1 hafta a2
1. Alfabet i wymowa
Alfabet turecki opiera się na alfabecie łacińskim i składa się z 29 liter (nie zawiera liter q, w, x).
Zasady wymowy liter specyficznych:
- c – wymawiane jak polskie [dż] (np. cuma – piątek)
- ç – wymawiane jak polskie [cz] (np. çay – herbata)
- ğ (tzw. yumuşak g – miękkie g) – litera niema fonetycznie; po samogłoskach twardych wydłuża poprzedzającą samogłoskę, a po miękkich wymawiana jest zbliżenie do [j] (np. dağ [daa] – góra, öğretmen – nauczyciel)
- ı (litera bez kropki) – wymawiane jak twarde polskie [y] (np. ılık – letni)
- i (litera z kropką) – wymawiane jak polskie [i] (np. iyi – dobry)
- ö – wymawiane jak niemieckie [ö] (zaokrąglone [e], np. göz – oko)
- ü – wymawiane jak niemieckie [ü] (zaokrąglone [i], np. gün – dzień)
- ş – wymawiane jak polskie [sz] (np. şehir – miasto)
- j – wymawiane jak polskie [ż] (np. jüri – jury)
2. Harmonia samogłosek (Ünlü Uyumu)
Samogłoski w języku tureckim dzielą się na dwie podstawowe grupy:
- Twarde (kalın): a, ı, o, u
- Miękkie (ince): e, i, ö, ü
2.1. Harmonia dwuwariantowa (reguła -a / -e)
Stosowana m.in. przy tworzeniu liczby mnogiej (-lar / -ler), miejscownika (-da / -de) oraz celownika (-a / -e):
- Po samogłoskach twardych (a, ı, o, u) dodajemy przyrostek z samogłoską -a- (np. araba -> arabalar).
- Po samogłoskach miękkich (e, i, ö, ü) dodajemy przyrostek z samogłoską -e- (np. ev -> evler).
2.2. Harmonia czterowariantowa (reguła -ı / -i / -u / -ü)
Stosowana m.in. przy partykule pytającej (mı / mi / mu / mü), czasie przeszłym (-dı / -di / -du / -dü) oraz końcówkach osobowych:
- Po a, ı -> występuje ı (np. kapı -> kapı mı?)
- Po e, i -> występuje i (np. ev -> ev mi?)
- Po o, u -> występuje u (np. okul -> okul mu?)
- Po ö, ü -> występuje ü (np. göz -> göz mü?)
3. Zdania imienne: Przeczenie değil oraz przyrostek -dir
3.1. Słowo przeczące değil
Słowo değil odpowiada polskiemu „nie / nie jest” w zdaniach imiennych (z przymiotnikami i rzeczownikami) i przyjmuje końcówki osobowe:
- Bu ev büyük değil. (Ten dom nie jest duży.)
- Ben doktor değilim. (Nie jestem lekarzem.)
- Biz yorgun değiliz. (Nie jesteśmy zmęczeni.)
3.2. Przyrostek orzekający -dir
Występuje w wariantach: -dır / -dir / -dur / -dür (oraz po spółgłoskach bezdźwięcznych: -tır / -tir / -tur / -tür zgodnie z regułą Fıstıkçı Şahap).
Główne zastosowania:
- Styl formalny i obiektywny:
- Określanie faktów, definicji, praw uniwersalnych i oficjalnych ogłoszeń (w języku potocznym końcówka ta jest zazwyczaj pomijana):
- Ankara Türkiye'nin başkentidir. (Ankara jest stolicą Turcji.)
- Sigara içmek yasaktır. (Palenie jest zabronione.)
- Wyrażanie domysłu i przypuszczenia:
- O şimdi evdedir. (On zapewne/pewnie jest teraz w domu.)
4. Słownictwo: Czas wolny i wydarzenia z przeszłości
Podstawowe słownictwo związane z opowiadaniem o minionych wydarzeniach, urlopie i aktywnościach:
- tatil – wakacje, urlop
- dün – wczoraj
- geçen hafta – w zeszłym tygodniu
- geçen yıl – w zeszłym roku
- dinlenmek – odpoczywać
- seyahat etmek – podróżować
- ziyaret etmek – odwiedzać
- başlamak – zaczynać
- bitirmek – kończyć
- karar vermek – podejmować decyzję / decydować
- alışveriş yapmak – robić zakupy
- müze – muzeum
5. Gramatyka: Czas przeszły określony (Görülen Geçmiş Zaman)
Czas przeszły określony stosuje się do opisania czynności, które miały miejsce w przeszłości i których byliśmy bezpośrednimi świadkami lub jesteśmy w pełni pewni ich zaistnienia.
5.1. Tworzenie zdań twierdzących
Konstrukcja: Rdzeń czasownika + Przyrostek czasu przeszłego (-dı / -di / -du / -dü lub -tı / -ti / -tu / -tü) + Końcówka osobowa
- Dobór przyrostka czasu:
- Po samogłoskach i spółgłoskach dźwięcznych dodajemy
-dı / -di / -du / -dü(zgodnie z harmonią wokalną czterowariantową). - Po spółgłoskach bezdźwięcznych (f, s, t, k, ç, ş, h, p – reguła Fıstıkçı Şahap) następuje ubezdźwięcznienie do
-tı / -ti / -tu / -tü.
- Po samogłoskach i spółgłoskach dźwięcznych dodajemy
- Końcówki osobowe:
- Ben (ja):
-m - Sen (ty):
-n - O (on/ona/ono): brak końcówki
- Biz (my):
-k - Siz (wy / Pan / Pani):
-nız / -niz / -nuz / -nüz - Onlar (oni/one):
-lar / -ler
- Ben (ja):
Przykłady odmiany czasownika gitmek (iść, jechać):
- Ben gittim (Poszedłem / Poszłam)
- Sen gittin (Poszedłeś / Poszłaś)
- O gitti (Poszedł / Poszła)
- Biz gittik (Poszliśmy / Poszłyśmy)
- Siz gittiniz (Poszliście / Poszłyście / Poszedł Pan)
- Onlar gittiler (Poszli / Poszły)
5.2. Tworzenie zdań przeczących
Konstrukcja: Rdzeń czasownika + Przyrostek przeczenia (-ma / -me) + -dı / -di + Końcówka osobowa
- Ben yapmadım (Nie zrobiłem / Nie zrobiłam)
- Sen gelmedin (Nie przyszedłeś / Nie przyszłaś)
- Biz görmedik (Nie widzieliśmy / Nie widziałyśmy)
5.3. Pytania w czasie przeszłym
Konstrukcja: Forma twierdząca/przecząca czasownika + partykuła pytająca (mı / mi / mu / mü)
- Dün sinemaya gittin mi? (Czy poszedłeś wczoraj do kina?)
- Ders bitti mi? (Czy lekcja się skończyła?)
- Sen onu aramadın mı? (Czy do niego/niej nie zadzwoniłeś?)
6. Test sprawdzający
6.1. Zadania
- Przetłumacz na język turecki: Wczoraj odpoczywałem w domu.
- Uzupełnij lukę poprawną formą czasownika başlamak w czasie przeszłym:
- Ders saat dokuzda . (Lekcja zaczęła się o godzinie dziewiątej.)
- Zamień zdanie na formę przeczącą:
- Biz geçen yıl Türkiye'ye gittik.
- Przetłumacz pytanie: Czy zrobiliście zakupy?
- Wybierz poprawną formę: Sen dün akşam ne yap____? (yap- + czas przeszły + ty):
- a) yaptın
- b) yapdın
- c) yaptım
- Utwórz liczbę mnogą dla słów: kitap (książka) oraz ev (dom) zgodnie z harmonią samogłosek.
- Przetłumacz na język turecki zdanie imienne przeczące: Ten samochód nie jest stary.
6.2. Klucz odpowiedzi
- Dün evde dinlendim.
- başladı
- Biz geçen yıl Türkiye'ye gitmedik.
- Alışveriş yaptınız mı?
- a) yaptın (ubezdźwięcznienie p wymusza -tı, końcówka dla sen to -n)
- kitaplar (po twardym a następuje -lar), evler (po miękkim e następuje -ler)
- Bu araba eski değil.