LO LANG VRAAG!
Vraag 5: Voordele en regverdige deelname aan sport
1. Noem drie vorme van onregverdige of onetiese praktyke in sport en bespreek een daarvan. (4)
Doping: Atlete gebruik verbode middels om beter te presteer.
Kullery: Deelnemers breek die reëls om ’n onregverdige voordeel te kry.
Diskriminasie: Mense word onregverdig behandel op grond van byvoorbeeld geslag, ras of gestremdheid.
Bespreking – Doping: Doping is oneties omdat dit atlete ’n onregverdige voordeel gee en hul gesondheid kan benadeel.
2. Bespreek twee maniere waarop vooroordeel in sport aangespreek kan word om deelname meer inklusief te maak. (8)
Manier 1: Gelyke geleenthede
Gee almal ’n gelyke kans om aan sport deel te neem.
Behandel alle deelnemers met respek, ongeag hul ras, geslag of gestremdheid.
Pas sportaktiwiteite aan sodat mense met gestremdhede ook kan deelneem.
Dit bevorder regverdigheid en laat almal welkom voel.
Manier 2: Bewusmaking en opvoeding
Leer leerders om vooroordele en stereotipes te herken.
Moedig respek en samewerking tussen verskillende groepe aan.
Tree op teen diskriminasie en onregverdige behandeling.
Dit help om ’n vriendelike en inklusiewe sportomgewing te skep.
3. Evalueer twee maniere waarop konstruktiewe deelname aan sport en rekreasieaktiwiteite tot leerders se ontwikkeling en ’n meer verenigde Suid-Afrikaanse samelewing kan bydra. Motiveer elke antwoord. (8)
Manier 1: Persoonlike ontwikkeling
Sport verbeter leerders se fisieke gesondheid en fiksheid.
Dit leer leerders dissipline, verantwoordelikheid en selfvertroue.
Leerders leer om saam te werk en probleme op te los.
Dit is voordelig omdat hierdie vaardighede hulle ook in hul daaglikse lewe en skoolwerk help.
Manier 2: Eenheid en samewerking
Sport bring mense van verskillende kulture en agtergronde bymekaar.
Leerders leer om mekaar se verskille te respekteer.
Spanwerk bevorder samewerking en verdraagsaamheid.
Dit dra by tot ’n meer verenigde Suid-Afrika omdat mense mekaar beter verstaan en minder teen mekaar diskrimineer.
VRAAG 6: Selfontwikkeling en verantwoordelike besluitneming (20)
6.1 Identifiseer VIER uitdagings wat adolessente tydens hierdie ontwikkelingsfase kan ervaar. (4)
Groepsdruk en die behoefte om deur vriende aanvaar te word.
Akademiese druk en stres oor skoolprestasie.
Veranderinge in verhoudings en emosies.
Besluitneming oor persoonlike waardes en toekomstige doelwitte.
6.2 Bespreek TWEE strategieë wat Jason kan gebruik om groepsdruk te hanteer en verantwoordelike besluite te neem. (8)
Strategie 1: Gebruik weieringsvaardighede en selfbeheer
Jason moet duidelik “Nee” sê wanneer sy vriende hom aanmoedig om riskante dinge te doen.
Hy moet by sy persoonlike waardes en oortuigings bly.
Hy moet onveilige situasies verlaat en nie toegee net om aanvaar te word nie.
Dit help hom om gevaarlike gedrag te vermy en verantwoordelike besluite te neem.
Strategie 2: Gebruik probleemoplossing
Identifiseer die probleem en die druk wat hy ervaar.
Dink aan verskillende moontlike oplossings en die gevolge daarvan.
Kies die veiligste en mees verantwoordelike oplossing.
Pas die oplossing toe en evalueer of dit gewerk het.
Dit help Jason om die gevolge van sy besluite te oorweeg en sy welstand te beskerm.
6.3 Evalueer TWEE maniere waarop gesonde grense, persoonlike waardes en ondersteuning sy welstand en toekomstige verhoudings kan bevorder. (8)
Manier 1: Gesonde grense en persoonlike waardes
Jason kan sy waardes gebruik om tussen regte en verkeerde keuses te onderskei.
Gesonde grense help hom om sy liggaam, gevoelens en persoonlike ruimte te beskerm.
Selfrespek en respek vir ander bevorder vertroue en eerlike kommunikasie.
Dit lei tot gesonder verhoudings waarin mense mekaar se grense respekteer.
Manier 2: Ondersteuning van betroubare mense
Jason kan met sy ouers, onderwysers of ’n betroubare volwassene oor sy probleme praat.
Hulle kan hom help om akademiese stres en groepsdruk te hanteer.
Ondersteuning help hom om beter besluite te neem en selfvertroue te ontwikkel.
Dit bevorder sy emosionele welstand en help hom om positiewe, ondersteunende verhoudings in die toekoms te bou.
VRAAG 7: Loopbaanbeplanning en die veranderende werksmark (20)
7.1 Identifiseer VIER faktore wat Ayesha behoort te oorweeg wanneer sy ’n loopbaan kies. (4)
Haar belangstellings en passies.
Haar vermoëns, talente en vaardighede.
Haar persoonlike waardes en persoonlikheid.
Die beskikbare studierigtings, kwalifikasies en opleidingsgeleenthede.
7.2 Bespreek TWEE maniere waarop Ayesha betroubare inligting oor loopbane, kwalifikasies en opleidingsgeleenthede kan bekom. (8)
Manier 1: Raadpleeg betroubare loopbaan- en opleidingsinstellings
Sy kan universiteite en kolleges se amptelike webwerwe raadpleeg.
Sy kan die toelatingsvereistes, kwalifikasies en kursusse vergelyk.
Sy kan vasstel watter vakke en punte vir ’n bepaalde studierigting vereis word.
Dit help haar om ’n ingeligte besluit oor haar toekomstige studies te neem.
Manier 2: Kry loopbaanvoorligting en doen navorsing
Sy kan met ’n loopbaanvoorligter of onderwyser praat.
Sy kan met mense werk wat reeds in haar belangstellingsvelde werk.
Sy kan inligting oor werksgeleenthede en vereiste vaardighede insamel.
Dit help haar om realistiese loopbaankeuses te maak wat by haar belangstellings en vermoëns pas.
7.3 Evalueer TWEE redes waarom aanpasbaarheid en lewenslange leer belangrik is in ’n veranderende werksmark. (8)
Rede 1: Om tred te hou met tegnologiese veranderinge
Tegnologie verander voortdurend die manier waarop mense werk.
Werkers moet nuwe tegnologiese stelsels en rekenaarsagteware aanleer.
Aanpasbaarheid help hulle om nuwe take en werksmetodes te aanvaar.
Dit verminder die kans dat hulle se vaardighede verouderd raak en help hulle om relevant in die werksmark te bly.
Rede 2: Om vaardighede te verbeter en loopbaangeleenthede te vergroot
Lewenslange leer beteken dat ’n mens voortdurend leer en jouself ontwikkel.
Verdere opleiding en kortkursusse help werkers om nuwe kennis en vaardighede te bekom.
Dit help hulle om nuwe werksgeleenthede te benut en loopbaandoelwitte te bereik.
Dit kan hul verdienste verhoog en hulle help om suksesvol te bly in ’n veranderende werksmark.
VRAAG 8: Inklusiewe gemeenskappe, diversiteit en verantwoordelikheid (20)
8.1 Identifiseer VIER beginsels of waardes wat die skool behoort te bevorder om ’n inklusiewe gemeenskap te ondersteun. (4)
Menswaardigheid – behandel elke persoon met respek.
Gelykheid – gee almal gelyke geleenthede.
Verdraagsaamheid – respekteer ander se kulture en godsdienstige oortuigings.
Verantwoordelikheid – tree verantwoordelik teenoor ander mense en die omgewing op.
8.2 Bespreek TWEE strategieë wat die skool kan gebruik om diversiteit te respekteer en diskriminasie te voorkom. (8)
Strategie 1: Bewusmaking en opvoeding
Leer leerders om verskillende kulture, godsdienste en oortuigings te respekteer.
Bespreek die verskillende vorme van diskriminasie, soos rassisme en geloofsdiskriminasie.
Moedig verdraagsaamheid en samewerking tussen leerders aan.
Dit verminder vooroordele en bevorder ’n meer inklusiewe skoolgemeenskap.
Strategie 2: Gelyke behandeling en geleenthede
Pas reëls regverdig op alle leerders toe, ongeag hul agtergrond.
Gee almal ’n billike kans om aan projekte en sportaktiwiteite deel te neem.
Respekteer leerders se godsdienstige oortuigings en menswaardigheid.
Dit voorkom onregverdige uitsluiting en bevorder eenheid en respek.
8.3 Evalueer TWEE maniere waarop eerlike sportdeelname en verantwoordelike hantering van omgewingsprobleme ’n positiewe invloed op die gemeenskap kan hê. (8)
Manier 1: Eerlike sportdeelname
Sport leer leerders om reëls te gehoorsaam en eerlik op te tree.
Dit bevorder respek, spanwerk en regverdige behandeling.
Leerders uit verskillende agtergronde leer om saam te werk.
Dit versterk verhoudings, verminder konflik en bevorder eenheid in die gemeenskap.
Manier 2: Verantwoordelike hantering van omgewingsprobleme
Leerders kan rommel optel, herwinning bevorder en ophou rommel strooi.
Dit hou die skool en gemeenskap skoon en veilig.
Dit beskerm die omgewing en help om hulpbronne vir toekomstige geslagte te bewaar.
Dit ontwikkel verantwoordelikheid en moedig ander gemeenskapslede aan om ook die omgewing te beskerm.