Literaturoznawstwo jako dziedzina naukowa

Definicja literaturoznawstwa:
- Literaturoznawstwo to zespół dyscyplin naukowych, których przedmiotem badań jest literatura, rozumiana zarówno jako poszczególne dzieła, jak i proces historycznoliteracki oraz ogólne prawidłowości rządzące twórczością słowną.

Odejście od normatywności na rzecz opisu:
- Dawna poetyka (np. klasyczna) narzucała przepisy, jak pisać.
- Nowoczesne literaturoznawstwo jest nauką empiryczną i opisową, bada to, co zostało napisane, analizuje strukturę dzieła, a nie dyktuje zasady twórczości.
Autonomia przedmiotu badań:
- Dzieło literackie traktowane jako specyficzny twór językowy o własnej strukturze i prawach (tzw. ontologia dzieła literackiego), a nie tylko dokument socjologiczny czy psychologiczny.
Metodologia:
- Posiada własne, wypracowane narzędzia badawcze (siatka pojęć, metody analizy i interpretacji), co odróżnia ją od swobodnej eseistyki.
- Skwarczyńska podkreśla, że nauka o literaturze musi badać dzieło w jego integralności - zarówno jego treść (ideę) jak i formę (kształt językowy), ponieważ w literaturze te dwa elementy są nierozłączne.

**Trzy podstawowe dyscypliny: **
1. Historia literatury (Diachronia):
- Cel: Opisanie zmian, procesów i ewolucji literatury.
- Przedmiot badań: Periodyzacja (podział na epoki literackie), prądy literackie, biografie pisarzy, geneza utworów, recepcja dzieł.
- Podejście: Historyczne, faktograficzne, przyczynowo-skutkowe.
1. Teoria literatury (Synchronia):
- Cel: Stworzenie siatki pojęciowej do opisu literatury.
- Przedmiot badań: Gatunki literackie, style, struktura dzieła, środki stylistyczne, wersyfikacja, genologia.
- Podejście: Uogólniające, systematyzujące.
1. Krytyka literacka:
- Dział literaturoznawstwa zajmujący się bieżącą oceną i interpretacją literatury współczesnej.
- Cel: Wartościowanie, kształtowanie gustów czytelniczych, pośredniczenie między autorem a publicznością.
- Cechy: Subiektywizm, esejowość, doraźność.

Definicja:
- Krytyka literacka to „instytucja” życia literackiego, która pośredniczy między dziełem (autorem) a publicznością (czytelnikiem).
- W przeciwieństwie do historyka literatury, krytyka przekazuje subiektywną ocenę i emocjonalny stosunek do tekstu.

Funkcja poznawczo-oceniająca:
- Analiza, interpretacja i wartościowanie dzieła literackiego.
- Krytyk wyjaśnia, o czym jest utwór, jak jest skonstruowany oraz jakie sensy ukrył w nim autor.
- Krytyk konfrontuje dzieło z aktualnymi normami artystycznymi, wartościując je: „dobre”, „nowatorskie” czy „wtórne”.
Funkcja operacyjna (pośrednicząca):
- Skierowana bezpośrednio do odbiorcy (czytelnika).
- Krytyk kształtuje gusta publiczności i wpływa na wybory czytelnicze.
- „Operuje” opinią publiczną,
- Uczy jak rozumieć i jak "czytać" literaturę skomplikowaną dla zwykłego czytelnika.
Funkcja postulatywna (programowa):
- Krytyka może wpływać na pisarzy, sugerując tematy lub formy.
- Krytyk formułuje postulaty dotyczące tego, jaka literatura powinna być, wyznaczając nowe kierunki rozwoju literatury.
Funkcja metakrytyczna:
- Krytyka zwraca się ku samej sobie; jest to poziom autorefleksji.
- Krytycy analizują własne narzędzia badawcze, język, jakim się posługują, oraz zasady oceniania.
- Pytania o obiektywność krytyki, jej ograniczenia i rolę w kulturze; to "krytyka o krytyce".

Historia literatury a Teoria literatury:
- Historia literatury potrzebuje narzędzi teoretycznych do badania konkretnych utworów i procesów.
- Teoria literatury dostarcza siatki pojęciowej, terminologii oraz metodologii.
- Teoria literatury buduje swoje uogólnienia na podstawie analizy konkretnego materiału historycznego.
Krytyka Literacka a Nauka o Literaturze (Teoria i Historia):
- Krytyka literacka korzysta z zasobów terminologicznych teorii i historii literatury, czyniąc to często w sposób konsumpcyjny dla doraźnych potrzeb.
- Krytyka ocenia dzieła przez pryzmat ideologii, polityki kulturalnej lub subiektywnych gustów.

Recenzja:
- Krótka forma publicystyczna, przedstawia subiektywną ocenę książki, zawierającą opis fabuły, analizę mocnych i słabych stron oraz rekomendację.
Szkic krytyczny (Esej krytyczny):
- Bardziej rozbudowana forma analizy, koncentruje się na konkretnych aspektach dzieła oraz osadza je w szerokim kontekście.
Polemika krytycznoliteracka:
- Tekst dyskusyjny kozujący z opiniami innych krytyków.
Felieton literacki:
- Lekka forma publicystyczna, komentarz na aktualne wydarzenia literackie, stosująca humor i ironię.
Portret literacki:
- Szczegółowa prezentacja sylwetki twórczej autora.
Manifest (Program literacki):
- Tekst przedstawiający założenia danego nurtu literackiego, z oceną aktualnej literatury.

Stanisław Brzozowski:
- Krytyka nie tylko ocenia, ale także żąda zmiany; traktuje literaturę jako narzędzie przebudowy społecznej i kulturowej.
Karol Irzykowski:
- Krytyk tworzy w tym samym „tworzywie” co pisarz, traktując się jako równorzędnego partnera literatury.
Kazimierz Wyka:
- Krytyka jako „instytucja” pośrednicząca między dziełem a czytelnikiem.
Jerzy Stempowski:
- Krytyka próbująca nadać sens teraźniejszości w perspektywie przyszłości.

Teoria literatury jako gałąź nauki o literaturze zajmuje się ogólnymi właściwościami dzieł literackich, a także mechanizmami, procesem twórczym i odbiorem.

Teoria dzieła literackiego:
- Bada strukturę utworu, jego stylistykę, kompozycję, styl.
Teoria procesu historycznoliterackiego:
- Zajmuje się ewolucją i procesami rozwojowymi literatury, analizując jak historyczne wydarzenia wpływają na literaturę.