1

1542 Roma Engizisyon Mahkemesinin kurulması

Avrupa’da Protestanlık yayılıp çok sayıda taraftar kazanmaya başlayınca, bu durumdan rahatsız olan Roma Katolik Kilisesi kendi öğretilerini ve fikirlerini korumak ister. Bu amaçla Papa III. Paulus tarafından 1542’de Roma Engizisyonu kurulur. Özellikle Luther ve Calvin’in yazılarıyla başlayarak Katolik karşıtı eserlere savaş açar. Roma Engizisyonu aynı zamanda cadılık ve büyücülükle ilgili iddialarla da bu mahkemede uzun yıllar uğraşır.

1543 Copernicus ve Gök Katmanların Dönüşleri Üzerine

Nicolaus Copernicus’un On the Revolutions of the Heavenly Spheres adlı eseriyle bilimsel çağı başlattığı kabul edilir. Romalı bilim adamı Ptolemy’nin dünyanın evrenin merkezi olduğuna dair binlerce yıldır kabul edilen hatta kiliseden de onay alan jeosantrik (geocentric) teorisinin aksine, Copernicus evrenin merkezinde güneşin bulunduğunu ve dünyanın ve diğer gezegenlerin güneşin etrafında döndüklerine ilişkin helyosantrik (heliocentric) teoriyi ortaya atar. Bu eserle ve devamındaki çalışmalarla insanın evrendeki yeri daha iyi anlaşılır ve görülür. Nitekim ölümünden sonra yüz yıl geçmeden Alman bilim adamı Johannes Kepler, yıldız ve gezegenlerin hareketlerini uzun yıllar izleyerek Copernicus’un teorisini ispatlar. Böylece hem insan hem de güneş, yıldızlar ve gezegenler gibi gök cisimleri, Orta Çağ’ın teoloji ve felsefe bilimleri dışında pozitif bilimler aracılığıyla incelenir ve tanımlanır. Bu da daha soyut ve mistik dolayısıyla metafizik olan teoloji ve felsefenin otoritesinin zayıfladığını, bunun yerini daha somut, görünür bilimlerin almaya başladığını gösterir.

1545 İngiliz Kilisesi’nde Latinceden İngilizceye geçiş

VIII. Henry, ülkesinde reform hareketlerinin bir parçası olarak İngiliz halkının anlayamadığı Latincenin kilise hizmetleri için kullanılmasını yasaklar ve onun yerine, herkesin kendi dilinde bu hizmeti almasını gerektiren bir kanun çıkartır. Böylece artık İngiliz Hristiyanları, anlamakta zorluk çektikleri ve hatta anlayamadıkları Latince yerine kendi anladıkları, sıkıntı ve dualarını daha iyi ifade edebildikleri İngilizce ile kilise hizmetlerini alabilecektir. Reform hareketinin parçası olarak, Latince kilise ibadetleri için kutsanmış bir dil olmaktan çıkarılır. Çünkü ibadetin Tanrı’ya ulaşmak anlamına geldiği ve bunun hangi dilde yapıldığının önemli olmadığı düşüncesi benimsenir. 1545 Engizisyonun Yasaklı Kitaplar Listesi

Roma Engizisyonu tarafından Avrupa’da bir dizi kitap, Hristiyanlığa zarar verecek ve Hristiyanları sapkınlığa ve dalalete düşürecek içeriğe ve mesajlara sahip olduğu gerekçesiyle Katolikler için yasaklanır ve bu

16. YÜZYIL sayfa - 11

kitapların listesi Index Librorum Prohibitorum adı altında yayımlanır. Böylece ilk geniş kapsamlı yasaklı yayınlar listelerinden biri, dine zarar vereceği gerekçesiyle ortaya koyulmuş olur. Sansür olarak da adlandırılabilecek bu uygulama, söz konusu toplumda din alanında egemen güce yönelik eleştiri ve saldırıları ve bunlar aracılığıyla halkın gözünde değerinin ve saygınlığının erozyona uğramasını önlemek için yine egemen güç tarafından hayata geçirilir.

1547 – 1553 Kral VI. Edward

Kral VIII. Henry, erkek çocuk sahibi olma hayaliyle 1533’teki ikinci evliliğiyle başlayan süreçte altı kez evlenir, ancak tek bir erkek çocuk babası olarak 1547’de ölür. Tahta, tek oğlu olan hasta ve zayıf bünyeli VI. Edward geçer. Babasının ölümü üzerine daha 9 yaşında kral olduğu için amcası Edward Seymour onun hamisi rolüyle ülkeyi yönetir. Sağlık sorunları nedeniyle erken yaşta ölür. Altı yıllık krallığında İngiltere tamamen Protestan olur. 1549 VI. Edward ve Ortak Dua Kitabı

İngilizceye çevrilen İncil ve kiliselerde okunmak ve cemaatle paylaşılmak üzere kral tarafından yazdırılan The Book of Common Prayer aracılığıyla, İngiltere’nin Protestanlığa geçişi tamamlanır. Bu Anglikan dua kitabıyla birlikte İngiltere’deki kiliselerde verilecek vaazlar ve edilecek dualar Katolik ifade ve çağrışımlardan arındırılıp Protestan anlatımlarla yapılmaya başlanır. Bu yıl içinde ayrıca Parlamentodan geçirilen “Birinci Yeknesaklık Kanunu” (First Act of Uniformity) ile Roma Katoliklerinin ayinleri yasaklanır. Kiliselerdeki dinî içerikli tablolar, görüntüler ve imgeler de kaldırılır.

1553 İngiltere’de ilk komedi; Yaygaracı Ralph

Nicholas Udall’ın yazdığı ve uzun süre, İngilizce yazılan ilk komedi olarak kabul edilen oyundur. Romalı komedi yazarları Plautus ve Terence’in etkisiyle yazılan Ralph Roister Doister başlıklı bu oyun, dul bir kadının hayatına önce kur yaparak sonra zorla girmeye çalışan Ralph karakteri ile bu dul kadının arasındaki olaylar etrafında şekillenir. Roma komedilerinin ünlü ‘palavracı asker’ (braggart soldier) tiplemesine çok benzeyen Ralph, oyunun sonunda hatasını anlar. Oyun, klasik dönem komedileri gibi mutlu sonla biter. Bir komedinin ilk kez İngiltere’de sahnelenmesi, kilisenin ağırbaşlı, din ve ahlak içerikli öğretici oyunlarından eğlence amaçlı seküler oyunlara geçişi göstermesi açısından önemlidir. Ayrıca Gammer Gurton’n İğnesi (Gammer Gurton’s Needle) de 1559 tarihli ve Plautus’u örnek alan beş perdelik bir komedidir. Böylece seküler sonelerin şairlerin kalemine düşmesi gibi, trajedi ve komedi gibi seküler oyunlar da İngiliz sahneleriyle buluşur.

1553 – 1558 Kraliçe I. Mary

Kral VI. Edward hastalığı nedeniyle ölünce, yerine önce dokuz günlüğüne

sayfa - 12 İNGİLTERE’NİN 400 YILI: 1500 – 1900

Leydi Anne Grey geçer, ancak sonra tahtın gerçek vârisi I. Mary ülkenin kraliçesi olur. İngiltere’yi kraliçe olarak yöneten ilk kadın olan I. Mary, tüm enerjisini Katolikliği ülkeye yeniden tesis etmek için kullanır. İspanya’nın Katolik kralı Philip ile evlenir. Kendinden önceki tüm Protestan kanun ve uygulamaları yürürlükten kaldırarak, Leydi Anne Grey de dâhil olmak üzere üç yüz kadar Protestan’ı yakarak öldürür. Bu nedenle tarihte ‘Kanlı Mary’ (Bloody Mary) olarak anılır. 1554’te onu tahttan indirip yerine Elizabeth’i getirmek üzere Thomas Wyatt’in önderliğinde ‘Wyatt Ayaklanmaları’ (Wyatt Uprisings) olarak da bilinen isyanlar başlar, ancak bu ayaklanmalar amacına ulaşamaz. Beş yıl tahtta kalan I. Mary 1558’de ölene kadar ülkenin Katolikliğe geri dönüş sürecini çok büyük ölçüde tamamlar.

1557 Wyatt ve Tottel Derlemesi

İngiliz şair Sir Thomas Wyatt, 1520-40 yılları arasında Orta Çağ’dan Rönesans’a geçişi temsil eden sone (sonnet) türünde aşk şiirleri yazar. Bu şiirler dünyevi güzellik, zevk, aşk ve eğlence arayışını anlatır ve bu yönüyle skolastik anlayıştan seküler anlayışa geçişe tanıklık eder. Wyatt’in soneleri, çağdaşı ve çalışma arkadaşı Henry Howard’ınkilerle birlikte Londra’da Richard Tottel tarafından Tottel’s Miscellany başlıklı bir kitapta yayımlanır. Bu kitap İngiliz şiirinin ilk antolojisi olarak tarihe geçer. Bu kitabın diğer başlığı Şarkılar ve Soneler (Songs and Sonnets) şeklindedir. Daha ziyade aşk, güzellik ve kadın konulu bu şiirlerle birlikte İngiliz Rönesans şiiri başlamış kabul edilir.

1558 – 1603 Kraliçe I. Elizabeth: Son Tudor hükümdarı

Kraliçe I. Mary 1558’de ölünce yerine, 25 yaşındaki üvey kız kardeşi I. Elizabeth geçer. Başdanışmanı olarak William Cecil’i atar ve ülkeyi onunla birlikte kırk yıl yönetir. Hayatı boyunca hiç evlenmeyen ve kendisini sadece ülkesine adayan I. Elizabeth ilk olarak, üvey ablası Kraliçe I. Mary tarafından ülkede uygulanan Katolik kanunları fesheder ve Protestanlığı ülkede yeniden tesis eder. Özellikle ‘orta yol politikası’ denilen bir yöntemle Katolikleri kızdırmadan ve incitmeden kendi kararlarını hayata geçirir. İngiltere’nin yaklaşık iki yüz yıl sonra imparatorluk olmasının tohumlarının, istikrar ve yeniliklerle geçen kırk beş yıllık bu dönemde atıldığı, genel kabul gören bir düşüncedir. Nitekim İspanya’nın ve Katoliklerin yenilmez donanması bu dönemde bozguna uğratılır. Elizabeth Dönemi ayrıca edebiyat, bilim ve eğitim açısından İngiliz Rönesansı’nın zirvesi kabul edilir. 1559 “Egemenlik Kanunu” ve “Yeknesaklık Kanunu”

Kraliçe I. Elizabeth, hükümdarlığının daha ilk yılında Egemenlik Kanunu ile kendisini ülkedeki tüm kurumların başına getirir. Aynı yıl Yeknesaklık Kanunu adlı kanunla da İngiltere’deki tüm kiliselerde Ortak Dua Kitabı’nın

16. YÜZYIL sayfa - 13

kullanılmasını ve halkın bu kitapla verilen İngilizce hizmetleri dinlemesini

zorunlu kılar. Böylece İngiltere’de Katolikliğe ağır bir sekte vurulmuş olur.

1560 İskoçya’nın Protestanlığı kabulü

İngiltere’nin Protestanlığı kabulünden yirmi altı yıl sonra İskoçya da Protestanlığı benimser. Bundan yedi yıl sonra İskoç kraliçesi Mary, Katolik olduğu gerekçesiyle ülkeden kovulur. 1567’de Kraliçe Mary ülkeden kaçar ve yerine daha 1 yaşında olan Protestan oğlu VI. James geçer. Mary ise İngiltere’ye sığınır. Ülkedeki Katolikleri kızdırmamak için Kraliçe Elizabeth onu Londra Kulesi’nde hapse atar ve uzun süre hapiste tutar. İskoç kralı VI. James ise otuz altı yıl sonra I. James adıyla İngiltere kralı olacaktır.