Negara Bangsa Alam Melayu, Kesultanan Melayu Melaka

Latar Belakang Negara Bangsa sebelum Kedatangan Barat

• Ciri-ciri negara bangsa diwarisi daripada kerajaan Funan dan Champa, diteruskan oleh kerajaan Srivijaya, KMM, dan KJR. Fungsi dan peranan kerajaan-kerajaan terdahulu telah mewarisi budaya pemerintahan, perundangan, dan hubungan antara pemerintah dengan rakyat yang berterusan hingga kini.

• Contoh pewarisan kemahiran pentadbiran dan undang-undang: Funan, Champa, Srivijaya, Melaka, Johor-Riau; ciri-ciri ini menjadi warisan penting bagi pembentukan negara bangsa di Alam Melayu.

• Inskripsi Telaga Batu (Srivijaya) digunakan dalam upacara persetiaan antara pemerintah dengan golongan diperintah; air dituang ke atas corong ritual dan diminum sebagai tanda kesetiaan. Sumber: Koleksi Mardiana Nordin (2015).

• Wilayah pengaruh kerajaan-kerajaan Melayu luas dan meliputi pelbagai sungai, teluk, dan pantai di sekitar Semenanjung Tanah Melayu, Sumatera, dan Asia Tenggara. Contoh wilayah pengaruh Funan: sungai Mekong, Teluk Cam Ranh, selatan Myanmar, dan Sesentin_u Kra. Wilayah pengaruh Srivijaya dibentuk melalui penaklukan, naungan, dan perkahwinan; wilayah naungan termasuk Lingga, Patani, Kedah.

• Ciri-ciri negara bangsa Alam Melayu berbeza dengan Barat kerana ciri-ciri negara bangsa berkembang mengikut peredaran masa dan keperluan, dengan penekanan pada raja, wilayah pengaruh, rakyat, undang-undang, dan lambang kebesaran.

• Kebangkitan kesultanan Melayu Melaka menjadi penerus utama dalam memantapkan institusi pentadbiran dan perundangan sebelum kedatangan Barat; kedatangan Islam membawa gelaran sultan dan pembentukan identiti kesultanan yang kukuh.

• Catatan rujukan penting: Sejarah ringkas Funan, Champa, Srivijaya, Kesultanan Melayu Melaka, dan Kesultanan Johor-Riau; serta sumbangan Muha Hashim (2015) dan kajian lain mengenai warisan negara bangsa.

Ciri-ciri Negara Bangsa Alam Melayu

• Ciri utama yang membentuk negara bangsa Alam Melayu: raja, undang-undang, wilayah pengaruh, dan rakyat. Rakyat merujuk penduduk dalam wilayah yang setia kepada raja dan tidak menderhaka.

• Wilayah pengaruh merupakan kawasan yang rakyatnya menerima pemerintahan raja, contoh Funan mempunyai wilayah pengaruh luas (Mekong, Teluk Cam Ranh, selatan Myanmar, Sesentin_u Kra).

• Peranan raja sebagai tonggak pemerintahan. Kedudukan raja diperkukuh melalui sistem pentadbiran yang dibantu pembesar dan penguasaan atas wilayah.

• Undang-undang dilaksanakan bagi memastikan kesejahteraan sesebuah kerajaan. Contoh: Majapahit mengamalkan undang-undang seperti undang-undang Kttora Munawa (rujukan dalam teks); undang-undang bercorak syariah dan hukum adat mula diperkenalkan dengan Melaka.

• Rakyat bagi sesebuah negara bangsa termasuk penduduk tempatan dan golongan yang bersumpah taat setia, seperti upacara sumpah untuk membuktikan kesetiaan kepada pemerintah.

• Contoh penting: upacara persetiaan di Srivijaya menggunakan air yang diminum rakyat; inskripsi Telaga Batu menjadi saksi tindakan sumpah setia.

• Daripada sudut metodologi dan simbol, negara bangsa Alam Melayu menekankan lambang kebesaran (adat istiadat, warna, nobat, regalia, cap mohor) sebagai identiti kerajaan.

• Wilayah taklukan dan wilayah naungan Melaka: wilayah taklukan adalah wilayah yang diperoleh melalui peperangan; wilayah naungan adalah wilayah yang menerima ketuanan melalui perkahwinan, perjanjian, atau persahabatan (contoh: Lingga, Patani, Kedah).

• Proses penyerahan kekuasaan dan legitimasi raja dijelaskan melalui contoh-contoh such as perkahwinan antara raja melaka dan raja-raja luar (Siantan kepada Sultan Mansur Shah dalam contoh Majapahit).

Keunggulan Sistem Pentadbiran dan Undang-undang sebelum Kedatangan Barat

• Keunggulan sistem pentadbiran kesultanan Melaka ditandai dengan struktur berhierarki, kepimpinan yang jelas, dan pembagian tugas yang efisien.

• Sistem Pembesar Empat Lipatan (Empat Pembesar) menjadi tulang belakang pentadbiran Melaka:

  • Bendahara

  • Penghulu Bendahari

  • Temenggung

  • Laksamana

  • Pembesar lain seperti Syahbandar, Bentara, Orang Kaya, hulubalang, dan penghulu

• Sultan mengetuai pemerintahan dan berkuasa atas pemerintahan, peperangan, hubungan diplomatik, dan agama. Pembesar berperanan sebagai perantara antara sultan dan rakyat serta mengurus wilayah pegangan dan sumber pendapatan.

• Peranan Bendahara: ketua pentadbiran, komander tentera, penasihat sultan, dan pemangku sultan jika diperlukan. Pembahagian kuasa memastikan kelancaran pentadbiran dan mengelakkan tindakan sewenang-wenangnya.

• Peringkat pentadbiran terbahagi kepada dua peringkat: pusat (Pembesar Berempat) dan jajahan (pegawai tempatan yang menguatkuasakan undang-undang, menjaga keamanan, dan mengutip cukai).

• Keamanan menjadi teras kemakmuran melalui sistem ketenteraan yang teratur (temenggung menjaga kota Melaka; Laksamana memimpin angkatan laut).

• Sistem kewangan Melaka disokong oleh cukai, ufti dari wilayah taklukan dan naungan, serta pengurusan perbendaharaan oleh Bendahara Bendahari; cukai di pelabuhan dikutip oleh Syahbandar; hasilnya disalurkan untuk pembiayaan istana, pembinaan, dan persenjataan.

• Hubungan antara sultan dan pembesar menekankan pemuafakatan (consensus) dan koordinasi, sebuah prinsip yang dianggap wujud hingga hari ini.

• Keselamatan negara dijaga melalui sistem keselamatan yang kemas dan teratur: Temenggung untuk keselamatan darat; Laksamana untuk keamanan laut.

• Undang-undang yang berperanan sebagai landasan pemerintahan Melaka meliputi dua sistem utama: Hukum Kanun Melaka (berdasarkan syariah dan adat) dan Undang-Undang Laut Melaka. Keduanya dibentuk untuk melaksanakan pentadbiran, menjaga kemakmuran, dan kesejahteraan kerajaan.

Wilayah Pengaruh dan Lambang Kebesaran

• Wilayah pengaruh Melaka luas merangkumi keseluruhan Semenanjung Tanah Melayu dan pantai timur Sumatera. Perolehan wilayah melalui peperangan, perkahwinan, dan perjanjian; wilayah naungan melalui perkahwinan dan perjanjian; contoh: Lingga, Patani, Kedah (wilayah naungan).

• Wilayah taklukan adalah wilayah yang diperoleh melalui peperangan (contoh: Pahang, Kuala Linggi, Kelantan, Rokan, Inderagiri, dan Kanar[?]).

• Wilayah naungan menerima kuasa kerajaan Melaka melalui perkahwinan, persahabatan, atau perjanjian; contoh: Lingga, Patani, Kedah.

• Perolehan wilayah melalui perkahwinan: contoh Majapahit menghadiahkan Siantan kepada Sultan Mansur Shah kerana perkahwinan dengan Puteri Majapahit.

• Lambang kebesaran Kesultanan Melaka meliputi adat istiadat, warna, nobat, regalia, dan cap mohor. Cap mohor berfungsi untuk mengesahkan titah sultan.

• Lambang kebesaran bertindak sebagai identiti kerajaan dan simbol kedaulatan sultan.

• Undang-undang yang dipengaruhi oleh Melaka: Undang-Undang Pahang dan Undang-Undang Perak (dua contoh) sebagai contoh undang-undang yang menyerap nilai dan peraturan daripada Melaka.

• Inskripsi Telaga Batu digunakan dalam upacara persetiaan di Srivijaya dan menandakan kesetiaan rakyat kepada pemerintah; air ditadah dan diminum untuk menunjukkan taat setia.

• Sumber utama rujukan untuk wilayah, undang-undang, dan lambang kebesaran: Muzium Istana Kesultanan Melaka; kajian antara pihak Muzium, KPM, dan pakar sejarah Melayu.

Undang-undang Melaka: Hukum Kanun Melaka dan Undang-Undang Laut Melaka

• Hukum Kanun Melaka: mempunyai sekitar 44 fasal yang membincangkan jenayah, kekuasaan sultan dan pembesar, kekeluargaan, dan hal berkaitan ekonomi; setiap pembesar Melaka mempunyai peranan dalam pentadbiran dan perlu arif dalam hal berkaitan dengan pelaksanaan undang-undang.

  • Contoh: Fasal 1 menjelaskan tugas sultan, Bendahara, Temenggung, dan Penghulu Bendahari. Sultan melantik pembesar.

  • Jenayah seperti membunuh, menikam, mencuri; hukuman setimpal, termasuk hukuman bunuh bagi kesalahan tertentu (contoh Fasal 5.1 jika membunuh tanpa pengetahuan raja/pembesar; Fasal 4 jika melanggar titah sultan).

  • Perkataan yang hanya boleh digunakan oleh raja (titah, murka, kurnia, anugerah) dalam konteks ala istana; rakyat tidak boleh mempersendakan atau menuturkan kata-kata tersebut.

  • Hukum keluarga bertujuan untuk menjaga keharmonian keluarga dan menyelesaikan masalah perkahwinan (contoh Fasal 26 mengenai syarat saksi pernikahan: empat saksi, jika tidak cukup dua saksi).

  • Perdagangan di Melaka diawasi untuk menghindari amalan riba dan penyalahgunaan; contoh Fasal 30 melarang riba dalam urusan perniagaan; syarat akil baligh untuk pedagang.

• Undang-Undang Laut Melaka: diusahakan oleh beberapa nakhoda Melaka seperti Nakhoda Jenal, Nakhoda Diri, dan Nakhoda Sahak; undang-undang ini disetujui oleh Sultan Mahmud Shah dan mengatur peranan nakhoda, pelayaran, jenayah di atas kapal, dan cukai pelayaran.

  • Nakhoda berkuasa penuh dan dilihat sebagai raja dalam pelayaran; semua pihak patuh kepada arahan nakhoda.

  • Fasal 13.1: nakhoda perlu diberi keutamaan untuk berniaga selama empat hari; Fasal 13.3: jika nakhoda ingin singgah di tempat yang tidak ada dalam senarai persinggahan, mesyuarat dengan semua orang di kapal diperlukan.

  • Jenayah di atas kapal termasuk mencuri, membunuh, dan memberontak; hukuman mati dikenakan dalam beberapa kes (contoh Fasal 5).

  • Peranan anak kapal seperti jurumudi, malim, dan juru batu; malim mesti mahir ilmu pelayaran (Fasal 9) untuk memastikan pelayaran selamat; kelalaian boleh membawa hukuman bunuh.

  • Percukaian yang sistematik dan adil: cukai perjalanan dan hasil perniagaan; Fasal 6.3 menetapkan jumlah cukai terhadap penumpang (contoh cukai 1/10 daripada hasil penumpang apabila turun sebelum tempoh tertentu).

• Pelaksanaan dua sistem undang-undang ini membentuk kerangka pentadbiran Melaka yang kukuh, mengatur perjalanan pemerintahan yang lancar, serta memastikan keselamatan dan kemakmuran kerajaan.

Peranan Pemerintah dan Rakyat

• Hubungan pemerintah dengan rakyat sejak zaman Kesultanan Melaka ialah hubungan timbal balik yang saling berkait: rakyat taat kepada sultan dan pembesar; sultan menjaga keselamatan, perpaduan, dan kemakmuran negeri.

• Peranan Sultan: menaungi rakyat, menjaga keselamatan, mewujudkan perpaduan, memimpin kemakmuran kerajaan, memperkenalkan undang-undang untuk mengawal rakyat.

• Peranan Pembesar: memelihara keamanan dan kebajikan di kawasan pegangan, menjadi perantara antara sultan dan rakyat, mengutip hasil melalui sistem serah dan membekalkan tenaga tentera.

• Waadat (ikatan perjanjian) antara Sang Sapurba dengan Demang Lebar Daun menggambarkan kesetiaan antara pemerintah dan rakyat; perjanjian menjaga kestabilan kerajaan dan menentukan nasib negeri. Petikan: dialog Sang Sapurba, Demang Lebar Daun mengenai taat setia hamba Melayu dan penegasan ketetapan perjanjian jika ada pelanggaran.

• Golongan pemerintah terdiri daripada sultan, pembesar, kerabat raja, dan ulama; golongan diperintah termasuk rakyat, hamba, dan petani, nelayan, pedagang, dan lain-lain; peranan mereka adalah memastikan kelangsungan kerajaan dan keharmonian masyarakat.

• Budaya taat setia dan etika beraja di Malaysia berakar dari institusi beraja, dan kemahiran pentadbiran Melaka serta hubungan keharmonian antara kerajaan dan rakyat menjadi asas pembentukan negara bangsa Malaysia.

Peranan Rakyat

• Rakyat menunjukkan taat setia kepada pemerintah, mematuhi arahan, dan tidak menderhaka kerana takut tulah (bahasa petikan).

• Rakyat berperanan sebagai tentera, menghadiri majlis umum seperti gotong-royong, menjadi pengaluh atau pendayung kapal perang, dan menyediakan tenaga kerja melalui sistem kerah (misalnya pembinaan istana atau jalan).

• Hubungan baik antara pemerintah dengan rakyat adalah kunci kestabilan dan kesejahteraan negara; rakyat perlu menjaga hubungan yang baik bagi mengekalkan kemajuan negara.

• Analogi: hubungan antara rakyat dan raja diumpamakan seperti akar dan pohon; tanpa akar, pohon tidak berdiri.

Aktiviti Pembelajaran dan Implikasi Sejarah

• Aktiviti Jalan Galeri (Gallery Walk): murid bergerak di kelas untuk membaca tugasan, berfikir, dan berbincang dalam kumpulan; fokus pada Pelabuhan Melaka pada zaman Kesultanan Melayu Melaka.

• Aktiviti Pembelajaran Akses Kendiri dan Mangkuk Ikan Emas (Goldfish Bowl): setiap kumpulan mendapat tajuk tertentu; menggunakan sumber untuk mendapatkan maklumat; ahli kumpulan lain boleh tampil menjawab soalan dan memberikan pandangan; perbincangan berasaskan tajuk: Sistem Pentadbiran Kesultanan Melayu Melaka, peranan Pembesar Berempat, perbandingan Bendahara dengan Perdana Menteri hari ini, dan langkah menjaga kedaulatan negara.

• Soalan kuiz dan latihan merangkumi: peranan Pembesar Berempat, perbezaan antara bendahara dengan perdana menteri, undang-undang Melaka, lambang kebesaran, serta peranan nakhoda dalam undang-undang laut Melaka.

Kesimpulan: Warisan Negara Bangsa dan Implikasi bagi Negara Malaysia Sekarang

• Ciri-ciri negara bangsa yang diwarisi dari kerajaan-kerajaan Alam Melayu, terutamanya daripada Srivijaya, Melaka, dan Johor-Riau, membentuk asas kepada negara bangsa Malaysia.

• Keunggulan pentadbiran dan undang-undang Melaka menjadi model asas pentadbiran dan undang-undang negara kita pada masa kini.

• Kepelbagaian kaum dan budaya di Malaysia memerlukan perpaduan berasaskan prinsip negara bangsa serta pemupukan semangat patriotisme dan kesetiaan kepada negara.

• Nilai-nilai budaya beraja dahulu kini diterjemahkan dalam budaya demokrasi moden melalui institusi perlembagaan dan sistem kerajaan Malaysia; budaya taat setia kepada negara tetap relevan sebagai panduan etika dan tanggungjawab warganegara.

Sumber dan rujukan utama

• Sumber umum Sejarah Melayu, Shellabear (1995) untuk dialog Sang Sapurba-Demang Lebar Daun dan konsep Waadat.

• Muhammad Yusoff Hashim, Kesultanan Melayu Melaka (Edisi kedua), 2015, Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka, untuk pembinaan sistem pentadbiran, undang-undang, dan lambang kebesaran Melaka.

• Kajian mengenai Srivijaya, Funan, Champa; inskripsi Telaga Batu; peranannya dalam penetapan identiti negara bangsa.

• Sumber-sumber lain dalam koleksi Mardiana Nordin (2015) mengenai empayar Melayu Srivijaya dan warisan budaya pemerintahan serta pelaksanaan perundangan.

Ringkasan Ciri-ciri Negara Bangsa Kesultanan Melayu Melaka (ringkas)

• Kerajaan, rakyat, kedaulatan, wilayah pengaruh, undang-undang, lambang kebesaran.

• Struktur pentadbiran: Sultan, Pembesar Berempat (Bendahara, Penghulu Bendahari, Temenggung, Laksamana), serta pembesar lain (Syahbandar, Bentara, Orang Kaya, hulubalang, penghulu).

• Wilayah pengaruh: luas Semenanjung; wilayah taklukan melalui penaklukan; wilayah naungan melalui perkahwinan atau persahabatan; contoh: Pahang, Lingga, Kedah, Patani.

• Sistem undang-undang: Hukum Kanun Melaka (44 fasal) dan Undang-Undang Laut Melaka; asas syariah dan hukum adat; peranan sultan dalam pelantikan pembesar, hukuman jenayah, dan perkahwinan.

• Lambang kebesaran: adat istiadat, warna, nobat, regalia, cap mohor; cap mohor sebagai pengesahan titah sultan.

• Peranan rakyat: taat, patuh undang-undang, berperanan sebagai tentera, tenaga kerja; menjaga keharmonian dan kesejahteraan.

• Waadat dan hubungan pemerintah-rakyat sebagai asas kestabilan negara bangsa pada era Melaka dan warisan kepada negara Malaysia moden.