Teorie Temperamentu Skoncentrowane na Dorosłych: Model PEN Eysencka, Koncepcje Graya i Zuckermana

Teoria PEN Hansa J. Eysencka

• Geneza i Inspiracje Teorii:

  • Typologia Hipokratesa-Galena: Klasyczny podział na cztery typy temperamentu.

  • Wilhelm Wundt: Przekonanie, że temperament należy traktować jako wymiar, a nie tylko zamknięte kategorie.

  • Carl Gustav Jung: Wprowadzenie pojęć ekstrawersja oraz introwersja.

  • Otto Gross (1902): Koncepcja funkcji pierwotnej i wtórnej temperamentu. Stanowi ona fundament empirycznego podejścia, które rozwijali później Heymans i Wiersma.

  • Iwan Pawłow: Koncepcje warunkowania i hamowania wywodzące się z behawioryzmu.

• Definicja Osobowości i Temperamentu:

  • Według Eysencka na osobowość składają się dwa główne aspekty: temperament oraz inteligencja.

  • Relacja pojęciowa: Jeśli z definicji osobowości wykluczymy inteligencję, pozostałym elementem jest temperament. Z tego powodu Eysenck często stosuje terminy "osobowość" i "temperament" zamiennie.

• Trzy Superczynniki (Wymiary Temperamentu):     Eysenck, wykorzystując metodę analizy czynnikowej, wyselekcjonował trzy podstawowe wymiary:

  • Psychotyczność (P): Wymiar rozciągający się od cech prospołecznych do patologii.

  • Ekstrawersja (E): Wymiar opisujący poziom aktywności i towarzyskości.

  • Neurotyczność (N): Inaczej emocjonalność, odnosząca się do stabilności emocjonalnej.

• Hierarchiczna Struktura Osobowości:

  • Superczynniki znajdują się na szczycie hierarchii.

  • Składają się na nie czynniki pierwszego rzędu.

  • Czynniki te wywodzą się z grup skorelowanych ze sobą nawyków oraz konkretnych zachowań.

Charakterystyka Wymiarów PEN

• Psychotyzm:

  • Biegun pozytywny: Altruizm, empatia, uspołecznienie.

  • Biegun negatywny: Przestępczość, psychopatia, schizofrenia (zjawiska patologiczne).

  • Relacja ze stresem: Prawdopodobieństwo wystąpienia psychozy w sytuacjach stresowych zależy od poziomu psychotyczności jednostki.

  • Nadrzędność: Psychotyczność (rozumiana w kontekście zdrowia psychicznego) jest cechą nadrzędną wobec ekstrawersji i neurotyzmu. Osoba o bardzo wysokim wyniku w tym wymiarze przejawia zaburzenia także w dwóch pozostałych wymiarach.

• Ekstrawersja vs. Introwersja:

  • Ekstrawertyk: Cechuje się towarzyskością, żywością, wysoką aktywnością, asertywnością oraz aktywnym poszukiwaniem doznań.

  • Introwertyk: Stanowi dokładne przeciwieństwo powyższych cech.

• Neurotyczność vs. Równowaga Emocjonalna:

  • Osoba wysoce neurotyczna: Przejawia lęk, przygnębienie, częste poczucie winy, niską samoocenę oraz wysokie napięcie wewnętrzne.

  • Osoba zrównoważona emocjonalnie: Stanowi przeciwny biegun wymiaru.

Relacje Typologii Eysencka z Klasycznymi Koncepcjami i Zdrowiem

• Powiązanie z typologią Hipokratesa-Galena:

  • Sangwinik: Zrównoważony ekstrawertyk (cechy: towarzyski, otwarty, gadatliwy, żywy, beztroski, przywódczy).

  • Flegmatyk: Zrównoważony introwertyk (cechy: bierny, ostrożny, powolny, spokojny, zrównoważony, solidny, łagodny).

  • Choleryk: Neurotyczny ekstrawertyk (cechy: drażliwy, niepokój, lęk, agresywny, zmienny, impulsywny, optymistyczny, aktywny).

  • Melancholik: Neurotyczny introwertyk (cechy: wycofany, lękowy, sztywny, pesymistyczny, samotniczy, cichy).

• Predyspozycje do zaburzeń psychicznych:

  • Histeria: Wynik połączenia wysokiej neurotyczności z ekstrawersją. Objawia się silną manifestacją złego samopoczucia i dolegliwościami fizycznymi.

  • Dystymia / Psychastenia: Wynik połączenia wysokiej neurotyczności z introwersją. Objawia się obniżoną aktywnością, zahamowaniem, niską samooceną, trudnościami decyzyjnymi i lękiem.

• Typy Osobowości a Ryzyko Chorób Somatycznych:

  • Osobowość typu A (N+ / E+): Dążenie do osiągnięć, ciągła rywalizacja, perfekcjonizm, życie w pośpiechu. Skutkuje wysokim ryzykiem choroby wieńcowej i zawału serca.

  • Osobowość typu C (N+ / E-): Niska samoocena, bierność, stany obniżonego nastroju, pesymizm. Skorelowana z wyższym ryzykiem choroby nowotworowej.

  • Osobowość typu B (N-): Zrównoważenie emocjonalne, skuteczność w różnych kontekstach społecznych. Brak specyficznych predyspozycji do chorób i zaburzeń.

Biologiczne i Fizjologiczne Podłoże Temperamentu

• Fizjologia Ekstrawersji - Dwie Teorie:

  1. Teoria hamowania: Jednostki różnią się szybkością i siłą procesów pobudzenia i hamowania.

     • Introwertycy: Potencjał pobudzeniowy tworzy się szybko i mocno, a hamowanie reaktywne wolno i zanika szybko.

     • Ekstrawertycy: Wzorzec odwrotny.

  2. Teoria aktywacji: Koncentruje się na aktywacji kory mózgowej przez struktury podkorowe.

     • Różnice wynikają z aktywności pętli korowo-siatkowatej, która wyznacza poziom aktywacji.

     • Introwertycy: Chronicznie wysoki poziom aktywacji.

     • Ekstrawertycy: Chronicznie niski poziom aktywacji.

• Postulat lekowy:

  • Leki pobudzające zwiększają przewagę pobudzenia nad hamowaniem (P > H).

  • Leki uspokajające zwiększają przewagę hamowania nad pobudzeniem (P < H).

• Fizjologia Neurotyczności:

  • Zasada braku równowagi autonomicznej (M. Wenger): Przewaga układu sympatycznego nad parasympatycznym leży u podstaw lęku i napięcia.

  • Wczesny pogląd Eysencka (1957): Różnice w reaktywności współczulnego układu nerwowego.

  • Zmodyfikowany pogląd Eysencka (1970): Podstawy biologiczne neurotyczności upatrywane są w układzie limbicznym.

• Biometryka Psychotyczności:

  • Eysenck nie stworzył spójnej teorii fizjologicznej dla tego wymiaru.

  • Odziedziczalność: Wskaźnik wynosi ok. $50\%$ (podnoszony do $60\%$ po korekcie błędu pomiaru wg Eysencków). Metaanaliza Loehlina ($1992$) wskazuje na ok. $40\%$.

Krytyka i Podsumowanie Teorii PEN

• Potwierdzenie empiryczne: Najlepiej udokumentowany jest wymiar ekstrawersji (pod kątem psychologicznym i biologicznym).

• Neurotyczność: Podstawy biologiczne są udokumentowane w mniejszym stopniu niż w przypadku ekstrawersji.

• Kontrowersje wokół Psychotyczności: Budzi największe wątpliwości; istnieją przypuszczenia, że nie stanowi ona odrębnego, samodzielnego czynnika.

• Relacja Norma-Patologia: Między stanem zdrowia a patologią istnieje różnica ilościowa (natężenie cechy), a nie jakościowa. Skrajne natężenie N i P prowadzi do zaburzeń, przy czym środowisko pełni rolę modyfikującą i usposabiającą.

Neuropsychologiczny Model Temperamentu J. Graya

• Krytyka Eysencka: Gray ($1981$) uznał wymiary E i N za wtórne wobec bardziej pierwotnych cech: lęku i impulsywności.

• Kluczowe Wymiary:

  • Lęk (Wrażliwość na karę): Wrażliwość na sygnały kary oraz brak nagrody.

  • Impulsywność (Wrażliwość na nagrodę): Wrażliwość na sygnały nagrody oraz brak kary.

• Mapowanie wymiarów (Relacje z modelem Eysencka):

  • Ekstrawersja: Niski lęk ($-L$), wysoka impulsywność ($+I$).

  • Introwersja: Wysoki lęk ($+L$), niska impulsywność ($-I$).

  • Stabilność emocjonalna: Niski lęk ($-L$), niska impulsywność ($-I$).

  • Neurotyczność: Wysoki lęk ($+L$), wysoka impulsywność ($+I$).

• Warunkowanie:

  • U introwertyków przebiega szybciej, gdy bodźcem jest kara.

  • U ekstrawertyków przebiega szybciej, gdy bodźcem jest nagroda.

• Krytyka Graya: Nadmierne skupienie na badaniach na zwierzętach (szczurach) oraz procesach uczenia się (habituacja, warunkowanie), przy jednoczesnym zaniedbaniu specyficznie ludzkich zachowań społecznych.

Teoria Poszukiwania Doznań M. Zuckermana

• Geneza: Inspirowana koncepcją Hebba o optymalnym poziomie aktywacji. Zuckerman założył istnienie indywidualnych różnic w zapotrzebowaniu na stymulację.

• Definicja Poszukiwania Doznań (Sensation Seeking): Cecha definiowana przez chęć doświadczania nowych, złożonych i intensywnych wrażeń oraz gotowość do podejmowania ryzyka (fizycznego, finansowego, prawnego, społecznego) dla zdobycia tych doświadczeń.

• Czynniki Składowe (Skala Zuckermana):

  1. Poszukiwanie grozy i przygód (TAS): Sporty ekstremalne, ryzyko fizyczne, aktywność outdoor.

  2. Poszukiwanie przeżyć (ES): Umysłowa i zmysłowa aktywacja, nonkonformistyczny styl życia, egzotyczne podróże, używki.

  3. Rozhamowanie (Dis): Najsilniej uwarunkowane biologicznie; picie alkoholu, hazard, potrzeba odprężenia przez impulsywne działania.

  4. Podatność na nudę (BS): Awersja do rutyny i powtarzalności, niepokój w sytuacjach monotonnych.

• Znaczenie Funkcjonalne:

  • Osoby te preferują sytuacje silnie stymulujące i hedonistyczne.

  • Działania te są podejmowane bez względu na akceptację społeczną, co może prowadzić do zachowań aspołecznych.

• Badania Empiryczne (Hansen i Breivik, 2002):

  • Młodzież częściej wybiera ryzyko akceptowane społecznie.

  • Związek poszukiwania doznań z ryzykiem jest silniejszy u dziewcząt.

  • Przykłady aktywności ryzykownych (częstość wg badań): Jazda kolejką w wesołym miasteczku ($91,3$), zjeżdżanie na rowerze z dużą prędkością ($91,2$), występowanie przed dużą publicznością ($70,8$), skoki bungee ($12,3$).

• Podstawy Biologiczne i Krytyka:

  • Zależność od poziomu katecholamin (noradrenaliny i dopaminy) w układzie limbicznym (ośrodek nagrody).

  • Koncepcja Aktywności Układów Katecholaminowych (CSA): Przeciętny poziom tonusu CSA jest optymalny.

  • Zarzuty: Brak specyficzności biochemicznej dla poszczególnych składników skali; korelacje pokrywają się z ekstrawersją/impulsywnością; CSA uznawana za słabo uzasadnioną empirycznie; pominięcie wpływu kontekstu społecznego.