Kompendium Dermatologii i Kosmetologii - Notatki Akademickie

Anatomia i Fizjologia Skóry

• Warstwy naskórka: Prawidłowa kolejność warstw naskórka, idąc od najgłębszej, to:
  • Warstwa podstawna (odpowiada za ciągłą odnowę komórkową).
  • Warstwa kolczysta.
  • Warstwa ziarnista.
  • Warstwa pośrednia (jasna).
  • Warstwa rogowa (najbardziej zewnętrzna).
• Płaszcz hydrolipidowy: Jest to mieszanina sebum, potu oraz lipidów naskórkowych. Jego głównym zadaniem jest ochrona organizmu przed bakteriami oraz zapobieganie nadmiernej utracie wody.
• NMF (Natural Moisturizing Factor): Naturalny czynnik nawilżający, którego zadaniem jest wiązanie wody w warstwie rogowej naskórka.
• Lipidy cementu międzykomórkowego: W ich skład wchodzą przede wszystkim ceramidy, wolne kwasy tłuszczowe oraz cholesterol.
• pH skóry: Prawidłowe pH zdrowej skóry człowieka jest lekko kwaśne i mieści się w granicach od $4,5$ do $6,0$.
• Funkcje skóry: Skóra pełni wiele ról, w tym przede wszystkim funkcję ochronną przed czynnikami zewnętrznymi oraz bierze udział w produkcji witaminy $D_3$. Naskórek jest najbardziej zewnętrzną powłoką, pod którą znajduje się skóra właściwa i tkanka podskórna.
• Przydatki skóry: Do przydatków zaliczamy włosy, gruczoły potowe oraz paznokcie. Komórki warstwy rogowej oraz melanocyty nie są traktowane jako przydatki.

Wykwity Skórne i Terminologia Dermatologiczna

• Wykwity pierwotne (pojawiają się jako pierwsze pod wpływem czynnika chorobowego):
  • Plama: Wyraźnie odgraniczona zmiana zabarwienia, która nie wystaje ponad poziom skóry.
  • Grudka: Wykwit wyniosły ponad powierzchnię skóry, charakterystyczny m.in. dla łuszczycy pospolitej.
  • Bąbel pokrzywkowy: Wykwit o barwie czerwonej, różowej lub porcelanowobiałej. Powstaje szybko i ustępuje w ciągu $24$ godzin bez pozostawienia blizn. Jest swędzący i blednie przy ucisku.
  • Pęcherzyk: Wykwit o wielkości do $0,5\,cm$ wypełniony płynem.
  • Pęcherz: Zmiana o wielkości powyżej $0,5\,cm$ wypełniona płynem.
  • Krosta: Pęcherzyk wypełniony treścią ropną.
  • Guzek i Guz: Zmiany lite, wystające ponad powierzchnię skóry, wnikające głębiej niż grudka.
• Wykwity wtórne (powstają na podłożu wykwitów pierwotnych):
  • Strup: Powstaje w wyniku zasychania osocza, krwi lub treści ropnej (charakterystyczne miodowożółte strupy występują w liszajcu zakaźnym).
  • Nadżerka: Ubytek naskórka, który goi się bez pozostawienia blizny.
  • Owrzodzenie: Głębszy ubytek obejmujący skórę właściwą, goi się z pozostawieniem blizny.
  • Przeczos: Linijna nadżerka powstała w wyniku drapania (np. w świerzbie).
  • Łuska: Złuszczająca się warstwa rogowa naskórka.
  • Rozpadlina: Głębsze, linijne pęknięcie skóry.
  • Zliszajowacenie (lichenifikacja): Stan charakteryzujący się wzmożonym poletkowaniem (rysunkiem) skóry, będący wynikiem przewlekłego drażnienia lub drapania.

Diagnostyka Dermatologiczna

• Lampa Wooda: Służy do diagnostyki zmian barwnikowych i infekcji.
  • Przebarwienia naskórkowe stają się bardziej intensywne w jej świetle, podczas gdy przebarwienia skórne ulegają osłabieniu.
  • Fluorescencja koloru malinowego/koralowego świadczy o łupieżu rumieniowym.
  • W grzybicy drobnozarodnikowej obserwuje się fluorescencję zielonkawą.
• Dermatoskopia (dermoskopia): Nieinwazyjna metoda oceny zmian skórnych (głównie znamion) za pomocą urządzenia powiększającego.
  • Skala ABCDE: Służy do oceny ryzyka czerniaka (Asymetria, Brzegi nieregularne, Kolor niejednolity, Średnica powyżej $5\,mm$, Ewolucja/dynamika zmian).
  • Reguła ’brzydkiego kaczątka’: Zwrócenie uwagi na znamię, które wyraźnie różni się wyglądem od pozostałych znamion u danego pacjenta.
• Trychoskopia: Badanie służące do oceny kondycji mieszków włosowych, łodyg włosów oraz skóry głowy pod dużym powiększeniem.
• Naskórkowe testy płatkowe (NTP): Wskazane przy podejrzeniu wyprysku kontaktowego (np. alergii na nikiel, który jest najczęstszym alergenem kontaktowym).

Choroby Bakteryjne, Wirusowe i Pasożytnicze

• Zakażenia gronkowcowe (Staphylococcus): Obejmują m.in. figówkę (sycosis), liszajec zakaźny, zapalenie mieszków włosowych oraz niesztowicę.
• Zakażenia paciorkowcowe (Streptococcus): Wywołują m.in. różę i liszajec zakaźny. Róża objawia się gwałtownie narastającym rumieniem, obrzękiem i wysoką gorączką.
• Choroby wirusowe:
  • Opryszczka zwykła (Herpes simplex): Zmiany pęcherzykowe na błonach śluzowych i skórze. Profilaktyka przy zabiegach (np. makijaż permanentny) polega na podawaniu acyklowiru.
  • Półpasiec: Występuje u osób, które przebyły ospę wietrzną. Charakteryzuje się jednostronnym, niesymetrycznym układem pęcherzyków wzdłuż dermatomów, silnym bólem i ryzykiem powikłań (neuralgia, uszkodzenie wzroku/słuchu).
  • Kłykciny kończyste i brodawki: Wywoływane przez wirus brodawczaka ludzkiego (HPV). Kłykciny są przenoszone drogą płciową.
  • Mięczak zakaźny: Dermatoza wywołana przez wirusy.
• Choroby pasożytnicze:
  • Świerzb: Objawia się norami świerzbowcowymi i przeczosami. Świąd nasila się wieczorem i w nocy po rozgrzaniu ciała w łóżku.

Grzybnice Skóry i Paznokci

• Grzybica paznokci: Charakterystyczne objawy to zmiana zabarwienia płytki, rogowacenie podpłytkowe oraz częstsze zajmowanie paznokci stóp niż rąk. Zazwyczaj nie zajmuje wałów okołopaznokciowych (co odróżnia ją od drożdżycy wałów).
• Grzybica stóp: Postać międzypalcowa najczęściej dotyczy $IV$ i $V$ przestrzeni. Sprzyja jej nadpotliwość, zaburzenia krążenia i nieprzewiewne obuwie. Noszenie klapek na basenie jest formą profilaktyki.
• Grzybica pachwin: Występuje częściej u mężczyzn.
• Łupież pstry: Wywołany przez drożdżaki, nie jest typową chorobą przenoszoną drogą płciową.

Łuszczyca i Atopowe Zapalenie Skóry (AZS)

• Łuszczyca: Niezakaźna, przewlekła choroba autoimmunologiczna charakteryzująca się nadmierną proliferacją keratynocytów.
  • Objawy: Objaw Auspitza (punktowe krwawienie po urazie/zdrapaniu łuski), objaw Koebnera (wysiew zmian w miejscu urazu), objaw świecy stearynowej.
  • Paznokcie: Naparstkowanie (drobne wgłębienia), plamy olejowe, onycholiza.
  • Czynniki zaostrzające: Stres, infekcje paciorkowcowe, alkohol, leki (beta-blokery, lit). Ekspozycja na UVB zazwyczaj pomaga, a nie szkodzi.
• Atopowe Zapalenie Skóry (AZS):
  • Objawy: Silny świąd, biały dermografizm, rogowacenie mieszkowe, zliszajowacenie, suchość skóry.
  • Leczenie: Podstawą są emolienty (uzupełniają barierę lipidową i hamują TEWL) oraz fototerapia UVB.

Trądzik Pospolity i Różowaty

• Trądzik pospolity: Kluczową rolę odgrywa bakteria Cutibacterium acnes. Pierwotnym wykwitem jest zaskórnik (otwarty lub zamknięty).
• Trądzik różowaty (Rosacea): Charakteryzuje się rumieniem, grudkami i krostami, ale całkowitym brakiem zaskórników. W rozwoju ma znaczenie nużeniec (Demodex folliculorum). Czynniki zaostrzające to słońce, gorące napoje i ostre potrawy.
• Retinoidy: Skuteczne w leczeniu trądziku, ale wykazują szereg działań niepożądanych: suchość błon śluzowych, działanie teratogenne, wzrost cholesterolu i prób wątrobowych.

Schorzenia Włosów

• Fazy wzrostu: Anagen (wzrost), Katagen (inwolucja), Telogen (spoczynek).
• Typy łysienia:
  • Androgenowe: Najczęstsze u mężczyzn, leczone minoksydylem i finasterydem.
  • Telogenowe: Rozlane wypadanie włosów po $2-4$ miesiącach od czynnika sprawczego (stres, COVID-19, poród).
  • Anagenowe: Nagła utrata włosów, najczęściej w wyniku chemioterapii.
  • Plackowate: Choroba autoimmunologiczna (układ odpornościowy atakuje mieszki).

Nowotwory i Fotoprotekcja

• Rak podstawnokomórkowy (BCC): Najczęstszy rak skóry, rośnie powoli, miejscowo złośliwy, zazwyczaj nie daje przerzutów.
• Stany przedrakowe: Rogowacenie słoneczne, rogowacenie białe (leukoplakia), uszkodzenia rentgenowskie. Brodawka łojotokowa nie jest stanem przedrakowym – to łagodna zmiana związana z wiekiem.
• Czynniki ryzyka raka skóry: Jasna karnacja (fototyp I i II), liczne znamiona, oparzenia słoneczne w dzieciństwie.
• Ochrona przeciwsłoneczna:
  • SPF: Współczynnik ochrony przed promieniowaniem UVB.
  • PPD / PA+++: Współczynnik ochrony przed promieniowaniem UVA.
  • Filtry: Chemiczne pochłaniają UV i zamieniają w ciepło, fizyczne (mineralne) odbijają promienie.

Farmakoterapia i Kosmetologia

• Postaci leków:
  • Maść: Podłoże bezwodne, silnie okluzyjne.
  • Żel: Lekka konsystencja, wysoka zawartość wody, niekomedogenny.
  • Wazelina: Tworzy warstwę okluzyjną zapobiegającą TEWL (Transepidermal Water Loss).
• Substancje aktywne:
  • Kwas azelainowy: Działa przeciwbakteryjnie, przeciwzapalnie i rozjaśnia przebarwienia.
  • Kortykosteroidy miejscowe: Stosowane zbyt długo na twarz powodują atrofię, teleangiektazje i trądzik steroidowy.
  • Antybiotyki miejscowe: Stosowane głównie w trądziku pospolitym.
• Fototerapia: Metoda PUVA łączy naświetlanie UVA z doustnym lub miejscowym przyjęciem psoralenów.