Morfemy i wyrazy we współczesnym języku chińskim

Morfemy i wyrazy we współczesnym języku chińskim

We współczesnym j. chińskim mechaniczny podział mowy na sylaby zasadniczo pokrywa się z podziałem na morfemy (najmniejsze jednostki językowe mogące przekazywać znaczenie) – stąd j. ch. jest językiem monosylabicznym.

Istnieją w j. ch. jednak różne rodzaje morfemów:

morfemy monosylabiczne: rén 人, nǚ 女, nán 男;

morfemy polisylabiczne: pútao 葡萄 ‘winogrona’, bù’ĕrshíwéikè 布尔什维克 ‘bolszewik’;

- morfemy subsylabiczne:

-r ‘sufiks dyminutywny’: dāor 刀儿 ‘nóż’,

-r ‘sufiks oznaczający krótkość trwania’: tăngtăngr 躺躺儿 ‘poleżeć’;

- subsylabiczne alomorfy kilku morfemów, np. –men [-m], 他们 tāmen, tām; -de [-d] 他的 tāde, tād

W językoznawstwie przyjmuje się podział morfemów zaproponowany przez Bloomfielda („Language”, 1933), który wydziela dwa rodzaje morfemów:

- morfemy swobodne (free morphemes) odpowiadające wyrazom (podstawowym jednostkom operującym na poziomie zdania, mogącym samodzielnie pełnić funkcję semantyczną i składniową);

- morfemy związane (bound morphemes) nie mogące samodzielnie pełnić funkcji w zdaniu.

Termin „swobodny” oznacza „czasem swobodny”, a „czasem związany”, termin „związany” oznacza „zawsze związany”, „nigdy swobodny”, np.:

wŏ 我 (ms) wŏmen 我们 (mcs + mz);

qù 去 (ms) qùle 去了 (mcs + mz).

Wyrazy w j.ch odpowiadają:

- morfemom swobodnym, np. wŏ 我 ,

- ciągom morfemów czasem związanych (czyli swobodnych) i zawsze związanych, np. wŏmen 我们,

- ciągom morfemów zawsze związanych, np. mùliào 木料 ‘drewno’, mùtou 木头 ‘drewno’,

- ciągom morfemów czasem związanych (czyli swobodnych), np. huŏchē 火车 ‘pociąg’.

W przypadku wyrazów wielomorfemowych ilość kombinacji się zwiększa, np.

huŏchē zhàn 火车站 ‘stacja kolejowa’; gāoxìngqilaile 高兴起来了 ‘ucieszył się’.

Takie morfemy zawsze związane, które utraciły swe znaczenie leksykalne, przez co ich status językowy obniżył się do poziomu morfemów funkcyjnych, tworzą morfologiczny podtyp i nazywane są afiksami, círuì 词缀（前缀 prefiks/przedrostek, 后缀 sufiks/przyrostek, 中缀 infiks/wrostek）w odróżnieniu od innych morfemów nazywanych morfemami rdzennymi (root morphemes), bądź też morfemami semantycznymi (semantemami).

Wyraz zawiera przynajmniej jeden morfem rdzenny.

Afiksy można podzielić na:

- afiksy słowotwórcze (tworzą wyrazy wiążąc się z rdzennymi morfemami), np. –tou 头 w wyrazie mùtou 木头 ‘drewno’;

afiksy gramatyczne, np. –le 了, w wyrazie qùle 去了 ‘poszedł/ła’.

Granice pomiędzy tak wydzielonymi grupami czy podtypami morfemów nie zawsze są ostre – brak ostrości tych granic jest jedną z charakterystycznych cech w.j.ch.

Według Zhao Yuanrena i Kratochvila konstrukcje morfologiczne (ciągi morfemów) można podzielić na zawierające jeden morfem rdzenny (czyli wyrazy proste, dānchúncí 单纯词, dāncí 单词) lub dwa lub więcej morfemów rdzennych (czyli wyrazy złożone, héchéngcí 合成词 lub fùhécì 复合词). Jest to tzw. wąska koncepcja wyrazów złożonych i poniższe omówienie konstrukcji morfologicznych j.ch. oparte jest na ich koncepcji.

Chińscy gramatycy dzielą wyrazy na proste i złożone, z kolei wyrazy złożone 合成词 dzielą na derywacyjne, pochodne (czyli składające się z morfemu rdzennego i afiksu, fùjiāshì 附加式 lub pàishēngcí 派生词) oraz złożenia kompozycyjne fùhéshì 复合词/式 .

Podstawowe typy konstrukcji morfologicznych we w.j.ch. :

1 wyrazy proste monomorfemiczne i monosylabiczne;

2 wyrazy proste monomorfemiczne i polisylabiczne;

3 wyrazy proste polimorfemiczne i polisylabiczne;

4 wyrazy proste polimorfemiczne i monosylabiczne (praktycznie dwumorfemowe);

5 wyrazy złożone (polimorfemiczne i polisylabiczne) – konstrukcje złożone z dwóch lub więcej morfemów rdzennych.

1. Wyrazy proste monomorfemiczne i monosylabiczne (dāncí 单词，dānchúncí 单纯词), np. rén 人. Najliczniejsza dotąd grupa chińskich wyrazów. To na tej podstawie określono język chiński jako monosylabiczny.

2. Wyrazy proste monomorfemiczne i polisylabiczne (duōyīn (jié) de dānchúncí 多音节的单纯词, shuāngyīnde dānchúncí 双音的单纯词, liánmiáncí 连绵词/联面词).

Coraz liczniejsza grupa wyrazów obcego pochodzenia. Wyrazy najstarsze z tej grupy są często zbudowane z sylab o takim samym nagłosie (shuāngshēng 双声) lub o takim samym wygłosie (diéyùn 叠韵).

Można wyróżnić kilka podgrup wyrazów prostych monomorfemicznych i polisylabicznych.

(1) Wyrazy stare o pochodzeniu często nieznanym bądź hipotetycznym (druga sylaba często atonalna), np.:

pípā 琵琶 ‘instrument szarpany o 4 strunach’, pípā 枇杷 ‘niesplik japoński’, zhīzhū 智珠 ‘pająk’, qīngtíng 蜻蜓 ‘ważka’, húdié 蝴蝶 ‘motyl’, gănlăn 橄榄 ‘oliwka’, gēda 疙瘩，圪塔 ‘czyrak’, pútao 葡萄 ‘winogrona’, púsà 菩萨 ‘bodhisattwa’, héshang 和尚 ‘mnich budd.’, bōli 玻璃 ‘szkło’, hútong 胡同 ‘aleja’, páihuái 徘徊 ‘chodzić tam i z powrotem’, luōsuo 罗嗦 ‘gawędzić’, hútu 糊涂 ‘być zaskoczonym, zgłupieć’.

(2) Wyrazy niedawno zapożyczone (kalki fonetyczne, wszystkie sylaby na ogół tonalne), np.:

tănkè 坦克 ‘czołg’, shāfā 沙发 ‘sofa’, yōumò 幽默 ‘humor’, kāfēi 咖啡 ‘kawa’, făxīsī 法西斯 ‘faszyści’.

(3) Niechińskie nazwy własne (kalki fonetyczne), np.:

Huáshā 华沙, Lúndūn 伦敦.

(4) Wyrazy dźwiękonaśladowcze, np. huālā 哗啦 ‘dźwięk zgniatania’, jījī 叽叽，叽叽嘎嘎 jījī gāgā ‘dźwięk pękania’, gūlū 咕噜 ‘dźwięk kipienia’, dīngdāng 叮当，丁当，玎珰 ‘dźwięk dzwonu’.

3. Wyrazy proste polimorfemiczne i polisylabiczne (simple polymorphemic polysyllabic words, pàishēngcí 派生词). Są to konstrukcje złożone z jednego morfemu rdzennego i afiksu:

a) afiksu słowotwórczego, sufiksu, np.: -zi 子, -tou 头, -du ‘stopień’ 度; prefiksu, np.: a- 阿, lao- 老;

b) afiksu gramatycznego, sufiksu, np.: -men 们, -le 了, -guo 过, -li 里; prefiksu, np.: bu- 不, mei- 没;

c) reduplikacje, chóngfùcí 重复词, element reduplikowany to sufiks o takiej samej formie segmentalnej co morfem rdzenny (Bloomfield, „Language”, s. 218), np.: māma 妈妈, bàba 爸爸, wáwa 娃娃 ‘lalka’, băobao 宝宝 ‘skarbek, kochaneczek’.

4. Wyrazy proste polimorfemiczne monosylabiczne (simple polymorphemic monosyllabic words)

- konstrukcje z sufiksem słowotwórczym -r i alomorficznymi postaciami niektórych morfemów:

a) konstrukcje mające dwusylabowe odpowiedniki, np.: duōr 多儿 (duōshao 多少), tām 他们 (tāmen 他们), tād 他的 (tā de 他的);

b) konstrukcje niemające odpowiedników (właściwe wyrazy polimorfemiczne monosylabiczne), np.: huār 花儿 ‘kwiat’, jīr 鸡儿 ‘kurczak’, chàngr 唱儿 ‘pieśń’ (chàng 唱 ‘śpiewać’ 唱), huàr 画儿 ‘obraz’ (huà 画 ‘rysować’), liàngr 亮儿 ‘światło’ (liàng 亮 ‘jasny’)

5. Wyrazy złożone (polimorfemiczne i polisylabiczne) – konstrukcje złożone z dwóch lub więcej morfemów rdzennych. Ze względu na genezę i strukturę chińskich wyrazów złożonych klasyfikuje się je według kryteriów syntaktycznych, tzn. według typu więzi łączącej monosylabiczne morfemy rdzenne w wyraz złożony. Wyróżnia się 5 podstawowych grup:

1. Złożenia koordynacyjne;

2. Złożenia subiekcyjne;

3. Złożenia determinacyjne;

4. Złożenia rekcyjne;

5. Złożenia introdukcyjne.