Սասունի 1904 թվականի ապստամբությունը և Հայ ազատագրական շարժման վերելքը (1902-1906 թթ.)

Սասունի 1904 թվականի ապստամբության նախադրյալները և նախապատրաստական շրջանը

Սասունում հայ ազատագրական պայքարի նոր զարթոնքը պայմանավորված էր մի շարք կարևոր իրադարձություններով, որոնց թվում էին Սուրբ Առաքելոց վանքի կռիվը և ժողովրդական դժգոհության արդյունքում թուրքական զորանոցի կառուցման փորձի ձախողումը։ Այս դեպքերը վկայում էին տարածաշրջանում պայքարի աշխուժացման մասին։ Վահան Մանվելյանի՝ Սասուն ժամանելուց հետո, $1902-1903$ թթ. հայդուկային գործունեությունն արտաքուստ դադարել էր, սակայն շուրջ երկու տարի շարունակ Հրայրը (Դժոխք) արտաքին հանգստության քողի տակ ծավալում էր եռանդուն կազմակերպչական աշխատանքներ։ Չնայած նրա ծրագրերը մնացին կիսատ, իշխանություններն արդեն գիտակցում էին Սասունից բխող վտանգը։

Սկսած $1902$ թվականից՝ թուրքական կառավարությունը սկսեց ուժեր կենտրոնացնել Սասունի մատույցներում՝ նպատակ ունենալով կանխել հասունացող ապստամբությունը։ Հայությունը ևս զգում էր Սասունի վճռորոշ նշանակությունը ազատամարտի համար, և հատկապես կովկասահայության շրջանում ծավալվեց օգնության շարժում։ Վերսկսվեց զինված արշավախմբերի կազմակերպումը, որոնցից առաջինը Թորգոմի «Մրրիկ» ձիավոր խումբն էր։ Այն, դուրս գալով Կարսից, մեծ դժվարություններով $1903$ թ. ամռան սկզբին հասավ Սասուն՝ բարձրացնելով ժողովրդի մարտական ոգին։ Այս խմբի հայտնվելը մարտահրավեր էր իշխանություններին, ինչի արդյունքում նրանք շտապեցին օղակի մեջ առնել Սասունը։ Հրայրն ու Վահանը նամակներով օգնություն էին խնդրում Կովկասի դաշնակցական մարմիններից՝ ձգտելով հավաքել առավելագույն մարտական ուժեր։ $1903$ թ. աշնանից Սասունն ապրում էր ազատ կյանքով, իսկ առաջնորդների միջև տարակարծությունները հարթվեցին՝ ստեղծելով զինվորական մարմին Անդրանիկի գլխավորությամբ։

Օգնության ձախողումը և Սասունի մեկուսացումը

Սասունին օգնության շտապող խմբերի ճանապարհը լի էր դժվարություններով։ $1903$ թ. սեպտեմբերին սահմանն անցած Բարսեղ Թիրաքյանի (Խան) ձիավոր և Օննիկ Նովրուզի $150$ հոգանոց հետևակ խմբերը սահմանագլխին թուրքական գերակշիռ ուժերի հետ բախումների ժամանակ մեծ մասամբ նահատակվեցին։ Նույնպիսի ճակատագիր ունեցան նաև $1904$ թ. գարնանն ու ամռանը Կովկասից ուղարկված Վաղարշակի, Ռուս Գևորգի, Թորգոմի, Որսորդ Գևորգի, Երկաթի և Թոխմախի խմբերը, որոնք ստեղծվել էին ՀՅԴ երրորդ ընդհանուր ժողովի որոշմամբ։ Բացի այդ, ուշացան Կոստանդնուպոլսում և Իզմիրում նախատեսված ցուցական-ահաբեկչական գործողությունները, իսկ Վասպուրականը հայտնվեց պասիվ դիտորդի դերում՝ չկարողանալով կատարել ռազմամթերքի կենտրոնացման իր խնդիրը։ Արդյունքում Սասունը մնաց գործնականում միայնակ։

$1904$ թվականի ռազմական գործողությունները և Հրայրի նահատակությունը

$1904$ թ. գարնանամուտին թուրքական $10\,000$-անոց բանակը՝ Քեոսե բինբաշու հրամանատարությամբ, և մի քանի հազար զինված քրդեր սկսեցին արշավանքը։ Նրանց դեմ կանգնած էին ընդամենը $200$ փորձված հայդուկներ և շուրջ $800$ զինված սասունցիներ։ Ապրիլի սկզբին հակառակորդն անցավ գրոհի, իսկ հայերը դիմադրում էին Տափըք, Գելիեգուզան, Շենիկ, Իշխնձոր և Տալվորիկ գյուղերում։ Ապրիլի $11$-ին Շենիկի ճակատում թուրքական հեծելազորը նահանջեց հայերի համառ դիմադրության պատճառով։ Հայ ղեկավարները՝ Անդրանիկն ու Հրայրը, մերժեցին զենքը վայր դնելու առաջարկը՝ պահանջելով իրականացնել $1895$ թ. Մայիսյան բարենորոգումների ծրագիրը։

Ապրիլի $13$-ի կատաղի կռիվների ժամանակ զոհվեց Հրայրը։ Անդրանիկի, Գևորգ Չավուշի և Սեբաստացի Մուրադի անձնուրաց գրոհները ստիպեցին թշնամուն մեծ կորուստներով լքել դաշտը։ Սակայն Գելիեգուզան գյուղի դեմ թշնամին դուրս բերեց $12-14$ հրանոթ։ Ապրիլի $19-22$-ը ընթացած անհավասար մարտերում թուրքերը, մեծ զոհերի գնով, քայլ առ քայլ գրավեցին հայկական դիրքերը։ Զինամթերքի սպառման պատճառով անհրաժեշտ եղավ փրկել անզեն ժողովրդին։ Վահանի հրահանգով Սեբաստացի Մուրադը $115$ զինյալների հետ ճանապարհ բացեց և բնակչությանն ու վիրավորներին տեղափոխեց Մշո դաշտ։ Ապրիլի $23$-ին ընկավ Տալվորիկը, սակայն Անդոքի և Քեփինի բարձունքներում պայքարը շարունակվեց մինչև մայիսի կեսերը։

Պայքարի շարունակությունը Մշո դաշտում և տեղափոխումը Վասպուրական

Սասունի անկումից հետո սուլթանը փորձեց հայերին մշտապես բնակեցնել Մշո դաշտում, սակայն սասունցիների սպառնալիքների և օտարերկրյա հյուպատոսների միջամտության արդյունքում հրաժարվեց այդ մտքից։ $1904$ թ. մայիս-հուլիս ամիսներին պայքարը տեղափոխվեց Մշո դաշտ, որտեղ հայդուկները մղեցին տասնյակ կռիվներ (Բերդակ, Մկրագոմ, Դերիկ, Գոմեր, Դերգեվան գյուղ, Գոմս)։ Հատկապես նշանակալի էր Կուրավուի կռիվը։ Վասպուրականից զինամթերքով վերադարձած Սեբաստացի Մուրադի շնորհիվ գործողություններն աշխուժացան, սակայն ընդհանուր ընթացքը փոխել հնարավոր չեղավ։

Մշո դաշտի հայությանը վտանգից զերծ պահելու համար ղեկավարությունը որոշեց հեռացնել հայդուկներին Տարոնից։ Անդրանիկի գլխավորությամբ նրանք Շամիրամում մղեցին վերջին հաղթական կռիվները և նավերով անցան Աղթամար կղզի։ Վահան Փափազյանի (Կոմս) և Իշխանի (Նիկոլ Պողոսյան) հետ խորհրդակցելուց հետո որոշվեց Գևորգ Չավուշին փոքր խմբով հետ ուղարկել Մուշ և Սասուն, իսկ մնացածները մեկնեցին Պարսկաստան և Կովկաս։

Ցարական քաղաքականությունը և հայ-թաթարական կռիվները

Մինչ Արևմտյան Հայաստանում ընթանում էին այս իրադարձությունները, Արևելյան Հայաստանում իրավիճակը սրվեց $1903$ թ. հունիսի $12$-ի ցարական հրամանագրով, որով բռնագրավվում էր հայ եկեղեցու ունեցվածքը։ Սա հանգեցրեց զանգվածային բողոքների և ցարիզմի դեմ անհավասար պայքարի, ինչը որոշ չափով շեղեց ուշադրությունը թուրքահայ դատից։ $1905$ թ. փետրվարից սկսված հայ-թաթարական կռիվները հրամայական դարձրին արևելահայության ֆիզիկական անվտանգության ապահովումը։

Այս փուլում արևմտահայ մարտիկները շտապեցին օգնության։ Այնպիսի փորձառու խմբապետներ, ինչպիսիք էին Սեբաստացի Մուրադը, Սեպուհը, Համազասպը, Քեռին, Սմբատը, Հակոբ Կոտոյանը, Կորյունը և Առյուծ Ավազը, իրենց ներդրումն ունեցան Կովկասում տարած հաղթանակներում։ Սա ևս մեկ անգամ ապացուցեց հայ ազատագրական պայքարի միասնականությունը և ազգային շահերի նույնականությունը՝ անկախ արհեստական սահմաններից։ Սասունի ապստամբությունը մնաց որպես Արևմտյան Հայաստանում զինված պայքարի վերջին զանգվածային պոռթկումը մինչև $1908$ թ. երիտթուրքական հեղաշրջումը։