Grafisch Ontwerp: Art Nouveau, Wiener Werkstätte en Modernisme

Wiener Werkstätte en de Eenheid van Kunst en Ambacht

• Oprichters en Sleutelfiguren: De Wiener Werkstätte werd gedreven door Josef Hoffmann ($1870$-$1956$) en Koloman Moser.
• Filosofie: De beweging streefde naar een absolute eenheid van kunst en ambacht. Het doel was om kunst aanwezig te laten zijn in het dagelijks leven door objecten te creëren die zowel mooi als functioneel waren.
• Internationale Aanwezigheid: De invloed van de Werkstätte reikte tot buiten Oostenrijk, met bijhuizen in Zürich en New York.
• Ontwerpersrechten: Een progressief aspect van de organisatie was het toekennen van royalties aan ontwerpers.
• Gesamtkunstwerk: Dit concept hield in dat alle elementen binnen een ontwerp volledig op elkaar waren afgestemd. Het was een holistische benadering van design.
• Stijlkenmerken (Eenvoud en Geometrie):
  • Nadruk op symmetrie en rechte lijnen.
  • Gebruik van heldere structuren.
  • Afzetting tegen de organische, vloeiende stijlen van de vroege Art Nouveau.
  • Quadrat-Hofmann: Een specifieke stijl geassocieerd met Josef Hoffmann, gekenmerkt door het gebruik van het vierkant.
• Hoogwaardig Vakmanschap:
  • Er was een sterke nadruk op kwaliteit in plaats van massaproductie.
  • Producten waren handgemaakt en werden uitgebracht in kleine oplages.
  • Dit maakte het werk uniek, maar ook kostbaar.
• Samenstelting van Kunstdisciplines: Alle ontwerpdisciplines werkten samen om een holistische ontwerpstijl te realiseren.
• Grafisch Ontwerp: Introductie van specifieke logo's en monogrammen in $1903$.

Josef Hoffmann: Architectuur en Design

• Profiel: Hoffmann was een Oostenrijkse architect en ontwerper ($1870$-$1956$).
• Palais Stoclet, Brussel ($1911$):
  • Ontworpen voor de bankier Adolphe Stoclet (Société Générale).
  • Wordt beschouwd als zijn Magnum Opus.
  • Het is een beschermd totaalkunstwerk (Gesamtkunstwerk).
  • Samenwerkingen:
    • Franz Metzner: Verantwoordelijk voor de koperen beeldengroep op de toren.
    • Gustav Klimt: Ontwierp de Stoclet-fries, een mozaïek in de eetkamer.
  • Stijlcontrast: Het gebouw vormt een scherp contrast met de organische stijl van Victor Horta.
  • Voorloper: Het ontwerp wordt gezien als een voorloper van toekomstige stromingen zoals het Kubisme en Art Deco door de nadruk op geometrie.

Jugendstil in Duitsland: Tijdschriften en Satire

• Algemeen: De Duitse variant van Art Nouveau, bekend als Jugendstil, zette zich af tegen historistische stijlen.
• Invloeden: Sterk beïnvloed door publicaties zoals Das Moderne Plakat en kunstenaars als Toulouse-Lautrec, Steinlen en de Beggarstaffs.
• Culturele Botsing: Er was bezwaar van conservatieven die de Franse esthetiek zagen als een bedreiging voor de nationale identiteit. Dit leidde tot een botsing tussen generaties.
• Tijdschrift PAN ($1895$):
  • Josef Sattler ($1867$-$1931$): Beeldend kunstenaar betrokken bij het blad.
  • Julius Meier-Graefe ($1867$-$1935$): Art director met een voorkeur voor de Franse smaak.
  • Symboliek: Gebruik van de Griekse god Pan als symbool.
• Tijdschrift Jugend ($1896$):
  • Georg Hirth ($1841$-$1916$): Uitgever.
  • Kenmerk: Elke cover verwees naar het thema 'jeugd'.
  • Fritz Erler ($1868$-$1940$): Belangrijke beeldend kunstenaar voor het blad.
  • Stijl: Vaak een paradox tussen tekst en beeld.
• Tijdschrift Simplicissimus ($1896$):
  • Thomas Theodor Heine ($1867$-$1948$): Beeldend kunstenaar en satiricus.
  • Inhoud: Scherpe, bijtende commentaren op het burgerdom, de keizer, het leger en de kerk.
  • Gevolgen: Heine kreeg een gevangenisstraf in $1899$ vanwege zijn kritische werk.
  • Kolonialmälte ($1904$): Een kritisch werk van Heine over de uitbuiting in Afrika en de Duitse genocide in Namibië.

Henry van de Velde: De Belgische Pionier

• Levensloop ($1863$-$1957$): Begon als schilder (lid van Les XX) maar werd wereldberoemd als architect en ontwerper.
• Siegfried Bing: Van de Velde werkte samen met deze handelaar in Japanse en Oosterse kunst, eigenaar van de galerie 'L' Art Nouveau' ($1895$).
• Internationaal Succes:
  • Verwierf grote reputatie in Duitsland na een tentoonstelling in Dresden ($1897$).
  • Kreeg opdrachten in München en Berlijn.
• Instellingen:
  • Mede-oprichter van de Deutsche Werkbund ($1902$-$1914$).
  • Directeur van de Kunstgewerbeschule in Weimar ($1907$).
  • Oprichter van het Institut Supérieur des Arts Décoratifs ($1927$).
• Bekende Werken:
  • Kandelaar ($1898$): Toont het kenmerkende zweepslagmotief.
  • Tropon ($1898$): Beroemde affiche voor een voedingsproducent.
  • Boekentoren, Gent ($1936$): Iconisch architecturaal werk.
  • NMBS: Hij diende als artistiek adviseur voor de Belgische spoorwegen.

Peter Behrens en AEG: De Eerste Huisstijl

• Profiel: Behrens ($1868$-$1940$) was schilder, architect en ontwerper. Hij was directeur van de Kunstgewerbeschule in Düsseldorf ($1903$).
• AEG (Allgemeine Elektricitäts-Gesellschaft):
  • Opgericht door Emil Rathenau ($1838$-$1915$).
  • Behrens ontwierp vanaf $1906$ een uniforme huisstijl voor het bedrijf.
  • Dit omvatte gebouwen, producten en grafisch materiaal.
  • Logo ($1908$): Een ernstig en krachtig imago.
  • Typografie: Eerste bedrijf met een eigen lettertype: Behrens Antiqua (gegoten bij de Klingspongieterij).
• Industrieel Ontwerp:
  • Elektrische theepot ($1908$): Gekenmerkt door 'Spartaanse elegantie' en geometrische vormen.
  • Turbinegebouw, Berlijn ($1909$): Gedurfde industriële architectuur van beton, staal en glas; wars van ornament.
• Impact: Werkte als mentor voor Charles-Édouard Jeanneret (Le Corbusier), Walter Gropius en Ludwig Mies van der Rohe. Hij creëerde het eerste Gesamtkunstwerk voor een commercieel bedrijf.

Adolf Loos: Ornament en Misdaad

• Theorie ($1908$): Oostenrijks architect ($1870$-$1933$) die een fundamentele invloed had op het modernisme.
• Kernpunten:
  • Functionalisme: Vorm moet voortkomen uit functie. Ornament heeft geen functionele waarde en is een verspilling van tijd, arbeid en geld.
  • Economisch Probleem: Ornamenten maken producten sneller ouderwets, wat economisch onverstandig is.
  • Moreel Probleem: Hij beschouwde versiering als moreel verkeerd en onvolwassen.
  • Beschaving is Eenvoud: Vooruitgang is gelijk aan vereenvoudiging. Een beschaafde samenleving streeft naar zuivere, sobere vormen.
  • Vergelijking met Tatoeages: Loos stelde dat tatoeages passen bij criminelen of 'wilden', horend bij een minder ontwikkeld stadium van de mensheid.

Kenmerken en Regionale Varianten van Art Nouveau ($1893$-$1914$)

• Algemene Kenmerken:
  • Asymmetrische composities en een tweedimensionaal karakter.
  • Natuur als bron: organische plantmotieven, slingerende tentakelachtige vormen en het zweepslag-motief.
  • Afbeeldingen van schaarsgeklede vrouwen en mythische figuren.
  • Sterke invloed van het Japonisme.
  • Geïnspireerd door de Britse Arts-and-Craftsbeweging, maar verwerpt het historisme.
• Regionale Stijlen:
  • Organisch: België, Spanje, Frankrijk, Engeland en de VS.
  • Rechtlijnig/Geometrisch: Schotland, Zwitserland, Duitsland en Oostenrijk (Secession).
• Belangrijke Exponenten per Regio:
  • België/Frankrijk: Horta, Van de Velde, Privat-Livemont, Mucha, Toulouse-Lautrec, Chéret, Guimard.
  • VK: Aubrey Beardsley, The Beggarstaff Brothers, The Four (Glasgow).
  • Oostenrijk (Secession): Klimt, Olbrich, Roller, Moser, Hoffmann.
  • Duitsland (Jugendstil): Sattler, Heine, Behrens.
  • Nederland: Jan Toorop (Slaoliestijl).
  • VS: Tiffany.
• Latere Toepassingen: De stijl beïnvloedde later de psychedelische concertaffiches van de jaren '60 (o.a. Bonnie MacLean voor The Doors) en de hoes van het Beatles-album Revolver ($1966$).

De Ondergang van Art Nouveau

• Ideologische Verschuiving: De visie van Adolf Loos werd langzaam de norm; Art Nouveau werd als minderwaardig gezien.
• Economie: De productie van Art Nouveau objecten was te duur en niet geschikt voor massaproductie.
• Sociale Context: De enorme maatschappelijke veranderingen door de Eerste Wereldoorlog luidden het definitieve einde in.