Pojam i predmet etike: Od antičkog ethosa do modernog morala

Pojmovno razgraničenje: Ethos (ἦθος) i ethos (ἔθος)

• Terminološko porijeklo: Izrazi etika (grč. tà ēthiká), etički (grč. ēthikós) i etičko znanje (grč. ēthikē epistēmē) izgrađeni su na fundamentalnoj pojmovnoj razlici koju je Aristotel razvio kao ključnu za razumijevanje biti morala.
• Linguistička distinkcija: Razlika se zasniva na dva starogrčka pojma:     * Ethos (ἦθος): Počinje dugim otvorenim glasom eta (ē). Transkribuje se kao ethos ili eethos.     * Ethos (ἔθος): Počinje kratkim otvorenim glasom epsilon (e). Transkribuje se kao ethos.
• Aristotelovo zapažanje: Aristotel tvrdi da je pojam ēthos (karakter) nastao »malom izmjenom riječi« ethos (navika), što je u našem jeziku nemoguće adekvatno izraziti.
• Latinski prijevodi (Ciceron):     * Ethos (ἦθος) je prenio kao mos.     * Ethos (ἔθος) je prenio kao consuetudo.     * Ciceron je prvi preveo izraz ēthikē epistēmē kao philosophia moralis (filozofija morala).
• Izvorna značenja u pred-filozofskoj upotrebi:     * Ethos (ἦθος): Izvrsno označava sjedište, boravište, stanište, zavičaj, stan, pašnjak ili kotac. Kod Homera, Hesioda i Euripida odnosi se na ljudske i životinjske biotope. Empedoklo mu daje kozmološko značenje, a Damon ga koristi za muzičku harmoniju (vaspitno djelovanje muzike na čovjeka).     * Ethos (ἔθος): Označava običaj, navadu, navičaj, uobičajenost.
• Etimološki korijen: Indogermanski korijen »sueth« koji znači »prisvajanje«. Iz njega proističu i grčki pojmovi, latinski consuetus i njemački die Sitte.

Razvoj filozofskog značenja pojma karakter (ēthos)

• Heraklit: Prvi daje filozofski značaj pojmu ēthos u fragmentu: ēthos anthropō daimōn (»karakter je čovjeku sudbina«).
• Demokrit: Smatra da se »valjanost ljudi« sastoji u »ispravnosti karaktera« (ēthos). Loš karakter se manifestuje u hvaljenju ili kuđenju onoga što ne treba.
• Platon i Aristotel: Kod njih pojam dobija čvrsto etičko značenje. Iako je riječ charakter (grč. charaktēr) starohelenska, oni je ne koriste kao sinonim za ēthos, ali semantička širina ēthosa jasno asocira na moralni karakter.
• Teofrast: Aristotelov učenik koji je napisao djelo »Etički karakteri« (Ēthikoi charaktēres), gdje je kroz 30 tipova (typos) izložio loše karakterne crte ljudi. Ovaj model je postao uzus za gradnju likova u evropskom romanu.

Aristotelov kružni odnos ethosa i ethosa

• Mehanizam uljuđivanja: Proces postajanja čovjekom odvija se kroz odnos:     1. Ethos (običaj): Vladajući sistem običaja u zajednici.     2. Ethos (navika): Proces navikavanja pojedinca na te običaje. »Običaj je objektivna socijalna navika. Navika je subjektivni individualni običaj«.     3. Hexis (ustaljena sklonost): Navikavanjem se u čovjeku stvara trajna sklonost ka valjanom djelanju.     4. Ethos (karakter): Kada se sklonost potvrdi u samom djelanju (praxis), ona postaje karakter.
• Podjela vrlina:     * Umne (dianoetičke): Nastaju učenjem, poukom, uz pomoć iskustva i vremena.     * Karakterne (etičke): Nastaju po navici (ethos).
• Suština procesa: Navikavanjem se duševne moći stavljaju pod vođstvo razuma. Čovjek se uči da se drži razuma, a ne nagona.

Ontološko porijeklo ēthosa: Između prirode i slobode

• Odnos prema prirodi (physis): Aristotel tvrdi da vrline karaktera ne nastaju u nama niti »po prirodi« niti »protiv prirode«.     * Argument protiv prirodnog nastanka: Ono što je po prirodi ne može se preinačiti navikom (npr. kamen se ne može naučiti da pada naviše).     * Argument o potencijalnosti: Mi smo po prirodi načinjeni tako da ih primamo, a usavršavamo ih navikom.
• Teza o »drugoj prirodi«: Iako Aristotel ne koristi termin direktno, on rješava problem odnosa kauzaliteta prirode i slobode u djelanju.
• Autarkeja (samodovoljnost): Polis je autarkična zajednica, a noseća moć te samodovoljnosti je ēthos. Djelanje (praxis) počiva na ēthosu i zavisi od čovjekovih htijenja, čime je nezavisno od heteronomnih (fizičkih) uzroka.
• Entelehijalni karakter: Ethos se stiče ozbiljenjem: »Što god treba učeći činiti, to čineći učimo«. Gradeći postajemo graditelji, čineći pravedna djela postajemo pravedni.

Povijesna transformacija odnosa ethosa i ēthosa

• Klasični helenski polis: Postojalo je organsko jedinstvo individualnog karaktera (ēthos) i svih oblika djelanja (politika, ekonomija, pravo). Valjan karakter se potvrđivao u javnom životu.
• Helenističko/Rimsko razdoblje: Slom polisa doveo je do razbijanja ovog jedinstva.     * Politika postaje vještina vladanja i moći, »odvezana« od moralnog obzira.     * Ekonomija od domaćinstva (ktetika) postaje hrematistika (vještina beskonačnog sticanja).     * Čovjek postaje podanik, zavisno od tuđe volje.
• Nastanak »morala« kao privatnosti: Nestankom sistema običajnosti, pojedinac se okreće sebi da nađe mjerila. Tako moral nastaje kao samostalan oblik djelanja potisnut u sferu privatnosti.

Razlika između morala i etike

• Definicije:     * Moral: Individualno djelanje zasnovano na vlastitim znanjima i uvjerenjima čovjeka.     * Etika: Filozofsko promišljanje morala (filozofija morala).
• Aristotelov stav: On ne razdvaja strogo ove pojmove jer smatra da je samo djelanje misaono (fronetičko). Razboritost (phronēsis) je djelatno mišljenje.
• Misaoni oblici spoznavanja: Aristotel navodi pet načina: episteme, nous, sophia, phronesis i techne.
• Latinska transformacija termina:     * Sittlich (njemački): Izvedeno iz die Sitte (običaj).     * Kant: Etičko (unutrašnje zakonodavstvo) vs. Juridičko (spoljno). Kod njega su moral, moralnost i običajnost često sinonimi.     * Hegel: Razgraničava Moralität (moral kao individualni oblik djelanja) i Sittlichkeit (običajnost kao sistem sinteze društvenog života).

Etika kao filozofska disciplina

• Predmet etike: Specifično ljudsko slobodno individualno djelanje. Aristotel je naziva »filozofijom o ljudskim stvarima« (anthrōpeia philosophia).
• Razgraničenja unutar filozofije:     * Teorijska filozofija: Metafizika, ontologija, gnoseologija (bavi se spoznavanjem).     * Praktička filozofija: Etika, politika, ekonomija, a kasnije i filozofija prava (bavi se djelanjem - praxis).     * Poietička filozofija: Estetika, filozofija tehnike (bavi se tvorenjem - poiesis).
• Odnos prema naukama: Etika se razlikuje od sociologije morala (društveni fenomen) i psihologije morala (deskriptivno izlaganje vrijednosnih predstava) po tipu misaonosti (normativnost vs. deskriptivnost).

Osnovna etička pitanja (Aristotelov model četiri uzroka)

• Pitanja o pretpostavkama (implicitna):     1. Pitanje o čovjeku i njegovoj biti.     2. Pitanje o »drugoj prirodi« (razlika physis - nomos).     3. Pitanje o praxisu (biti ljudskog djelanja).
• Pitanja o unutrašnjim uzrocima (zasnovana na Fizici/Metafizici):     1. Causa materialis: Pitanje o moralnoj slobodi kao izvoru morala.     2. Causa formalis: Pitanje o moralnom karakteru (ēthos) kao oblikovanoj slobodnoj volji.     3. Causa efficiens: Pitanje o moralnom djelanju kao procesu ozbiljenja (od motiva do posljedica).     4. Causa finalis: Pitanje o svrsi morala (cilj ili telos djelanja).
• Sinteza: Pitanje o savjesti kao jedinstvenom sintetičkom pitanju o biti morala koje objedinjava sve navedene uzroke.