F1

PONOLOHIYA MORPOLOHIYA

PONOMIYA

• Ang ponolohiya ay ang pag-aaral ng makabuluhang tunog.

• Lahat ng wika ay may natatanging tunog, na naaayon sa pagkakaayos nito.

PINAKAMALIIT NA YUNIT NG MAKABULUHANG TUNOG

• Ponema: ito ay ang pinakamaliit na yunit na nakakapagbago ng kahulugan ng isang salita.

TATLONG SALIK PARA MAKABUO NG TUNOG

• Resonador: Tumutukoy sa puwersa na naglalabas ng hangin mula sa baga.

• Artikulator: Gumagalaw ng hangin upang lumikha ng tunog.

• Pinagmulan ng Lakas o Enerhiya: Ang bahagi ng katawan na nagpapadaloy ng hangin.

APARATONG PANGBIGKAS

• Ngipin at Labi (sa unahan)

• Matigas na Ngalangala (sa itaas)

• Malambot na Ngalangala (sa likod)

• Dila at Panga (sa ibaba)

• Mahalaga ang mga bahaging ito sa pagbigkas ng tunog.

PONEMANG SEGMENTAL

• Naglalaman ng makahulugang yunit ng tunog na tumutumbas sa letra.

• Kabilang dito ang:

  • Ponemang Katinig

  • Ponemang Patinig

  • Diptonggo

  • Pares Minimal

PAHAYAGAN NG TUNOG

• Maaaring iayos sa talahanayan ayon sa bahagi ng dila at posisyon ng pagkilos sa bigkas.

PUNTO AT PARAAN NG ARTIKULASYON

• Dito ay nakatuon sa kung paano pinatutunog ang mga ponema, kung may tinig o wala.

MGA DIPTONGGO

• Alinmang patinig na sinusundan ng malapatinig (y/w) sa loob ng isang pantig.

  • Halimbawa:

    • /y/: ay, ey, iy, oy, uy

    • /w/: aw, ew, iw

MGA PARES MINIMAL

• Magkaibang kahulugan ngunit pareho ng bigkas maliban sa isang ponema.

  • Halimbawa:

    • bulong - gulong

    • mesa - misa

    • uso - oso

MGA PONEMANG SUPRASEGMENTAL

• Tungkol sa paraan ng pagbigkas, may tatlong bahagi:

  • Diin: Nagbibigay ng pagkakaiba sa kahulugan.

  • Intonasyon: Mataas, mababa, o katamtaman.

  • Antala: Pagsasama ng mga hui/kuya.

MORPOLOHIYA

• Pag-aaral ng mga salita at ang kanilang relasyon sa iba pang mga salita.

• Morpema: pinakamaliit na yunit ng isang salita na may kahulugan, halimbawa:

  • Makahoy: ma + kahoy (unlapi, salitang-ugat).

ANYO NG MORPEMA

• Iba't ibang uri ng morpema, kasama ang salitang-ugat at panlapi:

• Paglalapi:

  • Pag-uunlapi: Unahan ng salitang-ugat.

  • Paggigitlapi: Gitna ng salitang-ugat.

  • Paghuhulapi: Huling bahagi ng salitang-ugat.

  • Kabilaan: Unahan at hulihan.

  • Laguhan: Unahan, gitna, at hulihan.

PAG-UULIT NG SALITANG UGAT

• PARSYAL: Inuulit ang isa o higit pang pantig.

• BUO: Inuulit ang buong salita na may pang-angkop o wala.

• MAGKAHALONG PARSYAL AT BUO: Halimbawa: lilipad-lipad.

PAGBABAGONG MORPOPONEMIKO

• Asimilasyon: Pagbabago sa isang morpema dahil nakakahawig ito sa tunog ng katabing morpema.

• Pagpapalit ng Ponema: Ponema ay napapalitan sa loob ng salita.

• Pagkawala ng Ponema: Nawawalang ponema sa salita.

• Metatesis: Pagsasalikop ng posisyon ng ponema.

• Paglilipat-Diin: Nagbabago ng diin ayon sa paglalapi.