste rechtscollege in burgerlijke en strafzaken in Duits- land, verwees expliciet naar de Radbruch-formule van het “unrichtiges Recht”. (...)

Het hof besloot, met verwijzing ook naar internationale mensenrechten, dat dit het geval was. Het doodschieten van een on- gewapende vluchteling is uit zijn aard dermate verschrikkelijk dat deze handeling aan elke redelijke rechtvaardiging onttrokken is en indruist tegen het elementaire verbod op het doden van mensen dat voor eenieder, zelfs voor een geïndoctrineerde grenswacht, duidelijk is.

Op basis van een verder uitvoeringsbesluit van 1941 was aan Duitse Joden die Duitsland waren ontvlucht en buiten Duitsland verbleven, het rijksburgerschap ontnomen. Doordat zij staatloos waren geworden, vielen zij, ook na de Tweede Wereldoorlog, niet meer onder het Duitse erfrecht en waren hun familieleden uitgesloten om hun goederen te erven. Het Duitse Bundesverfassungsgericht (het Grondwettelijk Hof van de Duitse Bondsrepub- bliek) verklaarde dat deze regelgeving als nietig moet worden beschouwd. Volgens het Hof kan aan nationaalsocialistische wettelijke voorschriften de geldigheid als wet worden ontzegd als ze zo duidelijk in tegenspraak zijn met de fundamentele rechtvaardigheidsbeginselen, zo- danig dat de rechter die ze wil toepassen of de juridische gevolgen ervan wil erkennen, on- recht in plaats van recht zou spreken.

Uiteindelijk heeft het Hof van Cassatie (...) in deze duidelijkheid ge- bracht. Lange tijd volgde het Hof de dualistische opvatting: de nationale en internationale rechtsorde waren van elkaar gescheiden rechtsorden.

Daarin is verandering gekomen in het befaamde mijlpaalarrest Franco Suisse Le Ski, ook wel gekend als het Smeerkaasarrest, waarin het Hof voor de monistische opvatting op- teerde:

Overwegende dat wanneer er een conflict bestaat tussen een internrechtelijke norm en een internationaalrechtelijke norm die rechtstreekse gevolgen heeft in de interne rechtsorde, de door het verdrag bepaalde regel moet voorgaan; dat deze voorrang volgt uit de aard zelf van het bij verdrag bepaald internationaal recht.

In het arrest van 5 februari 1963 in de zaak van Gend en Loos heeft het Hof met betrekking tot artikel 12 EEG-verdrag, dat een verbod van nieuwe invoer- heffingen inhoudt, bepaald dat het gemeenschapsrecht (le droit communautaire) rechtstreekse werking kan hebben zodat de gemeenschapsregel rechtstreeks kan worden ingeroepen voor de nationale rechter.

In het arrest van 15 juli 1964 in de zaak Costa tegen Enel heeft het Hof van Justitie, m.b.t. de overeenstemming van een Italiaanse nationalisatiewet met het Europes kartelverbod, geoordeeld dat de Europese rechtsregel met rechtstreekse werking voor- rang heeft op de ermee strijdige nationale wet.

In het arrest van 17 december 1970, in de zaak Internationale Handelsgesellschaft, heeft het Hof deze voorrang nog bevestigd door te stel- len dat de Europese rechtsregel niet dient in overeenstemming te zijn met de nationale rechtsregel, inclusief de nationale Grondwet.

In een arrest van 9 maart 1978, in de zaak Simmenthal, oordeelde het Hof dat de nationale rechter verplicht is rechtstreekse werking te verlenen aan de Europese rechtsregels die daarvoor vatbaar zijn, en daarbij aan deze rechtstreeks werkende bepaling voorrang te verlenen op de ermee strijdige nationale wet.

Daarenboven heeft het Hof op 19 november 1991 in de zaak Francovich geoordeeld dat een lidstaat aansprakelijk is voor de schade die voortvloeit uit de niet-omzet- ting van richtlijnen binnen de gestelde termijn.

In het arrest Brasserie du Pêcheur van 5 maart 1996 heeft het Hof de basisregels inzake de aansprakelijkheid van de wetgever voor inbreuken op het ge- meenschapsrecht vastgelegd.

Elke voldoende gekwalificeerde schending van het Unierecht kan tot aansprakelijkheid leiden, ongeacht welk overheidsorgaan de schade veroorzaakt.

Aanleiding tot deze wet was een arrest van het Hof van Cassatie van 15 december 1983. (...)

Deze wet werd voor het Arbitragehof aangevochten. Het Hof stelde: (...)

Op klacht van een rederij die zich benadeeld voelde, oordeelde het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in totaal andere zin. De schadevergoedingseis, die ontstaat op het ogenblik dat de schade zich manifesteert, moet volgens het Hof wel degelijk beschouwd wor- den als een patrimoniale waarde, en dus als een goed in de zin artikel 1 van het Eerste toegevoegd protocol EVRM. (...)

De wet met 30 jaar terugwer- kende kracht die de rechten van de schadelijkers zo radicaal aantastte, miste volgens het Hof dat evenwicht.

Het Hof van Cassatie is die zienswijze nadien bijgetreden.

Wel heeft het Hof van Cassatie in het arrest Waleffe (1950) aangegeven dat wanneer een wetsbepaling voor meerdere interpretaties vatbaar is, waarvan de ene interpretatie strijdig is met de Grondwet en de andere niet strijdig, de rechter die grondwetsconforme interpretatie moet toepassen.

In het Amerikaanse model, genoemd naar de rechterlijke toetsingspraktijk die het Hoog- gerechtshof van de Verenigde Staten zich in 1803 in de befaamde uitspraak Marbury v. Madison heeft toegeëigend, behoort het tot de taak van elke rechter om de grondwettigheid van de wetgeving die hij moet toepassen in de uitoefening van zijn rechterlijke taken (...) na te gaan.

Citaat:
"In het Flandria-arrest van 5 november 1920 is die opvatting verlaten.577 Thans wordt algemeen aanvaard dat het optreden of het niet optreden van het bestuur (inzake verordeningen, beschikkingen of feitelijke handelingen) onrechtmatig (strijdig met de wet of onzorgvuldig) kan zijn in de zin van artikel 1382 oud BW (thans art. 6.5 BW) en tot schadevergoeding aanleiding kan geven."

Citaat:
"Het Hof van Cassatie erkende onder meer dat de rechterlijke macht kan nagaan of de overheid haar algemene verplichting van voorzichtigheid heeft nageleefd (het wegverkeerste- kenarrest, 1963'78) […]"

Citaat:
"[…] paste het de zorgvuldigheidsnorm toe op de uitoefening van de verordende of reglementaire bevoegdheid van het bestuur (het koepokkenarrest, 1963'79) […]"

Citaat:
"[…] op de geschillen over politieke rechten (arrest Cuvelier, 1965'80) […]"

Citaat:
"[…] alsook op het overheidsverzuim in de uitoefening van de verordenende functie (het postontvangersarrest, 1971'81)."

Citaat:
"In het arrest Cliffi verduidelijkte het Hof dat de verplichting tot vraagstelling niet geldt wanneer de rechter vaststelt a) dat de opgeworpen vraag niet relevant is; b) dat de betrokken bepaling van het Unierecht reeds door het Hof is uitgelegd (de zgn acte eclairé), of c) dat de juiste toepassing van het Unierecht zo evident is, dat redelijkerwijze geen ruimte voor twijfel kan bestaan (de zgn acte clair).608"

Citaat (eerste arrest):
"Het Hof van Cassatie oordeelde op 19 december 1991 592 in de ANCA-zaak dat de Belgische Staat op grond van artikel 1382 en 1383 oud BW (thans artikel 6.5 e.v. BW) kan aansprakelijk gesteld worden voor schade veroorzaakt door een fout van een rechter of magistraat van het openbaar ministerie."

Citaat (tweede arrest):
"In een tweede arrest in dezelfde ANCA-zaak van 8 december 1994 593 heeft het Hof van Cassatie gesteld dat een ambtsfout van een magistraat een gedraging is die ofwel niet voldoet aan het criterium van het handelen op de wijze van de normale zorgvuldige en omzichtige magistraat geplaatst in dezelfde concrete omstandigheden, ofwel […] een schending inhoudt van een internrechtelijke norm of van een internationaal verdrag met rechtstreekse werking […]."