Wykład 1 - Co to jest kultura i jak ją filozoficznie badać?


  • Data: 26 lutego 2026 r.

    • Główne podejście: odwołanie do filozofii współczesnej oraz semiotyki kultury.

    • Wymagania: zaliczenie ćwiczeń, zdanie egzaminu ustnego (wylosowane trzy zagadnienia z podanej listy).

    • Materiał narasta, ważne jest bieżące śledzenie.

    • Literatura: U.M. Żegleń, "Wprowadzenie do semiotyki teoretycznej i semiotyki kultury".

Etymologia pojęcia kultura

  • Pochodzenie terminu: cultura od colere - oznaczające pielęgnowanie, początkowo rozumiane jako uprawa roli.

    • Sens metaforyczny pojawia się we wczesnych czasach, w starożytności.

    • Cyceron w "Rozprawach Tuskulaskich" omawia kulturę dusz (cultura animi) jako duchowe predyspozycje człowieka.

  • W nowożytności wprowadzono równoległe terminy:

    • Cywilizacja - używane w kręgu frankofońskim.

    • Kultura - zadomowione w obszarze germańskim.

    • Obecnie brak jednej definicji kultury, istnieje wiele grupowań.

Typy definicji kultury

  • Alfred Kroeber i Clyde Kluckhohn wymieniają 164 definicje kultury, które można grupować w kilku typach:

    • Opisowo-wyliczające: Zawierają obszary należące do kultury, ale mogą być niejasne, np. definicja Edwarda Tylora:

    • Kultura to:
      > „złożona całość, która obejmuje wiedzę, wierzenia, sztukę, moralność, prawa, obyczaje oraz inne zdolności i nawyki nabyte przez ludzi jako członków społeczeństwa.”

    • Historyczne: Podkreślają tradycję i dziedzictwo, np. Johann Gottfried Herder:

    • Kulturę opisuje jako:
      > „Ogniwa łańcucha kultury i oświecenia obejmują całą ziemię.”

    • Normatywne: Ocena kultur i ludzi, np. Matthew Arnold twierdzi, że:

    • Kultura to:
      > „wszystko najlepsze, co zostało pomyślane i zrobione na świecie, przeciwieństwo motłochu i prymitywizmu.”

    • Psychologiczne: Mechanizmy psychiczne jako aparat przystosowawczy.

    • Strukturalistyczne: Próba objęcia całości, pytanie o źródła kultury.

    • Definicje całościowe - mogą próbować całościowego ujęcia.

Odrzucenie ustaleń definicyjnych

  • Ustalenie jasnych definicji kultury jest trudne.

    • Niemożliwe jest oddzielenie aspektów badań (filozofia, etnologia, kulturoznawstwo).

    • A. Mencwel w "Wyobraźni antropologicznej" pisze:
      > „Jedność tę wyznacza wspólna świadomość, iż wiedza o kulturze, niezależnie od nazwy, nie jest ponad czy poza kulturą.”

  • Rozumienie kultury jest dynamiczne, traktowana jako:

    • Działanie (energeia) - Sposób ludzkiego zachowania przetwarzania świata.

    • Często utożsamiana z modyfikowaniem natury; człowiek przystosowuje się do przyrody, tworząc kulturę naturalną.

Kultura jako uzdolnienie i działanie

  • Należy do jednostek, potem grup i społeczności.

    • Kultura obejmuje działania uznawane za wartościowe i sprzyja naturalnym uzdolnieniom.
      > „Kultura jest więc rozumiana jako rozwój człowieka i jego predyspozycji.”

  • Ujęcie społeczne podkreśla interakcję z innymi ludźmi jako podstawę kultury.

    • Definicja naturalistyczna (Malinowski): Kultura jako instrument adaptacji do przyrody.

  • Rozumienie kultury:

    • Statyczne dzieło (ergon) - Wynik działalności człowieka w formie dóbr kulturowych.

    • Subiektywne - Stan istnienia człowieka poprzez wychowanie i normy.

    • Obiektywne i idealistyczne - Rzeczywistość sui generis, wyższy poziom rozwoju ludzkości, np. idei ponadindywidualnych (superorganizm).

Dziedzictwo kulturowe

  • Kultura jako bogate dziedzictwo wspólne dla grup społecznych:

    • Przykład: cywilizacja śródziemnomorska, wszelkie dowody wytwórczości technicznej, myślowej (np. twierdzenia matematyczne).

  • Podłoże historyczne według Kazimierza Dobrowolskiego w "Studiach z pogranicza historii i socjologii" (1967):

„Podłoże historyczne obejmuje całokształt wszystkich wytworów kulturowych…”

  • To, co wywiera wpływ na zachowania generacji współczesnych.

Kultura-cywilizacja

  • Często są mylone jako tożsame terminologicznie:

    • Kultura - Tradycja niemiecka, cywilizacja - Tradycja francuska.

    • Cykliści kultury i cywilizacji: cywilizacja jako wyższy stopień kultury.

    • Stefan Czarnowski definiuje:

    • Trzy stopnie:

      1. Pierwotność

      2. Barbarzyństwo

      3. Cywilizacja

  • Ostrzeżenie przed etnocentryzmem.

  • Cywilizacja i kultura współistnieją jako odmienne porządki wartości; cywilizacja może zagrażać kulturze:

    • Karl Jaspers wyłącza technikę, gospodarkę i ustroje z kultury, widząc w cywilizacji multikulturalne całości.

Semiotyka kultury

  • Semiotyka jako nauka o znakach:

    • Różne interpretacje semiotyki, np. jako teoria kultury (Umberto Eco nazywa ją semiotyką generalną).

    • Koncepcja Szkoły w Tartu, traktująca kulturę jako całość o znakach.

Badania semiotyczne

  • Proces semiozy, definiowany jako:

    • Akt komunikacji przez znak, składający się z:

    • Nadawca - człowiek lub maszyna.

    • Odbiorca - adresat komunikatu.

    • Komunikat - materialny znak (np. dźwięk).

    • Sygnifikat - idea odnosząca się do rzeczywistości.

    • Denotat - rzeczywistość pozasemiotyczna.

    • Kanał - środek przekazu komunikatu.

    • Konwencja/Tradycja - baza, na której znak odnosi się do desygnatu.

Typy semioz według Umberto Eco

  • Sygnałowa - nośnikiem jest sygnał.

  • Znakowa - nośnikiem jest znak.

  • Symboliczna - nośnikiem jest symbol.

  • Zakończenie: nieograniczona semioza jako model kultury jako procesu nieustannej komunikacji z ciągłymi zmianami znaczeń.