บันทึกย่อทบทวนก่อนสอบ ประวัติศาสตร์ ม.3

วิธีการทางประวัติศาสตร์

• ความหมาย

  • กระบวนการสืบหาและตรวจสอบ “ความจริงทางประวัติศาสตร์” เกี่ยวกับอดีตของมนุษยชาติ บนพื้นฐาน “เหตุผล + ความน่าเชื่อถือ”
  • เครื่องมือหลัก คือ “การวิเคราะห์–สังเคราะห์–วิพากษ์ (Criticism)” ต่อหลักฐานทุกชนิด

• ขั้นตอนของวิธีการทางประวัติศาสตร์ (5 ขั้น)

  1. กำหนดปัญหาหรือหัวข้อที่ต้องการศึกษา
  2. รวบรวมหลักฐาน (Collecting Sources)
  3. ตรวจสอบ/ประเมินคุณค่าหลักฐาน (External – Internal Criticism)
  4. สังเคราะห์และตีความ (Synthesis & Interpretation)
  5. เรียบเรียงข้อค้นพบ (Historical Writing)

• ประเภทของหลักฐาน

  • 3.1 หลักฐานลายลักษณ์อักษร vs. หลักฐานไม่เป็นลายลักษณ์อักษร (โบราณวัตถุ ศิลปกรรม วัฒนธรรม ฯลฯ)
  • 3.2 หลักฐานปฐมภูมิ (Primary Sources)
  • ผู้บันทึกอยู่ร่วมสมัย / อยู่ในเหตุการณ์โดยตรง เช่น จารึกศิลาจารึก, พระราชหัตถเลขา, บันทึกสมรภูมิ
  • 3.3 หลักฐานทุติยภูมิ (Secondary Sources)
  • เรียบเรียงภายหลังจากหลักฐานชั้นปฐมภูมิ เช่น ตำรา ประวัติศาสตร์ หนังสืออ้างอิง บทวิจัย

• การวิพากษ์หลักฐาน (Historical Criticism)

  • 4.1 วิพากษ์ภายนอก : ตรวจสอบ “ตัวหลักฐาน” (ผู้สร้าง, วัตถุประสงค์, อายุ, สภาพทางวัตถุ ฯลฯ)
  • 4.2 วิพากษ์ภายใน : วิเคราะห์ “เนื้อหา” แยกข้อเท็จจริง–ความคิดเห็น–อคติ–ความสอดคล้องของข้อมูล

• ตัวอย่างหลักฐานสมัยรัตนโกสินทร์

  • ตำนาน (เรื่องเล่าสืบต่อภายหลังจดบันทึก)
  • พงศาวดาร (ลำดับเหตุการณ์บ้านเมือง/พระมหากษัตริย์)
  • จดหมายเหตุ (ลงวันที่–เวลา ผู้เขียนแทรกมุมมอง)
  • เอกสารต่างชาติ, เอกสารราชการ, หนังสือประวัติศาสตร์, วรรณกรรม (เพื่อความบันเทิง–สะท้อนสังคม)

พัฒนาการการเมือง–การปกครองของยุโรป

สมัยโบราณ

• กรีก : เมืองรัฐ (Polis) มีอิสระกำหนดรูปแบบปกครอง

  • เอเธนส์ – ต้นแบบประชาธิปไตย (แต่ $\text{ประชาธิปไตยแบบจำกัด}$ ไม่รวมหญิง–ทาส–ต่างชาติ)
  • สภาราษฎร, สภา $500$, ระบบลูกขุน ฯลฯ
  • สปาร์ตา – ต้นแบบระบอบเผด็จการทหาร (รัฐควบคุมชีวิตราษฎร)
  • มาซิโดเนีย – อเล็กซานเดอร์มหาราช รวบรวมอำนาจสร้างจักรวรรดิกรีก–เปอร์เซีย

• โรมัน

  1. สมัยกษัตริย์ (อิทรัสกัน) → “อิมพีเรียม”
  2. สาธารณรัฐ (Republic) – ถือว่าเป็น $\text{ต้นกำเนิดสาธารณรัฐโลกตะวันตก}$
  • ชนชั้น $\text{แพทริเชียน}$ (สูง) vs $\text{เพลเบียน}$ (สามัญ)
  • อำนาจ : กงสุล (ฝ่ายบริหาร), สภาเซเนต (นิติบัญญัติ), สภาราษฎร/ทริบูน (คุ้มครองเพลเบียน)
  • กฎหมาย $12$ โต๊ะ $\left(\text{Twelve Tables}\right)$ – ประมวลกฎหมายลายลักษณ์อักษรฉบับแรกของโลก
  1. จักรวรรดิ (Empire) – อำนาจรวมศูนย์ที่จักรพรรดิ ปกครองชนต่างเชื้อชาติภายใต้กฎหมายเดียวกัน
  2. ค.ส. $313$ คอนสแตนตินประกาศพระราชกฤษฎีกาแห่งมิลาน (Edict of Milan) ให้เสรีภาพศาสนาคริสต์
  3. ค.ส. $360$ แบ่งจักรวรรดิเป็น ตะวันตก (กรุงโรม) – ตะวันออก (คอนสแตนติโนเปิล)
  • ตะวันตกอ่อนแอ–ล่มสลายจากเผ่าเยอรมัน
  • ตะวันออกสืบต่อเป็น “จักรวรรดิไบแซนไทน์” – ประมวลกฎหมายจัสติเนียน

สมัยกลาง (Medieval)

• จักรวรรดิโรมันอันศักดิ์สิทธิ์ (HRE) – เยอรมันสถาปนา ได้รับการหนุนจากคริสตจักรโรมันคาทอลิก
  • โครงสร้าง “ระบบศักดินา–ฟิวดัล” (Lord ↔ Vassal ↔ Fief)
• ไบแซนไทน์ – รักษากฎหมาย ศิลปะโดม–โมเสก–อักษรซีริลลิค

สมัยใหม่ (Early-Modern)

• การก่อเกิดรัฐชาติ (Nation-State)

  • ปัจจัย : $1$ การเสื่อมฟิวดัล $2$ การฟื้นฟูศิลปวิทยาการ–แท่นพิมพ์ $3$ เมือง–พาณิชย์โตขึ้น สนับสนุนกษัตริย์สร้างกองทัพ
  • สเปน : รวมชาติโดยเสกสมรสเอรากอน + คาสตีล → ส่งโคลัมบัส พบ “โลกใหม่” สร้างจักรวรรดินอกทวีปร่ำรวย
  • โปรตุเกส : เจ้าชายเฮนรี่นาวิกาชาติ ตั้งโรงเรียนเดินเรือ → สถานีการค้าที่แอฟริกา–บราซิล ผูกขาดเส้นทางเครื่องเทศ
  • อังกฤษ : ราชวงศ์ทิวดอร์ – กฎบัตรแมกนาคาร์ตา ค.ศ. $1215$ จำกัดภาษีพระมหากษัตริย์ ชนะกองเรือ $Armada$ ของสเปน กลายเป็นมหาอำนาจทางทะเล
  • ฝรั่งเศส : ชนะแสงอังกฤษสงคราม $100$ ปี (โจน ออฟ อาร์ค) → กษัตริย์หลุยส์ $14$ ดันสมบูรณาญาสิทธิราชย์ถึงจุดสูงสุด

• ยุคเหตุผล / สมัยแห่งการรู้แจ้ง (Enlightenment)

  • จอห์น ล็อค – สิทธิตามธรรมชาติ
  • มองเตสกิเออ – แยกอำนาจ (นิติบัญญัติ–บริหาร–ตุลาการ)
  • วอลแตร์ – เสรีภาพในการพูด
  • ฌ็อง-ฌากส์ รุสโซ – อำนาจอธิปไตยเป็นของประชาชน

• ลัทธิชาตินิยม (Nationalism)

  • อิตาลี–เยอรมนีรวมชาติสำเร็จ แข่งขันสร้างกองทัพ → ปัจจัยสู่สงครามโลก $I$ และ $II$

ยุคปัจจุบัน

• หลังสงครามโลกครั้งที่ $2$ ยุโรปถูกแบ่ง “ตะวันตก (เสรีประชาธิปไตย) – ตะวันออก (คอมมิวนิสต์)”
• ค.ศ. $1991$ สหภาพโซเวียตล่มสลาย นโยบาย $Perestroika$ / $Glasnost$ → ยุโรปตะวันออกเปลี่ยนเป็นประชาธิปไตย–ทุนนิยม

พัฒนาการเศรษฐกิจของยุโรป

• สมัยโบราณ

  • กรีก : การค้าเรือทะเลคึกคัก
  • โรมัน (จักรวรรดิ) : ระบบบรรณาการ ใช้กองทัพกดดันคู่แข่ง

• สมัยกลาง

  • ระบบแมเนอร์ (Manorial) : เศรษฐกิจปิด พึ่งตนเอง รอบคฤหาสน์ขุนนาง เสื่อมเมื่อเกิดสงครามครูเสด

• สมัยใหม่

  • พาณิชยนิยม (Mercantilism) : ส่งออกมาก–นำเข้าน้อย, ค้าในนามรัฐ, นำสู่ “ล่าอาณานิคม”
  • ทุนนิยม + ปฏิวัติอุตสาหกรรม (C. $18$) เริ่มอังกฤษ อุตสาหกรรมทอผ้า ใช้พลังไอน้ำ → พลังไฟฟ้า → ยุคดิจิทัล

สังคม–วัฒนธรรมยุโรป

กรีก

• ปรัชญา : โสเครตีส – เพลโต – อริสโตเติล (เหตุผล–มนุษยนิยม)
• สถาปัตยกรรม : เสา Doric, Ionic, Corinthian ตัวอย่าง “วิหารพาร์เธนอน”
• กีฬาโอลิมปิก ประติมากรรมเน้นสัดส่วน–กล้ามเนื้อ เทพปกรณัม (ซูส, อะธีนา ฯลฯ)

โรมัน

• เมือง–สาธารณูปโภค : โคลอสเซียม, อควะดักต์, โรงอาบน้ำ จุดเด่น “ประตูโค้ง–โดม”

ยุโรปสมัยกลาง

• สังคมแมเนอร์ → ปลายยุค เมืองท่าสำคัญขึ้นมาแทน
• ยุคศรัทธา : คริสตจักรครองจิตวิญญาณ–การศึกษา (โรงเรียนวัด → มหาวิทยาลัย Oxford, Paris)
• ศิลปะ
  • Romanesque (C.$5–10$) : หนาทึบ คล้ายป้อมปราการ
  • Gothic (C.$11$ เป็นต้นไป) : โค้งแหลม สูงโปร่ง กระจกสี (เช่น นอตร์-ดาม)

สมัยใหม่

• มนุษยนิยม (Humanism) – ฟื้นกรีก–โรมัน เชื่อในศักยภาพมนุษย์
• แท่นพิมพ์กูเตนเบิร์ก → ความรู้แพร่เร็ว คัมภีร์ไบเบิลภาษาเยอรมันหลังปฏิรูปศาสนา (มาร์ติน ลูเธอร์)
• วิทยาศาสตร์ : คอเปอร์นิคัส, กาลิเลโอ, นิวตัน, เบคอน วิธีทดลอง–เหตุผล → ปฏิวัติอุตสาหกรรม
• อิทธิพลตะวันตกแพร่ทั่วโลก : ภาษา, การแต่งกาย, อาหาร, ปรัชญา ฯลฯ

พัฒนาการการเมือง–ปกครองของแอฟริกา

• ภูมิศาสตร์กำหนดประวัติศาสตร์
  • เส้นศูนย์สูตรผ่า → อากาศร้อน |
  • พื้นที่ส่วนใหญ่ที่ราบสูง–ฝั่งทะเลเรียบ ฝนจากทะเลเข้าไม่ถึง → ทะเลทรายสะฮารา
  • ลุ่มแม่น้ำไนล์ : แหล่งอารยธรรมอียิปต์

สมัยโบราณ : อียิปต์

• กำเนิด $\approx$ $3500\ \text{B.C.}$ ปกครองแบบ “อาณาจักร” กษัตริย์ = ฟาโรห์ (โอรสสุริยเทพ)
• แบ่งการปกครองเป็น $Nomes$ แต่งตั้งข้าหลวง
• ความเชื่อพหุเทวนิยม เทพ $Ra$ (สุริยะ) $Osiris$ (ไนล์/ความตาย)
• $1100\ \text{B.C.}$ เริ่มอ่อนแอ ถูกเปอร์เซีย–กรีก–โรมันครอบงำ (ตกโรมัน $32\ \text{B.C.}$)

สมัยกลาง

• ยุคอิสลามครองเหนือ–ตะวันออกของทวีป เส้นทางทอง–เกลือ–อูฐข้ามสะฮารา
• อาณาจักรทองคำ : กานา, มาลี, ซองไฮ (มั่งคั่ง, มีศูนย์การศึกษาอิสลาม, ติมบักตู)
• อารยธรรมพื้นเมืองลุ่มไนล์ตอนบน : นูเบีย, คูช, อักซัม สิ้นอำนาจหลังทัพมุสลิม ค.ศ. $700$

สมัยใหม่ : ยุคอาณานิคม

• $C.15$ โปรตุเกสอ้อมแหลม Good Hope ได้สำเร็จ → ตั้งสถานีค้าริมมหาสมุทรอินเดีย
• ต่อมา ENG, FRA, NTD ค้า “ทาส” กับชนพื้นเมืองฝั่งตะวันตก (ค.ศ. $1450–1870$ มีทาส $\approx15$ ล้านคนถูกส่งไปอเมริกา)
• การแย่งชิงอาณานิคม (Scramble for Africa)
  • ฮอลันดา ตั้งถิ่นฐาน “บัวร์” ปลายแหลม → ENG ยึดเคปทาวน์
  • FRA + EGY ขุดคลองสุเอซ → ENG เข้ายึดอียิปต์
  • ปลาย $C.19$ ENG, FRA, GER, POR, ITA, BEL ครองแอฟริกาทั้งทวีป (ยกเว้นไลบีเรีย)

สมัยปัจจุบัน : เอกราช

• หลัง WW2 UN + USA สนับสนุนการเลิกอาณานิคม → ประเทศแอฟริกาได้รับเอกราช (วิธีสันติ & สงคราม)
• ความท้าทาย : ความแตกต่างชาติพันธุ์, รัฐบาลไร้เสถียรภาพ, แบบปกครองหลากหลาย (ประชาธิปไตย, สังคมนิยมพรรคเดียว, เผด็จการทหาร ฯลฯ)

เศรษฐกิจแอฟริกา

• สมัยโบราณ : เกษตร–หัตถกรรม อียิปต์ค้าทะเลเมดิเตอร์เรเนียน อุตสาหกรรมต่อเรือ–แก้ว–สิ่งทอ
• สมัยกลาง : การค้าทะเลแดง–อินเดีย สินค้าเด่น “ทองคำ–งาช้าง–ทาส”
• สมัยใหม่ : ยุโรปกวาดทรัพยากร ทำเหมืองทอง–ไร่อ้อย–กาแฟ ค้าแรงงานทาส $\rightarrow$ กำไรสูงสุดให้ยุโรป
• ปัจจุบัน
  • เกษตร : พืชเมืองร้อน (โกโก้, กาแฟ, ยาง, ปาล์มน้ำมัน) ลุ่มไนล์ (ฝ้าย, ชา, อินทผลัม) เขตเมดิเตอร์เรเนียน (ส้ม, องุ่น, มะกอก)
  • ปศุสัตว์ : ทะเลทรายเลี้ยงแพะ–แกะ–อูฐ เร่ร่อน | เขตอบอุ่นชื้นเลี้ยงโคเนื้อ–โคนม
  • เหมืองแร่ : ใต้–เพชร/ทอง เหนือ–น้ำมัน–ก๊าซ แอลจีเรียก๊าซธรรมชาติสูงสุดแห่งหนึ่ง
  • อุตสาหกรรม : ส่วนใหญ่แปรรูปอาหาร–ป่าไม้–ท่องเที่ยวซาฟารี แอฟริกาใต้ผลิตเครื่องจักรส่งออก
  • การค้า : ส่งออก ผลเกษตร แร่รัตนชาติ น้ำมันดิบ | นำเข้า เครื่องจักร ยานยนต์

สังคม–วัฒนธรรมแอฟริกา (ตัวอย่างอียิปต์)

• ศาสนา
  • นับถือเทพประจำเมือง → รวมเป็นศาสนาของชาติ (เทพ $Ra$, $Osiris$ ฯลฯ)
  • เชื่อ “โลกหลังความตาย” ทำมัมมี่ ฝังทรัพย์สิน หวังฟื้นคืนชีพ
• ศิลปกรรม
  • สถาปัตยกรรม : พีระมิด – สุสานอมตะของฟาโรห์
  • จิตรกรรมฝาผนัง : แขน–ขา “มุมด้านข้าง” ลำตัว “มุมตรง” (กฎสเกล)
  • ประติมากรรม : สฟิงซ์ หัวคน–กายสิงโต–ปีกกลางลำตัว ตั้งเฝ้าพีระมิด
  • วรรณกรรม : “คัมภีร์มรณะ” (Book of the Dead) คู่มือเดินทางสู่ยมโลก พิสูจน์ความดีต่อหน้า $Osiris$
• อักษรศาสตร์
  • อักษรภาพ “เฮียโรกลิฟฟิก” แกะสลักบนหิน–จารึก
  • กระดาษ “ปาปิรุส” ผลิตจากกกริมไนล์ ใช้บันทึกคำสรรเสริญ–เอกสารราชการ