Imo Evumayo neImo Elandelayo kulwimi lwesiXhosa
Intloko yeSifundo: Imo Evumayo neImo Elandelayo
- Esi sifundo sigubungela iindidi ezimbini eziphambili zeemo zezenzi kulwimi lwesiXhosa: Imo Evumayo (Positive Form) kunye neImo Elandelayo (Negative Form).
- Imo Evumayo isetyenziswa xa umntu eqinisekisa okanye evuma ukuba isenzo siyenzeka okanye siyinyani.
- Imo Elandelayo isetyenziswa xa kutshonwa okanye kukhanywa isenzo, kuboniswa ukuba loo nto ayenzeki.
Uhlalutyo lweMizekelo yegramatika
Umzekelo ka-Uzingce:
- Imo Evumayo: "uzingce ucula kamnandi".
- Imo Elandelayo: "uzingce akaculi kamnandi".
- Kolu tshintsho, siphawula ukuba isimelabizo-siqhoboshelo sikatitshala "u-" sitshintsha sibe ngu-"aka-" kwaye isikhamiso sokugqibela sesenzo "-a" (ucula) sijika sibe ngu-"-i" (akaculi).
Umzekelo ka-Amyoli:
- Imo Evumayo: "Amyoli upheka amangina amnandi".
- Imo Elandelayo: "Amyoli akapheki am maqina amnandi".
- Isenzi esithi "upheka" siba ngu-"akapheki" kwi-imo elandelayo, kwaye igama elithi "amangina" libhalwe ngokwahlukileyo njenge "am maqina" kulo mzekelo.
Umzekelo ka-Uzenkosi:
- Imo Evumayo: "uzenkosi udlala ibhola yombhoxa".
- Imo Elandelayo: "uzenkosi akayidlali ibhola yombhoxa".
- Apha, isenzi "udlala" sitshintsha sibe ngu-"akayidlali" ukubonisa ukuphika isenzo sokudlala ibhola yombhoxa.
Iinkcukacha zeNombolo neMihla
- Umhla obhalwe kwirekhodi: .
- Ipesenti ebonisiweyo: .
Izixando kunye noLuhlu lwamagama
- Isatifikethi okanye inqaku liquka uluhlu lwamagama anxulumene ne-"Isixando" (Verb Extensions), apho kukho amanqaku asuka ku-1 ukuya ku-5:
- 1) Nizole
- 2) uMama
- 3) using
- 4) Kutyiwa
- 5) Kuyafunde
Amagama kunye neeMekobume ezongezelelweyo
- Kwitranskripti kuvela amagama angaqhelekanga okanye amagama athile anokusetyenziswa njengezikhombisi okanye iikhowudi:
- Owobro obmonies
- Obmoni
- Tadidi
- zeze
- zezixar
- Dy ndiko
- Olomainia I
- Olondi
- inime
- OIDIDU
- olemonia I
- SINOM C
Imithetho yokuGuqula iImo
- Xa kuguqulwa isivakalisi esikwi-Imo Evumayo sibe kwi-Imo Elandelayo, kuxhomekeka kudidi lwesibizo (noun class) kunye nexesha (tense):
- Isimelabizo-siqhoboshelo (subject concord) sihlala sifumana isinege (prefix) u-"a-".
- Kwixesha langoku (Present Tense), isikhamiso sokugqibela sesenzi sitshintsha ukusuka ku-"a" siye ku-"i".
- Isimelabizo senjongo (object concord) singafakwa phakathi kwisiqhoboshelo sesihloko nesenzi, njengoko kubonakalisiwe kumzekelo othi "akayidlali" (apho "yi" ibhekisa kwibhola).