Notes on Module 1-4: Pagpapakatao, Isip, Kilos-Loob, Konsensya, at Kalayaan
Module 1: Ang Mga Katangian ng Pagpapakatao Batay sa pagka-ano
Core idea: Pagpapakatao ay nakabase sa tatlong aspeto at malawak na pagkilala sa sarili bilang tao.
Isip (intellect) and kilos-loob (will) are foundational:
Dahil sa isip, may kamalayan at tumatanggi o tumango sa kabutihan.
Batay sa pagka-sino:
Pag-isip, Pagkilos, Pagpasiya.
Kawangis ng May Kapal:
Kalayaan, Konsensya, Dignidad.
Ang dignidad ng tao ay nakabatay sa kanyang konsensya at kalayaan na nagdudulot ng pagkawangis sa May Kapal.
Ang pangungusap na “mahirap magpakatao” ay nakatuon sa persona ng tao.
Isip, Katawan, Kaluluwa:
Kung mabuti ang paggamit ng isip, katawan, at kaluluwa, magkakaroon ng tunay na pagpapakatao.
Tatlong Yugto ng Paglikha (Indibidwal):
Tumutukoy sa pagiging hiwalay niya sa ibang tao.
Kakayahan, Kalakasan, Kahinaan, Talento, Proseso ng pagpupunyagi tungo sa pagiging ganap.
May kakayahan ang tao na magnilay o gawing obheto ng kaniyang isip ang kaniyang sarili; alam niya ang alam niya o hindi niya alam.
May kakayahang bumuo ng konklusyon mula sa isang pangyayari.
Nakikita ng tao ang esensya ng mga umiiral (essence of existence) kapag humahanga at namamangha sa kagandahan ng mga bagay sa paligid; nauunawaan niya ang layunin ng pag-iral at ang kaugnayan nito sa pag-unlad.
Pinakamahalagang katangian ng tao bilang persona.
En s amans (ens amans) - Latin para sa “umiiral na pagmamahal.”
Lahat ng mabuting kilos ay kilos ng pagmamahal.
Persona: Tatlong Katangian ng Tao Bilang Persona
May kamalayan sa sarili.
May kakayahang kumuha ng buod o esensiya ng mga umiiral.
Umiiral na pagmamahal (ens amans).
Pagpapakahulugan ng Personalidad:
Nakatuon sa mga bagay na mayroon ka; pagkamit ng kabuuan; integration, willingness, pananalita, at pagkilos.
Hindi lahat ng tao ay may personalidad dahil hindi nila nakamit ang mataas na antas ng kanilang persona.
Mga halimbawa (Mga Kilalang Pilipino):
Cris “Kesz” Valdez: kinupkop ni Harnin Manalaysay; kalinga sa batang lansangan; International Children’s Peace Prize (2012); itinatag ang Champion Community Children.
Roger Salvador: magsasaka; dating empleyado ng bangko; nagsumikap kumuha ng pagsasanay; Finalist ng Gawad Saka; Farmer Leader Extensionist ng Jones, Isabela; Isang outstanding Isabelino and Corn Farmer.
Joey Velasco: mga painting na nagpapakita ng lipunang may katarungan; “Hapag ng Pag-asa” - si Hesus ay kasama ang mga batang lansangan sa Huling Hapunan.
Pag-ugnay sa edukasyon: Personalidad at pagkilos kaugnay ng mga taong binanggit bilang halimbawa ng mabubuting kilos at kahalagahan ng pagkakawanggawa.
Module 2: Ang Mataas na Gamit at Tunguhin ng Isip at Kilos-Loob
Modyul na naglalarawan ng dalawang antas ng pag-unawa: isip (knowing) at kilos-loob (will).
Pangkaalamang Pakultad (Knowing Faculty):
Panlabas na Pandama (sensorial):
Reyalidad; Gumagana gamit ang limang pandama: .
Panloob na Pandama: depende sa panlabas na pandama; walang direktang ugnayan sa reyalidad.
Kamalayan: pagkakaroon ng malay sa pagdama, nakakauunawa, nakakabuo ng buod.
Memory: kakayahang kilalanin at alalahanin ang nakalipas na karanasan.
Imahinasyon: kakayahang lumikha ng larawan sa isip at palawakin ito.
Instinct: kakayahang maramdaman ang karanasan at tumugon ng hindi dumadaan sa katwiran.
Kahulugan ng dalwang kalikasan o aspeto ng tao (Sto. Tomas de Aquino):
Isip o Intellectual: magnilay at makaunawa; makabuo ng kahulugan at kabuluhan.
Kilos-loob o Will: ma-identify ang tama at mali, pumili at isakatuparan ang napili; naaakit tayo sa mabuti at lumalayo sa masama.
Pagkilala sa Appetitive Faculty (Pagkagustong Pakultad):
Pandamang pumupukaw sa kaalaman; pagkagusto (appetite) na pinagmulan ng pakiramdam/emosyon; pagkilos at paggalaw (locomotor).
-Mga halimbawa ng kinakatawan ng tao sa konsepto ng isip at kilos-loob.
Module 3: Ang Paghubog ng Konsensya Batay sa Likas na Batas Moral
Katotohanan (Truth):
Fr. Roque Ferriols: tunguhin ng isip; “tahanan ng katotohan” (totoo) – may kasama akong nakakakita ng katotohanan.
Modyul 3: Ang Paghubog ng Konsensya Batay sa Likas na Batas Moral
Ang konsensya bilang pundamental na batayan ng paghuhusga ng tama at mali; pinakamalapit na pamantayan ng moralidad na gumagabay sa pamumuhay tungo sa kabutihan.
Praktikal na paghuhusga ng isipan para magdesisyon kung gagawin ang mabuti at iwasan ang masama.
Ang munting tinig sa loob ng tao na nagbibigay ng payo at nag-uutos sa sa gitna ng isang kongkretong Sitwasyon (Clark, 1997).
Ayon kay Santo Tomas de Aquino (Clarke, 1997): ang konsensya ay isang natatanging kilos pangkaisipan; paghuhusga ng sariling katuwiran.
Kamangmangan: kawalan ng kaalaman sa isang bagay.
Lumilitaw ito sa mga pagkakataong kinakailangang gamitin ang kaalaman.
Ang kamangmangan ay dahil sa mahina o kapabayaan ng tao.
Mga Uri ng Kamangmangan:Kamangangmang Madaraig (invincible ignorance)
Ang kamangmangan ay madaraig kung may pamamaraan na magagawa ang tao upang malampasan ito; ang kaalaman dito ay maaring makuha sa pamamagitan ng pagsisikap o pag-aaral.
Nangyayari kapag may nararamdaman na ang taong pagnanais manood o mag-aral; pandama at isip ay nagsisilbing gabay sa pag-unawa.
Kalayaan: dalawang mahahalagang bahagi ng konsensya
Paghatol Moral: sa kabutihan o kasamaan ng kilos.
Obligasyong Moral: na gawin ang mabuti at iwasan ang masama.
Karagdagang paliwanag: Nawawala ang dangal ng konsensya kapag ipinagwawalang-bahala ang katotohanan at kabutihan (Felicidad Lipio, 2004).
Module 4: Ang Mapanagutang Paggamit ng Kalayaan
Kalayaan: katangian ng kilos-loob na itinatakda ng tao ang kilos tungo sa hantungan at ang paraan kung paano makamit ito (Sto. Tomas de Aquino).
Kalayaan ay karaniwang gumigising sa puso ng bawat tao; kahabaan ng responsibilidad.
Hindi nasasaklawan ng kalayaan ang pagpili ng kahihinatnan ng kilos; lagi tayong may pananagutan sa kahihinatnan ng ating piniling kilos.
Dalawang pakahulugan sa pananagutan na nakaapekto sa ideya ng kalayaan (Johann):
Kalayaan kaugnay ng malayang kilos-loob: nangangahulugang harapin ang kahihinatnan ng ginawa; ito ay mula sa akin, at ang kalayaan ay nagpapahayag ng aking pagkakakilanlan at kakayahang kumilos.
Kalayaan tumugon sa tawag ng pangangailangan ng sitwasyon: kakayahang bigyang-dahilan ang kilos ayon sa kahilingan ng sitwasyon; tunay na responsableng kalayaan ay ang pagtulong sa kapwa at may kakayahan ng paliwanag sa kilos.
Lipio (2004): “Hindi sariling kalayaan ng tao na hiwalay sa sambayanan kundi isang Kalayaan na kabahagi ang kanyang kapwa sa sambayanan.”
Dalawang Aspekto ng Kalayaan:
Kalayaan mula sa (freedom from): kailangan maging malaya mula sa makasariling interes, pagmamataas, katamaran, kapritso.
Kalayaan para sa (freedom for): makita ang kapwa at mailagay siyang una bago ang sarili – diwa ng pagmamahal at paglilingkod.
Dalawang Uri ng Kalayaan:
Malayang pagpili (free choice) o horizontal freedom: pagpili sa kung ano ang makabubuti para sa sarili; naaapektuhan nito ang antecedent choice na nakabatay sa vertical level o fundamental option.
Vertical level o fundamental option: uri ng pamumuhay na pinili; mas ninanais ang kaaya-ayang pakiramdam kaysa sa mas mahalaga sa buhay.
Dalawang Fundamental Options na bukas sa tao:
Pataas tungo sa mas mataas na halaga (fundamental option of love): ilalaan ang sarili sa mabuhay kasama ang kapwa at Diyos; inner freedom.
Pababa tungo sa mas mataas na halaga (egoism): mabuhay para lamang sa sarili; pagsasaalang-alang ng sarili lamang.
Praktikal na pananaw tungkol sa kalayaan:
Ang tunay na kalayaan ay hindi pagpapalaya lamang sa sarili kundi pagtugon sa pangangailangan ng kapwa; pagsasabuhay ng pagmamahal at paglilingkod.
Mga pinagbatayan: Lipio (2004) at Johann (konteksto ng teorya ng kalayaan).
주의/Note: Ang mga numerong ginagamit ay kinakatawan sa pamamagitan ng karaniwang pagpapakahulugan, at inilagay dito ang mga numerong mahalaga gaya ng senses at na yugto sa Konsensya at iba pa.