Mitose Studie Nota's (Afrikaans)

INLEIDING

  • Seldeling is die manier waarop nuwe selle gevorm word.

    • ’n Sel groei tot ’n sekere grootte en verdeel dan in die middel sodat twee klein selletjies gevorm word. Hierdie twee selletjies groei dan weer totdat dit verdeel kan word in nog twee nuwe selletjies ens. ens.

    • Seldeling bring mee dat organismes groter word; Seldeling veroorsaak groei.

  • Twee tipes seldeling:

    • Mitose = 2 IDENTIESE dogterselle word gevorm. (Hierdie is van kardinale belang vir Gr 12)

    • Meiose = 4 VERSKILLENDE dogterselle word gevorm (word in Gr 12 behandel)

  • Belangrike kontekste:

    • Mitose behou identiese chromosome, wat beteken dieselfde hoeveelheid DNA in dogterselle.

    • Meiose verminder die hoeveelheid DNA na die helfte, wat nodig is vir seksuele voortplanting.

WAT IS SELDE LING / MITOSE? (1.1)

  • Seldeling soos wat mitose beskryf word: twee identiese dogterselle met dieselfde mitose-aantal chromosome as die ouersel.

  • Belangrikheid vir Gr 12: mitose is die kern van baie biologie-konsepte soos liggaamselle groei, weefselherstel en aseksuele voortplanting by sommige organismes.

  • Die transkripsie: daarom is mitose ’n kernproses in die lewe van meersellige organismes.

STRUCTUUR VAN ’N SELKERN (1.2)

  • Chromatiennetwerk repliseer tydens interfase en verander in gerepliseerde chromosome.

  • Replisering van DNS word DNS Replisering genoem (dit word in GR 12 behandel).

  • Belangrike konsep: ’n gerepliseerde chromosoom bestaan uit twee chromatiede wat deur ’n sentromeer verbind is.

  • Voorbeeld: ’n Mens het 46 chromosome; chromosoom 6 kan nog steeds chromosoom 6 wees, maar daar is nou twee kopieë (twee kopieë van chromosoom 6) sodat beide dogter selle ’n chromosoom 6 het aan die einde van mitose.

NUWE DEFINISIES (2)

  • Mitose: seldeling wat twee identiese dogterselle met dieselfde mitose-aantal chromosome as die ouersel vorm.

    • Simbool: 2n<br>2n <br> (diploïede) – selle met twee stelle chromosome.

  • Meiose: seldeling wat vier verskillende dogterselle met die helfte van die aantal chromosome as die ouersel vorm.

    • Simbool: nn (haploïede) – selle met een stel chromosome.

  • Chromatied: die twee “arms” van ’n chromosoom wat deur ’n sentromeer aan mekaar gehou word.

  • Chromatied (stuk): gedeelte in die middel van die chromosoom waar die twee chromatiede verbind is; sentromeer.

  • Selle met twee stelle chromosome: diploïede; simbool: 2n2n.

  • Selle met een stel chromosome: haploïede; simbool: nn.

  • Selsiklus: die lewensiklus van ’n sel wat groei en seldeling behels.

  • DNS- / DNS mutasie: die permanente verandering van die DNS van ’n sel.

  • Karsinogeen: enige stof of fisiese agent wat geneig is om kanker te veroorsaak.

  • Chromosoom: bestaan uit twee chromatiede; verdeling van die selkern.

  • Sitokinese: verdeling van sitoplasma.

  • Karsiokinese: verdeling van sitoplasma.

  • Selverdeling**: fisiese veredeling van ’n plantsel om twee identiese dogterselle te vorm."

  • Sentrosome / sentriole: klein streek naby kern van diersel wat twee sentriole bevat; stiifsellik: staafagtige liggaampies in dierselle wat tydens sentriole seldeling die pole van die spoel vorm.

SELSIKLUS (3)

  • Die selsiklus is die volgorde van die fases waardeur ’n sel tussen seldeling gaan.

  • Drie fases in die selsiklus:

    • Interfase: wanneer die sel groei en DNS repliseer.

    • Mitose: wanneer die selkern verdeel (4 fases: Profase, Metafase, Anafase, Telofie).

    • Sitokinese: wanneer die sitoplasma verdeel om twee identiese dogterselle te vorm.

FASES VAN MITOSE (4)

  • Vier fases van Mitose moet eerste gebeur voordat mitose kan plaasvind (met invulbeheer):

    • Interfase (nie ’n deel van mitose nie maar ’n voorafgaande fase): DNS-replisering en verdikking van DNS.

    • Profase: gedupliseerde DNS word as chromosome sigbaar; spindelvormingsvesels vorm tussen die sentrosomes; sentrosome beweeg na teenoorstaande pole.

    • Metafase: kernmembraan is gewoonlik afgebreek; chromosome versamel in die ewenaar; elke chromosoom heg by die spoelvesel aan die sentromeer.

    • Anafase: sentromeer skeur; chromatiede (nou dogterchromosome) word na teenoorgestelde pole getrek.

    • Telofase: kernmembraan en nukleolus vorm in elke dogtersel; sitokinese begin en die sel verdeel.

MITOSE IN DIERSELE (5)

  • Interfase: DNS repliseer en verdik in chromatiennetwerk; DNS verdik en word sigbaar.

  • Profase: elke chromosoom is sigbaar; spoeldrade vorm tussen die sentrosome; sentrosome beweeg na onderskeie kante van die sel.

  • Metafase: kernmembraan verdwyn; chromosome vorm ’n ry langs die ewenaar; elke chromatied heg by ’n spoelvesel by die sentromeer.

  • Anafase: chromatiede skei en beweeg na teenoorgestelde pole.

  • Telofase: kernmembraan en nukleolus vorm weer; sitokinese voltooi die verdeling.

MITOSE IN PLANTSELE (6)

  • Interfase: DNS repliseer en repliseringskanale lei tot chromosomevorming.

  • Profase: spoelwe vorming in plante sonder die gebruik van sentrosome; chromosomes is sigbaar.

  • Metafase: kernmembraan het gewoonlik nog nie volledig gediskintegreer nie; chromosomes vorm ’n ry langs die ewenaar; elke chromatied heg aan ’n spoelvesel by die sentromeer.

  • Anafase: sentromeer skei; elke chromosoom verdeel in susterchromatiede wat na teenoorgestelde pole beweeg.

  • Telofase: kernmembraan en nukleolus vorm in elke dogtersel; seltdelings begin as ’n selplaat vorm.

VERSKILL TUSSEN DIERSELE EN PLANTSELE IN MITOSE (7)

  • Dierse sel:

    • Die selmembraan sny in vanuit die ewenaar tydens sitokinese; geen selplaat wat ’n nuwe selwand vorm nie.

  • Plantsel:

    • ’n selplaat begin by die ewenaar vorm om die sitoplasma in twee te verdeel; nuwe selwande van sellulose word gevorm.

BELANGRIKHEID VAN MITOSE (5)

  • Mitose speel ’n kernrol in die lewensiklus:

    • Lei tot die groei van meersellige organismes.

    • Vervang geweerde selle en herstel beskadigde weefsel.

    • Laat toe dat genetiese inligting van ouerselle na dogterselle oorgedra word.

    • Voorsien ’n manier vir eensellige of klein meersellige diere om aseksueel voort te plant.

WAARVIND MITOSE ONDERSKEIDELIK IN DIER- EN PLANTSELE VOOR? (6)

  • (a) Op spesifieke plekke in organe:

    • Groeiplate by langbene van kinders.

  • (b) Weefsel wat voortdurend vervang word:

    • Epiteelweefsel, bloedselle, bindweefsel.

  • (c) Weefsel wat net vervang word as dit nodig is om skade te herstel.

  • (a) Apikale meristeme:

    • in wortelgroeipunte

    • in stingelgroeipunte

  • (b) Laterale meristeme:

    • in okselknoppe waaruit takke en blomme ontwikkel

    • Kambium in vaatbundels van stingels en blaarare vir diktegroei

KANKER (8)

  • Kanker is ’n groep siektes wat gekenmerk word deur onbeheerde seldeling, wat lei tot die vorming van abnormale weefsel; kanker is essensieël ’n siekte van mitose.

  • Kanker begin wanneer ’n sel verander van ’n normale sel na ’n kankersel.

  • Kankerselle groei en verdeel ongekontroleerd om ’n massa selle te vorm wat ’n tumor of gewas genoem word.

  • Soos gewasse groei, druk hulle normale selle saam, absorbeer hulle voedingstowwe en verhoed normaal funksioneer.

KANKER - HOE VERLAAT EN VERSKIL HOE DIT VERGELYK TELDING? (9)

  • Kankerselle wys verskille van normale selle in verskeie aspekte:
    1) Hulle luister nie na seine om op te hou groei nie.
    2) Hulle vorm nuwe bloedvate.
    3) Hulle versprei deur die liggaam (metastase).

VERSKEIDINGS TUSSEN KANKERSOORTE (10)

  • Leukemie: kanker van bloed- en limfstelsel.

  • Karsinoom: kanker van die epiteelweefsel, soos vel en lugweë/ ingewande se mucosa.

  • Sarkoma: kanker wat in bindweefsels, bene en spiere ontstaan.

BEHANDELINGE (11)

  • Chirurgie: chirurgiese verwydering van gewas.

  • Radioterapie: bestraling om selverdeling te stop.

  • Chemoterapie: gebruik van chemiese middels om selle te dood of voorkoming van verdeling.

  • Bykomende praktyke: baie mense soek ook tradisionele medisinale benaderings as bykomende behandelings.

KORTE OP SKY L-EKSPLANASIE VAN ITERATIE (MERISTEME) (12)

  • Plantewesel groeipunt: meristeme.

    • Apikale meristeme: groei-by wortel- en stingelpunten.

    • Laterale meristeme: groei by oksel van blare en stamme; kambium vir diktegroei.

  • Hierdie groeipunts is sentraal tot plante se vermoë om nuwe selle te produseer en strukture soos takke en wortels te vorm.

OEPLOOSING VAN DNA EN GENETIESE INFO (13)

  • DNS replisering: replikasie van DNS tydens interfase wat lei tot duplisering van chromosome voordat mitose begin.

  • Chromosome: elke chromosoom bestaan uit twee chromatiede wat deur ’n sentromeer verbind is; wanneer verdeel tydens mitose, word hierdie chromatiede na dogterselle getrek.

  • Konsekwent: elke dogtersel kry dieselfde aantal chromosome as ouersel (in mitose).

OPMERKINGS oor NUMBERS EN FORMULES

  • Diploïede selle: 2n2n; haploïede selle: nn.

  • In baie diere (mens): somergroep se diploïde getal: 2n=462n = 46; 23 pare van chromosomes.

  • Gedurende mitose word die meeste DNA-self verdubbele tot twee chromatiede per chromosoom voordat hulle na die selle versprei.

ONTHOUKERS (opsomming)

  • Mitose produseer twee identiese dogterselle met dieselfde chromosome-aantal as die ouersel; Meiose produseer vier verskillende dogterselle met half die aantal chromosome.

  • Interfase berei die sel voor vir mitose deur DNS-replisering uit te voer.

  • Profase, Metafase, Anafase, Telofase beskryf die ordening en beweging van chromosome en spoelstrukture tydens wins. Slegs in plantse en dierse selle vind sitokinese plaas met verskillende meganismes (selplaat vorm in plante).

  • Kanker is ’n slegte fout in seldeling wat lei tot onbeheerste groei; behandeling sluit chirurgie, radioterapie en chemoterapie in, saam met alternatiewe/ aanvullende praktyke.