Kabihasnang Roma - Komprehensibong mga Study Notes (Bulleted)

Ipinakita ang estratehikong lokasyon ng Roma sa pamamagitan ng Ilog Tiber at ng Dagat Mediterranean; ang kombinasyon ng ilog at dagat ay nagsilbing hub ng kalakalan at paglalakbay.
Ang saganang kapatagan at agrikultura sa paligid ay sumuporta sa malaking populasyon.

Ang Rome ay itinatag sa kalagitnaan ng ika-8 siglo BCE ng mga pangkat ng Indo-European na tinawag na mga Latin, na nagtayo ng mga sakahang pamayanan sa kapatagan ng Latium; sila ang ninuno ng mga Romano.
Ayon sa alamat, itinatag ang Rome nina Romulus at Remus, na ipinanod sa Tiber River ng kanilang amain upang maiwasan ang pag-ambisyon sa trono.
Inaruga ng babaing lobo ang kambal; kapag lumaki, inangkin nila ang trono at itinatag ang Roma sa pampang ng Tiber River noong $753\,\text{B.C.E.}$ .
Noong ikapitong siglo $B.C.E.$ , nasakop ng mga Etruscan ang Rome. Kilala sila sa sining, musika, sayaw, at kalakalan. Tinuruan nila ang mga Romano ng arkitektura, paggawa ng barko, sandata, aqueduct, at pagtatanim ng ubas para sa alak.
Noong $509\,\text{B.C.E.}$ , pinatalsik ni Lucius Junius Brutus si Tarquinius Superbus at itinatag ang Republika, isang pamahalaang pinunuan at inihahalal ng mamamayan; tumagal ito hanggang $31\,\text{B.C.E.}$ .

Pamumuno sa Republika ay nasa mga patrician: mga may-ari ng lupa na may halos lahat ng posisyon at karapatan.
Plebeian: mga karaniwang mamamayan tulad ng magsasaka, negosyante, at manggagawa na nagbabayad ng buwis at naglilingkod sa hukbo ngunit kulang sa karapatan kumpara sa patrician.
Patricians vs Plebeians: magkalabang grupo na humuhubog sa batas at pamahalaan ng Roma.

CONSUL
- Dalawang konsul ang inihahalal; may tungkulin pangunahan ang hukbo, ingatan ang salapi ng pamahalaan, at tumayo bilang kahuli-hulihang hukom.
- Termino: $1\,\text{year}$ .
DIKTADOR
- Sa oras ng krisis, pumipili ng diktador na manunungkulan sa loob lamang ng $6\,\text{months}$ o hanggang matapos ang krisis.
SENATE
- Pinaka-makapangyarihan sa ilalim ng republika; binubuo ng $300$ kinatawan mula sa mga patrician; inihahalal; may habang-buhay na termino.
- Pangunahing gawain: magbigay ng payo sa consul, maghain ng batas, at magtalakay ng mga patakarang panlabas.
TRIBUNE
- Sampung pinuno mula sa mga plebeian na magsusulong ng mga karapatan ng plebeians sa pamahalaan. Maaaring mag-veto o di-tanggapin ang anumang desisyon ng consul upang mapangalagaan ang interes laban sa patrician.
ASSEMBLY OF TRIBES
- Nilikha upang kumatawan sa karaniwang tao. Pagsapit ng $451\,\text{B.C.E.}$ , ang mga batas ay inukit sa $12\,\text{tabletan\,tanso}$ at inilagay sa forum upang mabasa ng lahat. Ito ang Twelve Tables, ang kauna-unahang nasusulat na batas at naging batayan ng mga batas sa Roma.

Unang Digmaang Punic ( $264-241\,\text{B.C.E.})$ : Nanalo ang Rome. Inilawan nila ang paghahanap ng kontrol sa Sicily, Sardinia at Corsica.
Ikalawang Digmaang Punic ( $218-202\,\text{B.C.E.}$ ): Lumaganap ang laban; binuo ng Rome ang mga anyo ng pagsasanay sa mga mandirigma; namagitan si Hannibal, heneral ng Carthage, na sumalakay sa Spain at namuno tungo sa Italy.
Mayamang paglalagom: Tinapos ng Rome ang digmaan bilang mananalo at sinakop ang Sicily, Sardinia, at Corsica; nakulong si Hannibal sa Zama noong $202\,\text{B.C.E.}$ .
Ikatlong Digmaang Punic ( $149-146\,\text{B.C.E.}$ ): Tinawid ng mga Romano ang Alps patungong North Africa; sinalakay si Hannibal at sinira ang Carthage; ipinatupad ang pagkasunog ng lungsod at pagbebenta ng mga mamamayan bilang alipin.
- Noong $202\,\text{B.C.E.}$ , napagkasunduan ang kapayapaan: ang Carthage ay dapat sirain ang kaniyang plotta, isuko ang Spain, at magbayad ng buwis taun-taon sa Rome.
- Sa huli, natalo ang Carthage; kinuha ng Roma ang lahat ng pag-aari ng Carthage sa Hilagang Africa.
Noong $146\,\text{B.C.E.}$ , Macedonia ay naging probinsya ng Rome. Noong $133\,\text{B.C.E.}$ , Kaharian ng Pergamum sa Asya ay napasailalim sa kapangyarihan ng mga Romano. Pagsapit ng $100\,\text{B.C.E.}$ , halos lahat ng lupain sa paligid ng Mediterranean ay nasakop na.

Tiberius ( $14-37\,\text{CE}$ )
- Magaling na administrador bagaman isang diktador.
Caligula ( $37-41\,\text{CE}$ )
Claudius ( $41-54\,\text{CE}$ )
Nero ( $54-68\,\text{CE}$ )
- Magaling sa administrasyon ngunit kilala rin sa maluluhong kasiyahan at palabas tulad ng gladiator games; nagkaroon ng malawakang paliguan at amphitheater para sa labanan ng mga gladiator.
Vespasian ( $69-79\,\text{CE}$ )
- Magaling na administrador; ipinagpatuloy ang mga patakaran ni Augustus; nagpatayo ng imprastruktura at muling inayos ang pamahalaan.
- Nilikha ang byurukrasya na binubuo ng mga batikang administrador.
- Ipinapatay ang mga hindi niya kinatutuwaan, kabilang ang kanyang ina at asawa; inaakala na maaaring sanhi ng sunog sa Rome noong $64\,\text{CE}$ .
- Ipinatupad ang mga hakbang upang mabawi ang disiplina sa sandatahang lakas at mapaigting ang seguridad.
- Nagtayo ng pampublikong paliguan at amphitheater para sa laro ng mga gladiator.

Nerva ( $96-98\,\text{CE}$ )
- Nagkaloob ng pautang sa bukirin; ang kinitang interes ay inilaan para tustusan ang mga ulila.
Trajan ( $98-117\,\text{CE}$ )
- Sa ilalim ng pamumuno niya, narating ng imperyo ang pinakamalawak nitong hangganan.
Hadrian ( $117-138\,\text{CE}$ )
- Palakasin ang mga hangganan at lalawigan ng imperyo.
Antoninus Pius ( $138-161\,\text{CE}$ )
- Ipinagbawal ang pagpapahirap sa mga Kristiyano; kilala rin bilang iskolar at manunulat; itinataguyod ang pilosopiyang Stoic: paghahanap ng kaligayahan sa pamamagitan ng pamumuhay ayon sa banal na kalooban (divine will).
Marcus Aurelius ( $161-180\,\text{CE}$ )
- Stoic na pilosopo; naging simbolo ng pamumuno na nakatuon sa katalinuhan at moralidad.

Batas
- Twelve Tables: batas para sa lahat; nagsilbing unang nasusulat na batas at batayan ng mga batas sa Roma. Nagtakda ng mga karapatan ng mga mamamayan at pamamaraan ayon sa batas.
Panitikan
- Cicero: manunulat at orador na nagbigay-diin na ang batas ay hindi dapat maimpluwensiyahan ng kapangyarihan o masira ng pera kailanman.
Arkitektura
- Paggamit ng semento at stucco; marmol mula sa Greece; ang arch (nakuha mula sa Etruscan) ay ginamit sa templo, aqueduct, at iba pang gusali tulad ng basilica (bulwahan para sa korte at pagpupulong ng Assembly).
- Forum: sentro ng lungsod; pampublikong paliguan at pamilihan.
Pananamit
- Lalaki: tunic (basa hanggang tuhod) at toga (isinusuot kapag lumalabas).
- Babae: stola (katulad ng tunic ngunit mas mahaba) at palla bilang kasuotang panlabas.
Libangan
- Labanan ng mga gladiator sa Colosseum; gladiator ay karaniwang kriminal, alipin, o bihag na nakikipaglaban isa-vs-isa o laban sa mabangis na hayop.
Inhenyeriya
- Mabilis ang kalidad ng imprastruktura; marami sa mga daan nila ang ginagamit pa rin ngayon.
- Halimbawa: Appian Way ( via Appia ) na nag-uugnay sa Rome at Timog Italy; aqueducts na nagdala ng tubig sa lungsod.