KPSS Tarih ve Güncel Olaylar Kapsamlı Ders Notları
TÜRK TARİHİNİN KÖKENLERİ VE İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK DEVLETLERİ
Türklerin ana yurdu Orta Asya; kuzeyde Sibirya, güneyde Himalaya dağları, doğuda Kingan dağları ve batıda Hazar Denizi ile çevrelenen geniş bir coğrafi bölgedir. Son arkeolojik ve filolojik araştırmalara göre ilk ana yurdun Altaylar, Ural dağları ve Aral Gölü üçgeninde kaldığı belirtilmektedir. Türk adı tarih boyunca farklı anlamlarda kullanılmıştır: Wambery "türemek", Doerfer "devlete bağlı halk", Kaşgarlı Mahmut "olgunluk çağı", Ziya Gökalp "kanun ve nizam sahibi", İran kaynakları "güzel insan", Çin kaynakları ise "miğfer" anlamını yüklemiştir. Türk adı ilk kez Çin kaynaklarında geçerken, "Türkiye" ifadesi ilk kez Bizans kaynaklarında Orta Asya için kullanılmıştır. Anadolu ise XI. yüzyıldan itibaren Türkiye olarak anılmaya başlamıştır.
Orta Asya'nın en eski kültür merkezleri arasında Anav en eskisi, Afanesyova ise Türklere ait en eski merkezdir. Tagar en gelişmiş olanı, Andronova ataların yaşadığı yer, Karasuk ise demirin ilk işlendiği merkezdir. Türk göçleri; kuraklık, otlak yetersizliği, Çin ve Moğol baskıları ile Türk cihan hâkimiyeti mefkûresi gibi nedenlerle gerçekleşmiştir. Bu göçler sonucunda Türk kültürü yayılmış, Türk tarihini bir bütün olarak incelemek zorlaşmış ve yeni devletler kurulmuştur.
Bilinen ilk Türk boyu İskitler (Sakalar) olup en önemli hükümdarları Alper Tunga'dır. Amazon adı verilen kadın savaşçıları ve kadın hükümdarları Tomris Hatun ile tanınırlar. Atı evcilleştirip üzengiyi kullanan İskitler, maden işlemeciliğindeki ustalıkları nedeniyle "Bozkırın Kuyumcuları" olarak adlandırılmışlardır. Tarihte bilinen ilk Türk devleti ise Asya Hun Devleti'dir. Kurucusu Teoman, başkenti kutsal Ötüken'dir. En parlak dönemini yaşayan Mete Han, onlu sistemi kurarak Orta Asya'da Türk siyasi birliğini ilk kez sağlamıştır. Mete Han'ın toprak taleplerine karşı duruşu, Türklerde vatan sevgisinin ilk örneği sayılır. Hunların parçalanması sonucu Balamir önderliğinde başlayan Kavimler Göçü (), Roma'nın ikiye ayrılmasına ve Orta Çağ'ın başlamasına yol açmıştır.
AVRUPA'DA KURULAN TÜRK DEVLETLERİ VE DİĞER TÜRK BOYLARI
Avrupa Hun Devleti, Balamir tarafından Macaristan'da kurulmuştur. Uldız döneminde Anadolu'ya ilk kez girilmiş, Attila döneminde ise devlet en parlak zamanını yaşamıştır. Attila, Bizans ile Margos ve Anatolyos antlaşmalarını yaparak onları vergiye bağlamış, Batı Roma üzerine de seferler düzenlemiştir. Papa Leo'nun ricasıyla Roma'yı bağışlayan Attila, Nibelungen Destanı'nda "Etzel" olarak geçer. Avarlar ise hem Asya hem Avrupa'da devlet kurmuş, İstanbul'u kuşatan ilk Türk devleti olmuşlardır. Üzengiyi Avrupa'ya taşıyan Avarlar, Germenleri ve Slavları etkilemişlerdir.
Hazarlar, Museviliği kabul eden tek Türk devletidir ve yaşadıkları dönem ticari zenginlikleri nedeniyle "Hazar Barış Çağı" ( ) olarak anılır. Ordusuna ücretli asker alan ilk Türk devletidirler. Bulgarlar ise Tuna ve İtil Bulgarları olarak ikiye ayrılmış; İtil Bulgarları İslamiyet'i kabul ederek Doğu Avrupa'daki ilk İslam temsilcileri olmuşlardır. Diğer boylar arasında Peçenekler ve Uzlar, Bizans ordusunda ücretli askerlik yaparken Malazgirt Savaşı'nda taraf değiştirmişlerdir. Macarlar ise tarihte ilk Türkoloji Enstitüsünü kuran topluluktur. Kıpçaklar (Kumanlar), "Codex Cumanicus" adlı sözlüğü oluşturmuş ve Ruslar ile mücadeleleri İgor Destanı'na konu olmuştur.
GÖKTÜRKLER, UYGURLAR VE KÜLTÜR-MEDENİYET TEMELLERİ
Türk adıyla kurulan ilk devlet Göktürk Devleti'dir. Bumin Kağan tarafından kurulan devletin en parlak dönemi Mukan Kağan zamanıdır. Batı kanadını yöneten İstemi Yabgu, Bizans'a elçi gönderen ilk Türk yöneticisidir. Göktürk (Kutluk) Devleti ise Kutluk Kağan tarafından kurulmuş, meşhur Orhun Abideleri bu dönemde Bilge Kağan, Kültigin ve Vezir Tonyukuk adına dikilmiştir. Uygurlar ise yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir. Bögü Kağan döneminde Manihaizm'i kabul eden Uygurlar; tarım, matbaa ve kütüphanecilik gibi alanlarda öncü olmuşlardır. Moğollar üzerinde büyük kültürel etkileri vardır.
İslam öncesi Türk devlet yönetiminde "Kut" anlayışı esastır; yönetme yetkisinin Tanrı tarafından hükümdar ve ailesine verildiğine inanılır. Ülke "Doğu" ve "Batı" şeklinde ikili teşkilatla yönetilir. Kurultay (Toy) devlet işlerinin görüşüldüğü meclistir. Toplum yapısı; Oğuş (Aile), Urug (Sülale), Boy, Budun (Millet) ve İl (Devlet) hiyerarşisine dayanır. Hukukta sözlü kurallar olan "Töre" hâkimdir. Orduda onlu sistem ve Turan taktiği uygulanır. Dini inanışta Gök Tanrı inancı yaygın olup, cenaze törenlerine "Yuğ", mezarlara "Kurgan", mezar taşlarına "Balbal" denir. Sanatta hayvan üslubu ön plandadır.
TÜRK-İSLAM DÜNYASI VE ANADOLU SELÇUKLU DEVLETİ
Talas Savaşı (), Türklerin kitleler hâlinde İslamiyet'e girmesine ve kâğıdın Semerkant'ta üretilmesine vesile olmuştur. Orta Asya'da kurulan ilk Müslüman Türk devleti Karahanlılar'dır. İlk Türk-İslam eserleri olan Kutadgu Bilig ve Divanü Lûgati't-Türk bu dönemde yazılmıştır. Gazneliler, Hindistan'a sefer düzenleyerek İslam'ı yaymıştır. Büyük Selçuklu Devleti, Tuğrul Bey döneminde kurulmuş; Alparslan'ın Malazgirt zaferi () ile Anadolu kapıları Türklere açılmıştır. Melikşah dönemi en parlak zamandır. Büyük Selçuklu'nun yıkılışı sonrası Anadolu'da Saltuklular, Danişmentliler gibi ilk beylikler kurulmuştur.
Anadolu Selçuklu Devleti (), Süleyman Şah tarafından İznik'te kurulmuştur. Miryokefalon Savaşı () ile Anadolu kesin olarak Türk yurdu olmuştur. Alaaddin Keykubat dönemi devletin en parlak dönemidir. Ancak Kösedağ Savaşı () sonrası Moğol ilhakına girilmiş ve beylikler dönemi başlamıştır. Kültür alanında Ahilik teşkilatı ekonomiyi şekillendirmiş, medreseler ve kervansaraylar mimaride ön plana çıkmıştır.
OSMANLI DEVLETİ MERKEZ VE TAŞRA TEŞKİLATI
Osmanlı Devleti'nde mutlak hâkimiyet padişahtadır. Veraset sistemi "Ülke hanedanın ortak malıdır" anlayışından "Ülke padişahındır" (Fatih) ve en son "Ekber ve Erşed" ( Ahmet) sistemine evrilmiştir. Divan-ı Hümayun, Orhan Bey tarafından kurulan ve devlet işlerinin görüşüldüğü kuruldur; Fatih'e kadar padişahlar, sonrasında sadrazamlar başkanlık etmiştir. Saray; Birun (Dış), Enderun (Eğitim/İç) ve Harem kısımlarından oluşur.
Taşra teşkilatında eyaletler Salyaneli (yıllıklı) ve Salyanesiz (yıllıksız/timarlı) olarak ikiye ayrılır. Hicaz imtiyazlı, Eflâk-Boğdan ise özel statülü bölgelerdir. Hukuk sistemi Şeri ve Örfi hukuk olarak ikiye ayrılır. Toprak yönetiminde "Miri Arazi" esastır; has, zeamet ve timar olarak dirliklere bölünür. Eğitimde ilk basamak Sıbyan mektebi, üst düzey eğitim kurumu ise Medreselerdir. Fatih döneminde Sahn-ı Seman, Kanuni döneminde Süleymaniye medreseleri açılmıştır.
OSMANLI SİYASİ TARİHİ: KURULUŞTAN DAĞILMAYA
Kuruluş döneminde Osman Bey ve Orhan Bey devletin temellerini atmış; Murat Rumeli'ye geçişi sağlamıştır. Yıldırım Bayezit Ankara Savaşı'nda () Timur'a yenilince Fetret Devri yaşanmıştır. Yükselme döneminde Fatih Sultan Mehmet İstanbul'u fethederek imparatorluk evresini başlatmıştır. Yavuz Sultan Selim döneminde Halifelik Osmanlı'ya geçmiş, Kanuni Sultan Süleyman döneminde devlet zirveye ulaşmıştır.
yüzyılda merkezi otorite bozulunca Duraklama Dönemi başlamıştır. Bu dönemde Köprülüler ve IV. Murat gibi figürler islahat yapmıştır. yüzyıl (Gerileme), Batı'nın üstünlüğünün kabul edildiği Lale Devri ile başlamış; III. Selim'in Nizam-ı Cedit hareketleri ile radikalleşmiştir. yüzyıl Dağılma Dönemi'nde ise II. Mahmut ve Tanzimat-Islahat fermanları ile modernleşme çabaları hız kazanmış, I. ve II. Meşrutiyet ile halk yönetime katılmıştır.
MİLLİ MÜCADELE VE TÜRKİYE CUMHURİYETİ'NİN KURULUŞU
I. Dünya Savaşı ve Mondros Ateşkesi ( Ekim ) sonrası başlayan işgallere karşı Mustafa Kemal Paşa Mayıs 'da Samsun'a çıkarak Milli Mücadele'yi başlatmıştır. Amasya Genelgesi bağımsızlığın gerekçesini, yöntemini ve amacını belirlemiştir. Erzurum ve Sivas Kongreleri ile milli birlik sağlanmış; Nisan 'de TBMM açılmıştır. Kurtuluş Savaşı; Doğu, Güney ve Batı cephelerinde yürütülmüştür. I. ve II. İnönü, Sakarya ve Büyük Taarruz zaferleri sonrası Mudanya ve Lozan Barış Antlaşması ( Temmuz ) ile Türkiye bağımsızlığını tüm dünyaya tescil ettirmiştir.
Ekim 'te Cumhuriyet ilan edilmiş, Mustafa Kemal Atatürk ilk Cumhurbaşkanı seçilmiştir. Atatürk İlkeleri (Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Devletçilik, Laiklik, İnkılapçılık) üzerine kurulan yeni devlette; Hilafetin Kaldırılması, Türk Medeni Kanunu, Tevhid-i Tedrisat ve Harf Devrimi gibi köklü inkılaplar yapılmıştır. Sağlık, ekonomi (İzmir İktisat Kongresi) ve eğitim alanında muasır medeniyet seviyesi hedeflenmiştir.
II. DÜNYA SAVAŞI, SOĞUK SAVAŞ VE KÜRESELLEŞEN DÜNYA
II. Dünya Savaşı () Almanya ve İtalya'nın saldırgan politikalarıyla başlamıştır. Türkiye savaş dışında kalmış ancak ekonomik etkilerini (Varlık Vergisi vb.) hissetmiştir. Savaş sonrası dünya iki kutba (Doğu ve Batı Bloku) ayrılmış, Soğuk Savaş başlamıştır. Türkiye NATO'ya dâhil olmuş () ve çok partili hayata geçmiştir. , ve yıllarında ülkemizde askeri darbeler ve müdahaleler yaşanmış ancak demokratik süreç her seferinde yeniden inşa edilmiştir.
Yumuşama Dönemi'nde Küba Krizi ve Vietnam Savaşı önemli krizlerdir. Kıbrıs Barış Harekâtı () ile Türk ordusu soydaşlarımızı katliamdan kurtarmıştır. 'larda SSCB'nin dağılmasıyla Türk Cumhuriyetleri bağımsız olmuştur. Günümüzde Türkiye; savunma sanayisinde (, , ), bilimde (Aziz Sancar, Oktay Sinanoğlu) ve sporda dünya çapında başarılar elde etmektedir. Ülkemiz Kahramanmaraş depremleri gibi büyük doğal afetlerin yaralarını milli birlik içinde sarmaya devam etmektedir.