Układ pokarmowy II: Gruczoły ślinowe, trzustka, wątroba, pęcherzyk żółciowy

Gruczoły Ślinowe

Podział gruczołów ślinowych:
- Gruczoły wydzielania zewnętrznego:
  - Surowicze
  - Śluzowe
  - Śluzowo-surowicze
- Małe gruczoły ślinowe:
  - Gruczoły błony śluzowej jamy ustnej
- Duże gruczoły ślinowe (parzyste):
  - Przyuszne
  - Podżuchwowe
  - Podjęzykowe
Budowa gruczołów ślinowych:
- Odcinek wydzielniczy:
  - Funkcja: Produkuje ślinę
  - Podstawowe elementy składowe:
    - Cewki śluzowe
    - Pęcherzyki surowicze
- Odcinek odprowadzający:
  - Funkcja: Transportuje ślinę oraz reguluje w niej stężenie wody i elektrolitów
  - Podstawowe elementy składowe:
    - Wstawki
    - Przewody prążkowane
    - Przewody wyprowadzające
- Inne elementy:
  - Komórki mioepitelialne
Gruczoły śluzowe:
- Gruczoły cewkowe
- Komórki śluzowe:
  - Kształt cylindryczny, spłaszczone, przypodstawnie położone jądra komórkowe.
  - W części wierzchołkowej ziarnistości zawierające elementy śluzu (m.in. mucyny) – słabo wybarwiające się lub wypłukane podczas przygotowania preparatów.
  - Produkują śluz.
Gruczoły surowicze:
- Gruczoły pęcherzykowe
- Komórki:
  - Kształt piramidalny, okrągłe jądra komórkowe
  - Cechy komórek produkujących białka na zewnątrz:
    - Spolaryzowana, zasadochłonna cytoplazma (obfita RER, głównie przypodstawnie), liczne pęcherzyki wydzielnicze w szczytowych częściach komórek
  - Produkują płyn surowiczy, zawierający enzymy trawienne i inne białka
    - Produkowane białko miesza się z płynem będącym przesączem krwi.
Gruczoły śluzowo-surowicze:
- Zawierają zarówno cewki śluzowe jak i pęcherzyki surowicze.
- Komórki surowicze mogą leżeć na cewkach śluzowych – półksiężyce surowicze (Gianuzziego).
- Stosunek liczbowy komórek śluzowych i surowiczych jest różny w różnych śliniankach.
Odcinek odprowadzający:
- Wstawki:
  - Najmniejsze przewody, odchodzą od części wydzielniczych.
  - Wyścielone nabłonkiem jednowarstwowym sześciennym.
  - Zawierają komórki progenitorowe.
- Przewody prążkowane:
  - O pośredniej średnicy, powstają ze wstawek.
  - Wyścielone nabłonkiem jednowarstwowym walcowatym zawierającym przypodstawnie prążki (odpowiadają ułożonym linijnie mitochondriom) oraz przypodstawne wgłobienia błony komórkowej.
  - Odpowiadają za zawartość jonów w ślinie (resorbują $Na^+$ ).
- Przewody wyprowadzające:
  - Największa średnica, powstają z przewodów prążkowanych.
  - Wyścielone nabłonkiem jednowarstwowym, wielorzędowym lub wielowarstwowym sześciennym lub walcowatym, pod nabłonkiem warstwa tkanki łącznej.
  - Kolejne przewody mają większe rozmiary i grubszą warstwę tkanki łącznej, główny przewód każdej z dużych ślinianek w końcowym odcinku wysłany jest nabłonkiem wielowarstwowym płaskim nierogowaciejącym.
Komórki mioepitelialne:
- Komórki o właściwościach kurczliwych (filamenty miozynowe i aktynowe).
- Położone pomiędzy komórkami nabłonkowymi a błoną podstawną.
- Otaczają pęcherzyki wydzielnicze, wstawki i przewody prążkowane.
- Mają wrzecionowaty kształt i długie wypustki otaczające części wydzielnicze i przewody.
- Przesuwają wydzielinę ku ujściu.
Ślina:
- Wydzielina gruczołów ślinowych.
- Powstaje jako przesącz płynu z krwi do światła gruczołów, do którego dodawane są substancje produkowane przez komórki części wydzielniczych.
- Składniki:
  - Woda (99,5%)
  - Jony
  - Białka (amylaza, mucyny, lizozym, przeciwciała IgA, laktoferryna, cytokiny)
- Produkowana w ilości około 0,75-1,5 l dziennie.
- Początkowo jest izotoniczna, następnie dzięki pompowaniu jonów sodowych przez ścianę przewodów prążkowanych staje się hipotoniczna.
- Wydzielanie regulowane głównie przez autonomiczny układ nerwowy:
  - Układ współczulny – zwiększona produkcja białek – ślina staje się gęstsza.
  - Układ przywspółczulny – wzmaga przesączanie wody i elektrolitów – ślina staje się rzadsza.
- Funkcje:
  - Ochrona błon śluzowych i zębów
  - Zwilżanie pokarmu, ułatwianie połykania
  - Udział w trawieniu
  - Udział w odbieraniu wrażeń smakowych
  - Udział w obronie immunologicznej
Małe gruczoły ślinowe:
- Gruczoły błony śluzowej jamy ustnej.
- Zlokalizowane w błonie śluzowej i podśluzowej niemal całej powierzchni jamy ustnej.
- Nieotorebkowane.
- Mogą być śluzowe, surowicze lub śluzowo-surowicze.
- Mają krótkie przewody wyprowadzające.
- Produkują około 10% śliny (głównie śluz).
Duże gruczoły ślinowe:
- Ślinianki:
  - Przyuszne
  - Podżuchwowe
  - Podjęzykowe
- Leżą poza jamą ustną.
- Odprowadzają swoją wydzielinę do jamy ustnej za pomocą przewodów.
- Produkują około 90% śliny.
Budowa dużych gruczołów ślinowych:
- Łącznotkankowa torebka, której odnogi wnikają w głąb narządu dzieląc go na płaciki.
- Tkanka łączna otaczająca części wydzielnicze zawiera obfitą sieć włosowatych naczyń krwionośnych.
- Zrąb zawiera dużo limfocytów i plazmocytów – produkują przeciwciała.
- Rozgałęzione odcinki odprowadzające:
  - Wstawki --> Przewody prążkowane --> Przewody międzypłacikowe --> Przewody główne
Charakterystyka dużych gruczołów ślinowych:
- Ślinianki przyuszne:
  - Największe ze ślinianek (15-30 g).
  - Rozgałęzione gruczoły surowicze.
  - Mogą zawierać zmienną ilość tkanki tłuszczowej.
- Ślinianki podżuchwowe:
  - Średniej wielości (około 10 g).
  - Wytwarzają 2/3 objętości całej śliny.
  - Rozgałęzione gruczoły cewkowo-pęcherzykowe (śluzowo (5%)- surowicze (80%).
- Ślinianki podjęzykowe:
  - Najmniejsze (2-4 g).
  - Rozgałęzione gruczoły cewkowo-pęcherzykowe (śluzowo (60%)- surowicze (30%).

Trzustka

Charakterystyka trzustki:
- Gruczoł mieszany (zewnątrz- i wewnątrzwydzielniczy).
- Największy gruczoł zewnątrzwydzielniczy.
- Położony zaotrzewnowo.
Budowa trzustki:
- Delikatna torebka z tkanki łącznej, której odnogi (przegrody łącznotkankowe) wnikają w głąb narządu dzieląc go płaciki.
- W obrębie przegród lokalizują się większe naczynia krwionośne i przewody.
- Pęcherzyki wydzielnicze otoczone delikatną tkanka łączna zawierająca włókna siateczkowe i włosowate naczynia krwionośne.
Część zewnątrzwydzielnicza trzustki:
- Stanowi główną masę narządu.
- Produkuje sok trzustkowy.
- Odcinek wydzielniczy:
  - Pęcherzyki wydzielnicze zbudowane z komórek surowiczych.
  - Typowe cechy komórek produkujących białka na zewnątrz.
- Odcinek wyprowadzający:
  - Rozgałęziający się system przewodów o zwiększającej się średnicy.
Odcinek odprowadzający (trzustka):
- Wstawki:
  - Odchodzą od każdego pęcherzyka.
  - Wyścielone nabłonkiem jednowarstwowym płaskim lub sześciennym.
  - Początkowe odcinki wstawek rozciągają się do światła pęcherzyków jako komórki śródpęcherzykowe.
  - Wydzielają dużą objętość zasadowego płynu (zawiera wodorowęglany – $HCO_3 ^-$ .
- Przewody wewnątrzpłacikowe, a następnie międzypłacikowe:
  - Powstają poprzez łączenie się wstawek.
  - Wysłane nabłonkiem jednowarstwowym walcowatym, otoczone tkanką łączną.
- Przewód trzustkowy (Wirsunga):
  - Biegnie przez całą długość gruczołu.
  - Wysłany nabłonkiem jednowarstwowym walcowatym, otoczony tkanką łączną.
- Przewód trzustkowy dodatkowy (Santoriniego):
  - Wysłany nabłonkiem jednowarstwowym walcowatym, otoczony tkanką łączną.
Część wewnątrzwydzielnicza trzustki:
- Składa się ze zgrupowań komórek endokrynowych, które tworzą struktury zwane wyspami trzustkowymi (Langerhansa).
- Produkują hormony:
  - Insulina (komórki β)
  - Glukagon (komórki α)
  - Somatostatyna (komórki δ)
  - Polipeptyd trzustkowy (komórki PP)
Podobieństwa i różnice między trzustką a śliniankami przyusznymi:
- Podobieństwo histologiczne
- Różnice:
  - Brak przewodów prążkowanych
  - Brak komórek mioepitelialnych
  - Obecność wysp trzustkowych
Sok trzustkowy:
- Wydzielany do dwunastnicy gdzie neutralizuje kwaśną treść pokarmową z żołądka oraz dostarcza enzymy niezbędne do trawienia.
- Skład:
  - Woda
  - Elektrolity (m.in. jony wodorowęglanowe)
  - Enzymy:
    - Lipaza
    - Amylaza
    - Proteazy (tryspynogen, chymotrypsynogen, inne) – Wydzielane w formie nieaktywnej, aktywowane dopiero w dwunastnicy – mechanizm zapobiegający samotrawieniu
    - Nukleazy
- Dziennie wydzielane około 1,5 l.

Wątroba

Charakterystyka wątroby:
- Największy narząd wewnętrzny.
- Średnia waga 1,5 kg.
- Zlokalizowany w prawym górnym kwadrancie jamy brzusznej.
- Narząd niezbędny do życia – pełni wiele różnorodnych funkcji.
Unaczynienie wątroby:
- Podwójne ukrwienie:
  - Żyła wrotna – dostarcza około 75% krwi – bogata w składniki odżywcze.
  - Tętnica wątrobowa – dostarcza około 25% krwi – bogata w tlen.
- Krew odprowadzana przez żyłę wątrobową.
Budowa wątroby:
- Otoczona łącznotkankową torebką zrośniętą z błoną surowiczą (otrzewną).
- Jej odnogi wnikają w głąb narządu dzieląc go na zraziki/płaciki (w ludzkiej wątrobie słabo zaznaczone).
- W odnogach tkanki łącznej biegną naczynia krwionośne, limfatyczne, nerwy i przewody żółciowe.
- Delikatna tkanka łączna zawierająca włókienka siateczkowe i włosowate naczynia krwionośne bezpośrednio otacza komórki wątrobowe.
Komórki wątroby:
- Komórki wątrobowe (hepatocyty)
- Komórki Browicza-Kupffera
- Komórki gwiaździste (Ito)
- Cholangiocyty – Wewnątrzwątrobowe przewody żółciowe
Hepatocyty:
- Podstawowe komórki wątroby
- Najbardziej zróżnicowane funkcjonalnie komórki w ludzkim ciele
- Układają się w nieregularne szeregi zwane blaszkami (płytkami, beleczkami):
  - Powierzchnie podstawno-boczne hepatocytów kontaktują się z włosowatymi naczyniami krwionośnymi (sinusoidami)
  - Mniejsze, szczytowe powierzchnie hepatocytów tworzą kanaliki żółciowe
- Duże (20x30 µm), wielościenne komórki:
  - Mikrokosmki
  - Duże, centralnie położone jądro komórkowe
    - Duży odsetek komórek ma zwielokrotnioną liczba chromosomów (poliploidalne) lub mają dwa jądra komórkowe
  - Kwasochłonna cytoplazma
    - Liczne mitochondria
    - Rozbudowana siateczka śródplazmatyczna szorstka i gładka
    - Liczne cysterny aparatu Golgiego
    - Liczne lizosomy i peroksysomy
    - Liczne ziarna glikogenu, krople lipidów
    - Ziarna barwników
Funkcje hepatocytów:
- Udział w metabolizmie:
  - Glukozy – synteza i rozkład glikogenu, glikoneogeneza
  - Lipidów – produkcja kwasów tłuszczowych z glukozy oraz lipoprotein
  - Białek – deaminacja aminokwasów i wytworzenie mocznika
- Synteza białek:
  - Białka osocza (albumina, fibrynogen, transferryna, CRP, erytropoetyna, somatomedyna C, wiele innych)
  - Inne białka
- Detoksykacja
- Przechowywanie:
  - Glikogenu
  - Lipidów
  - Żelaza
  - Witamin
- Produkcja żółci
- Hydroksylacja witaminy D
Płacik wątrobowy:
- Zrazik wątrobowy, anatomiczny
- Podstawowa jednostka strukturalno-funkcjonalna wątroby
- Struktura wielościenna, najczęściej o kształcie sześciokątnym
- Granicę zrazika wytycza linia łącząca 3-6 przestrzeni wrotnych (przestrzeni bramno-żółciowych):
  - Zawiera tętnicę międzyzrazikową, żyłę międzyzrazikową i przewód żółciowy międzyzrazikowy
- Zbudowany z hepatocytów ułożonych w blaszki rozmieszczone promieniście wokół żyły środkowej
- Pomiędzy blaszkami hepatocytów zatokowe naczynia włosowate – sinusoidy
Przestrzenie wrotne:
- Przestrzenie bramno-żółciowe
- Znajdują się na obwodzie płacika wątrobowego
- Zbudowane z tkanki łącznej oraz tzw. triady wątrobowej
  1. Żyła międzypłacikowa (odgałęzienie żyły wrotnej)
  2. Tętnica międzypłacikowa (odgałęzienie tętnicy wątrobowej)
  3. Przewód żółciowy międzypłacikowy
Sinusoidy:
- Naczynia włosowate o dużej średnicy
- Komórki śródbłonka z licznymi, dużymi porami
- Nie mają błony podstawnej (u ludzi)
- Otoczone włóknami siateczkowymi
- Wysoka przepuszczalność dla cząstek
Przestrzeń Dissego:
- Przestrzeń okołozatokowa
- Przestrzeń pomiędzy hepatocytami a komórkami śródbłonka
- Wypełniona osoczem – dzięki łatwości jego przenikania przez nieciągły śródbłonek
- Znajdują się w niej mikrokosmki hepatocytów – łatwość w pobieraniu i uwalnianiu substancji z hepatocytów do osocza
- Stanowią początek naczyń limfatycznych wątroby
Żyła środkowa:
- Występuje pośrodku każdego płacika wątrobowego
- Otoczona bardzo cienką tkanką łączną właściwą
- Żyły środkowe z każdego zrazika łączą się w większe żyły ostatecznie tworząc żyłę wątrobową
Komórki Browicza-Kupffera:
- Makrofagi
- Duże komórki mające liczne wypustki
- Znajdują się wewnątrz sinusoid a ich wypustki pomiędzy komórkami śródbłonka
- Funkcje:
  - Fagocytoza
    - Starych erytrocytów
    - Patogenów
    - Elementów układu krzepnięcia
  - Prezentacja antygenów
  - Produkcja cytokin
Komórki gwiaździste:
- Komórki Ito
- Leżą w przestrzeni Dissego (pomiędzy hepatocytami a śródbłonkiem sinusoid)
- Trudne do uwidocznienia w preparatach
- Zawierają krople lipidowe w których magazynują witaminę A i inne witaminy rozpuszczalne w tłuszczach
- Mogą produkować składniki macierzy zewnątrzkomórkowej i cytokiny
Drogi żółciowe wewnątrzwątrobowe:
- Kanaliki żółciowe:
  - Ściana – błona komórkowa sąsiadujących hepatocytów
- Kanaliki żółcionośne Heringa:
  - Ściana – nabłonek jednowarstwowy sześcienny (cholangiocyty)
- Przewody żółciowe międzypłacikowe:
  - Ściana – nabłonek jednowarstwowy sześcienny (cholangiocyty) i delikatna otoczka z tkanki łącznej właściwej
- Przewód wątrobowy prawy i lewy, przewód wątrobowy wspólny:
  - Ściana – nabłonek jednowarstwowy walcowaty (cholangiocyty) i otoczka z tkanki łącznej właściwej i mięśniówki gładkiej
Koncepcje budowy wątroby:
- Płacik wątrobowy (anatomiczny):
  - Struktura wątroby na skrawkach histologicznych oraz kierunek przepływu krwi
  - Kształt sześciokątny
- Płacik wrotny (czynnościowy):
  - Układ kanalików odprowadzających żółć
  - Kształt trójkątny
- Gronko wątrobowe:
  - Odległość hepatocytów od źródeł krwi bogatej w tlen i składniki odżywcze
  - Kształt owalny
Drogi żółciowe zewnątrzwątrobowe:
- Przewód wątrobowy wspólny łączy się z przewodem pęcherzykowym dając przewód żółciowy wspólny
- Histologicznie:
  - Błona śluzowa tworząca liczne fałdy
    - Nabłonek jednowarstwowy walcowaty (cholangiocyty)
    - Blaszka właściwa błony śluzowej z gruczołami śluzowymi
  - Nieciągła błona mięśniowa
    - W okolicy dwunastnicy pogrubiała – tworzy zwieracz w brodawce dwunastniczej
  - Przydanka

Pęcherzyk Żółciowy

Charakterystyka pęcherzyka żółciowego:
- Narząd w kształcie gruszki
- Pojemności około 40-70 ml
- Części – dno, trzon, szyjka
- Histologicznie
  - Błona śluzowa tworząca liczne fałdy
    - Nabłonek jednowarstwowy walcowaty
    - Blaszka właściwa błony śluzowej
  - Błona mięśniowa
  - Błona surowicza lub przydanka

Żółć

Charakterystyka żółci:
- Zasadowy płyn o barwie zielonkawo-żółtej
- Produkowana przez hepatocyty
- Skład:
  - Woda
  - Kwasy żółciowe
  - Bilirubina
  - Cholesterol
  - Fosfolipidy
  - Elektrolity
- Pęcherzyk żółciowy przechowuje i zagęszcza żółć
  - Produkowana nieustannie przez wątrobę
  - Nabłonek pęcherzyka żółciowego pompuje jony sodowe, za którymi podąża woda – mechanizm zagęszczania żółci
  - Jeśli w dwunastnicy pojawiają się tłuszcze pęcherzyk kurczy się wydalając żółć do dwunastnicy
- Funkcja
  - Emulgacja tłuszczów
  - Wydalanie produktów metabolizmu