Emocje

1. Definicja emocji

  • Dariusz Doliński: emocja to subiektywny stan psychiczny, który inicjuje priorytet dla związanej z nią aktywności.
  • Stephen Kosslyn i Robin Rosenberg: emocje są reakcją na spostrzegany lub zapamiętany obiekt, sytuację lub wydarzenie, którym towarzyszy uczucie subiektywne.
  • Emocje opierają się na procesach w centralnym układzie nerwowym.

2. Struktury mózgowe odpowiedzialne za emocje

2.1 Układ limbiczny
  • Najważniejsza struktura mózgu odpowiedzialna za procesy afektywne, zarządzanie zachowaniami przetrwania.
  • Zaangażowanie w procesy walki, ucieczki, zdobywania pożywienia, rywalizacji, aktywności seksualnej oraz instynktu opiekuńczego.
2.2 Hipokamp
  • Odpowiedzialny za przechowywanie zdarzeń związanych z emocjami, wrażliwy na kortyzol (hormon stresu).
  • Długotrwały stres niszczy komórki hipokampa, co skutkuje obniżeniem zdolności pamięciowych.
2.3 Ciało migdałowate
  • Nazywane „centralnym komputerem mózgu” przez Josepha LeDoux.
  • Odpowiada za wstępną analizę bodźców i wykrywanie sygnałów zagrożenia.
  • Uruchamia stan alarmowy „walki lub ucieczki”.

3. Aktywność mózgu a emocje

  • Richard Davidson udowodnił, że różne obszary mózgu są aktywowane w zależności od rodzaju emocji.
  • Większa aktywność prawego płata czołowego powiązana z emocjami wycofującymi, lewego z emocjami zbliżającymi.
  • Osoby z większą aktywnością lewego płata czołowego są optymistycznie nastawione do życia.

4. Ekspresja emocji

  • Emocje wyrażane są poprzez mimikę, gestykulację oraz inne formy komunikacji niewerbalnej.
  • Możliwość werbalizacji emocji przez wypowiedzi jak „przykro mi”, „jestem zła”, „cieszę się”.
  • Emocje mogą być ukrywane, dysymulowane lub wypierane do podświadomości.

5. Składowe procesu emocjonalnego

5.1 Trzy składniki emocji:
  1. Pobudzenie emocjonalne – zmiana aktywacji organizmu.
  2. Znak emocji – przyjemna lub nieprzyjemna.
  3. Treść emocji (modalność) – wywołujący czynnik.
5.2 Typy emocji:
  • Emocje steniczne (gr. stenia – siła): radość, niepokój, złość, euforia.
  • Emocje asteniczne (gr. astenia – osłabienie): apatia, smutek, odprężenie, przygnębienie, spokój.

6. Pomiar emocji

6.1 Techniki pomiaru:
  • Poziom aktywności motorycznej mierzony przez skalę obserwacyjną.
  • Procesy poznawcze kontrolowane przez testy sprawdzające.
  • Pobudzenie wegetatywne rejestrowane technikami pomiarowymi (ciśnienie krwi, napięcie mięśniowe, itp.).
6.2 Znak emocji
  • Pozytywne (radość, rozkosz) lub negatywne (złość, strach).
  • Pozytywne emocje motywują do kontaktu, negatywne – do oddalenia się.
  • Zjawisko inkubacji – utrzymanie emocji po zaprzestaniu działania bodźca.

7. Jakość emocji i modalność

  • Modalność zależy od wywołującego czynnika (gniew z naruszenia terytorium, radość z wygranej).
  • Emocje mogą skłaniać do działań lub wyrażać się tylko w reakcjach ekspresyjnych (np. mimika).

8. Strach i lęk

8.1 Składniki strachu:
  1. Behawioralny – konkretne działania w odpowiedzi na zagrożenie.
  2. Emocjonalny – obawa, przerażenie, panika.
  3. Poznawczy – postrzeganie sytuacji jako zagrażającej.
  4. Somatyczny – reakcje ciała (przyspieszenie oddechu, uwalnianie glukozy).
8.2 Lęk vs. Strach
  • Lęk to emocja przy braku realnego zagrożenia, przewidywanie możliwości zagrożenia.
  • Strach ma ograniczenie w czasie; znika po rozwiązaniu sytuacji, lęk jest przewlekły.

9. Czynniki wywołujące emocje

9.1 Bodźce emocjonalne
  • Pierwotne: naturalne, biologicznie uwarunkowane (smak, dźwięk).
  • Wtórne: neutralne bodźce uczone poprzez klasyczne warunkowanie i generalizację.
9.2 Procesy emocjonalne
  • Oparta na ocenie poznawczej bodźca oraz jego ważności dla jednostki.
  • Ocena emocji dokonuje się poprzez ocenę pierwotną (czy wywołuje emocję) i wtórną (jak ją rozwiązać).

10. Klasyfikacja emocji

10.1 Uczucia
  • Stany psychiczne odzwierciedlające postawę wobec rzeczywistości, interpretacja emocji według schematów kulturowych.
10.2 Emocje podstawowe i pochodne
  • Emocje podstawowe: strach, złość, smutek, radość, wstręt.
  • Emocje pochodne: poczucie winy, wstyd, zazdrość, itp.

11. Teorie emocji

11.1 Teorie poznawcze
  • Emocje jako percepcje zewnętrzne lub wewnętrzne.
  • Zmiany ciała są wynikiem pobudzenia emocjonalnego.
11.2 Teorie fizjologiczno-somatyczne
  • William James i Carl G. Lange: zmiany ciała jako podstawowy element emocji.

Podsumowanie

  • Znaczenie regulacji emocjonalnej w życiu codziennym i różne teorie wyjaśniające ich istotę oraz funkcje.
Literatura uzupełniająca
  1. Czapiński, J., Psychologia pozytywna, Warszawa, 2004.
  2. Dąbrowski A., Emocje, Kraków, 2020.
  3. Ekman P., Davidson R.I., Natura emocji, Gdańsk, 1998.
  4. Franken R.E., Psychologia motywacji, Gdańsk, 2012.