Exhaustieve Studienotities: Humanisme, Renaissance, Reformatie, Absolutisme en Verlichting

Leonardo da Vinci en de Mens van Vitruvius (ca. $1490$)

• Oorsprong en Inspiratie: Leonardo baseerde zijn beroemde tekening op de geschriften van Vitruvius. Vitruvius was een architect en ingenieur uit de klassieke oudheid die in zijn verhandeling De architectura een systeem beschreef van ideale menselijke lichaamsverhoudingen.

• Geometrische Symboliek: In de tekening past het menselijk lichaam exact binnen een omgeschreven cirkel en een vierkant. De navel fungeert hierbiij als het geometrische middelpunt.

• Filosofische Betekenis: De afbeelding illustreert dat de mens "de maat van alle dingen" is. Dit vormt de kern van het vernieuwde wereldbeeld tijdens de vroegmoderne tijd ($15e$-$16e$ eeuw), waarbij de focus verschoof van het goddelijke naar de centrale positie van de mens in het universum.

• Eigentijds Gebruik: De afbeelding is nog steeds te vinden op de nationale zijde van de Italiaanse $1$ euromunt.

Introductie tot de Vroegmoderne Tijd

• Periodisering: De vroegmoderne tijd beslaat de periode van circa $1500$ tot circa $1800$.

• Terminologie: Intellectuelen uit de $15e$ en $16e$ eeuw noemden hun eigen tijdperk de Aetas Nova (Nieuwe Tijd). Zij zagen dit als een breuk met de Aetas Media (tussentijd of middeleeuwen), die zij als een duistere tussenfase beschouwden.

• Kennisstromen en Wisselwerking: De West-Europese cultuur in deze periode is gevormd door een eeuwenlange kruisbestuiving tussen diverse culturen, waaronder de Grieken, Romeinen, Perzen, Chinezen en Indiërs. De Arabische wetenschap was hierin een essentiële schakel, mede dankzij de stimulans vanuit de Koran, militaire expansie, internationale handelsnetwerken en de actieve patronaat van de kaliefen.

De Opkomst van het Humanisme en het Nieuwe Mensbeeld

• Middeleeuws vs. Vroegmodern Mensbeeld:     - Middeleeuwen: Vertegenwoordigd door denkers zoals Thomas à Kempis (vroege $15e$ eeuw). De mens wordt gezien als onderworpen aan God. Ware inzicht komt enkel voort uit de Bijbel ("het Eeuwige Woord"). De mens heeft uit zichzelf geen geldig oordeel.     - Vroegmoderne Tijd: Vertegenwoordigd door Giovanni Pico della Mirandola (eind $15e$ eeuw). In zijn werk Oratie over de menselijke waardigheid betoogt hij dat de mens door God in het centrum van de wereld is geplaatst met een vrije wil. De mens is in staat zichzelf de vorm te geven die hij verkiest.

• Het Concept Humanisme: Afgeleid van de term humanitas (menselijkheid). Het is een intellectuele stroming die de nadruk legt op het individu en het idee van de "maakbare mens" die in staat is de wereld om zich heen vorm te geven.

• Factoren van Verandering:     - Renaissance van de Oudheid: In Italië begon men vanaf de $14e$ eeuw klassieke teksten te herontdekken via Byzantijnse en Arabische bronnen.     - Val van Constantinopel ($1453$): De verovering door de Ottomanen dwong Byzantijnse geleerden naar West-Europa te vluchten, waarbij zij waardevolle Griekse manuscripten meebrachten.     - Ontdekking van de Nieuwe Wereld ($1492$): De exploratie van de Amerika's verbreedde zowel het geografische als het intellectuele perspectief drastisch.

Religieuze Stromingen in de Vroegmoderne Tijd

• Gefragmenteerd Landschap: De eenheid van het rooms-katholieke christendom in West-Europa viel uiteen.

• Belangrijkste Religies:     - Rooms-katholicisme: Verloor macht in Noord-Europa (Engeland, Scandinavië, Noord-Duitsland), maar herwon terrein in Spanje na de verdrijving van de islam.     - Oosters-orthodoxie: Dominant in Noordoost-Europa, maar terreinverlies in de Balkanregio.     - Protestantisme: Een verzamelterm voor reformatorische bewegingen zoals het lutheranisme en calvinisme, met een sterke basis in Noord-Europa en Zwitserland.     - Anglicanisme: De officiële staatskerk van Engeland, gevestigd door koning Hendrik VIII.     - Islam: Verloor de machtsbasis in Spanje, maar breidde zich uit naar Zuidoost-Europa via de Balkan.     - Jodendom: Bleef aanwezig als een verspreide minderheidsreligie, hoewel vaak onzichtbaar op politieke kaarten.

De Reformatie en de Invloed van het Humanisme

• Kritiek op de Instituten: Humanisten hanteerden een rationele en kritische benadering ten opzichte van de Kerk.     - Aflaten: Het systeem waarbij gelovigen documenten kochten om hun zonden af te kopen. De opbrengsten werden onder andere gebruikt voor de bouw van de Sint-Pietersbasiliek.     - Onbijbelse Tradities: Kritiek op zaken zoals het celibaat, de heiligenverering en de biecht, omdat hiervoor geen basis in de Bijbel te vinden was.

• Prominente Hervormers:     - Maarten Luther: Een Duitse monnik die streefde naar interne kerkelijke hervorming. Hij benadrukte de persoonlijke band met God en stelde dat de Bijbel de enige autoriteit was ("ieder zijn eigen priester").     - Johannes Calvijn: Grondlegger van het calvinisme. Hij hanteerde een strikte interpretatie van de Bijbel en legde de nadruk op predestinatie en een sober leven zonder entertainment zoals dansen of gokken.     - Hendrik VIII: Scheidde de Engelse kerk af van Rome na een conflict met de paus over zijn wens om te scheiden van Catharina van Aragon om te kunnen trouwen met Anna Boleyn.

• Impact van de Boekdrukkunst: De uitvinding van Johannes Gutenberg (circa $1455$) zorgde ervoor dat hervormingsgezinde ideeën en Bijbelvertalingen in de volkstaal snel en goedkoop verspreid konden worden onder de massa.

Humanisme in de Kunst en Wetenschap

• Renaissance (Wedergeboorte): De artistieke herleving waarbij de idealen en stijlen van de klassieke oudheid opnieuw werden omarmd.

• Artistieke Ontwikkelingen:     - Architectuur: Gebruik van koepels (zoals die van Brunelleschi in Firenze), geometrische precisie en rationele ontwerpen.     - Beeldhouwkunst: Focus op anatomisch realisme en de geïdealiseerde menselijke vorm, zoals te zien in de David van Michelangelo.     - Schilderkunst: Toepassing van mathematisch perspectief, symmetrie en mythologische thema's (bijv. Leda en de zwaan).

• Wetenschappelijke Doorbraken:     - Gerardus Mercator ($1512$-$1594$): Ontwikkelde de Mercatorprojectie, waarbij de aardbol op een cilinder wordt geprojecteerd voor navigatiedoeleinden.     - Andreas Vesalius ($1514$-$1564$): Introduceerde moderne anatomie door zelf dissecties uit te voeren op menselijke lijken, wat revolutionair was ten opzichte van de eerdere focus op dierlijke ontleding.     - Nicolaas Copernicus ($1473$-$1543$): Ontwierp het heliocentrische model (alles draait om de zon), wat het geocentrische model (alles draait om de aarde) verving.

Desiderius Erasmus en 'Lof der Zotheid' ($1506$)

• Profiel: Erasmus van Rotterdam was een van de invloedrijkste humanisten van Noord-Europa.

• Inhoud van het werk: Via het personage "Vrouwe Zotheid" uitte Erasmus op satirische wijze felle kritiek op maatschappelijke misstanden en kerkelijke figuren, zoals monniken, die hij omschreef als dom en ongeestelijk.

• Taal en Bereik: Het werk werd initieel in het Latijn geschreven voor intellectuelen, maar verspreidde zich later in vertalingen onder het gewone volk.

• Kerkelijke Reactie: Vanwege zijn kritiek plaatste de Kerk zijn gehele oeuvre op de index van verboden boeken.

• Maatschappelijke Weerstand tegen de Drukpers: De monnik Filippo di Strata vergeleek de drukpers met een prostituee (meretrix est stampificata), uit angst dat de ongecontroleerde verspreiding van boeken de autoriteit van de Kerk zou ondermijnen en ketterse "rommel" zou verspreiden.

De Religieuze Strijd in Europa ($1500$-$1650$)

• Symboliek van de Strijd: Pieter Bruegels Dulle Griet ($1563$), te zien in Museum Mayer van den Bergh, toont een gewapende vrouw die een brandende stad ontvlucht. Zij draagt objecten die symbool staan voor hebzucht en gulzigheid, wat verwijst naar de ontwrichting tijdens de godsdienstoorlogen.

• Staatsvorming in de Nederlanden:     - Huwelijkspolitiek: Door strategische verbintenissen (Maria van Bourgondië + Maximiliaan van Oostenrijk; Filips de Schone + Johanna van Aragon) kwam een enorm rijk onder controle van Karel V.     - Centralisatie: De vorsten probeerden uniformiteit in wetgeving en belastingen af te dwingen en de autonomie van lokale gewesten te beperken.

• Tijdslijn van Conflicten:     - $1517$: Begin van de Reformatie door Luther.     - $1549$: Pragmatieke Sanctie van Karel V (de Nederlanden als één ondeelbaar territorium).     - $1550$: Het Bloedplakkaat (doodstraf voor ketters).     - $1555$: Vrede van Augsburg (Cuius regio, eius religio).     - $1566$: De Beeldenstorm vernielt katholieke interieurs.     - $1567$: Komst van Alva en de Raad van Beroerten (Bloedraad).     - $1568$: Start van de Tachtigjarige Oorlog.     - $1576$: Spaanse Furie in Antwerpen.     - $1581$: Plakkaat van Verlatinghe (onafhankelijkheidsverklaring van de Nederlanden).     - $1648$: Vrede van Munster splits de Nederlanden definitief in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden (onafhankelijk en tolerant) en de Zuidelijke Nederlanden (Habsburgs en katholiek).

De Contrareformatie en de Barok

• Kerkelijke Hervorming: Tijdens het Concilie van Trente ($1545$-$1563$) pakte de katholieke kerk misbruik aan en herbevestigde zij haar dogma's. De Jezuïetenorde werd opgericht voor onderwijs en missie.

• Repressie: De Inquisitie spoorde ketters op via marteling en verklikking. Een bloedig dieptepunt was de Bartolomeusnacht in $augustus\,1572$, waarbij duizenden Franse protestanten werden vermoord.

• Barok als Propaganda: Een kunststroming bedoeld om gelovigen te overweldigen. Kenmerken zijn chiaroscuro (licht-donker contrast), dynamiek en dramatiek. Peter Paul Rubens is een sleutelfiguur (bv. De Kruisoprichting). Architectuur gebruikte rijke materialen en symmetrie (bv. Carolus Borromeuskerk).

Antwerpen als Wereldstad

• Economie: Antwerpen had de eerste "Beurs" ter wereld, een voorloper van de New York Stock Exchange op Wall Street.

• Sociaal: In $1567$ omschreef Guicciardini de stad als een smeltkroes van nationaliteiten (Duitsers, Italianen, Portugezen, etc.).

• Cultuur: Vanaf $1540$ bestond er een permanente kunstmarkt. De stad was ook een medisch centrum; Paracelsus beweerde in $1519$ dat hij op de Antwerpse markt meer leerde dan op een Duitse universiteit.

• Folklore: De pot van Olen met drie oren wordt toegeschreven aan een bezoek van Karel V, maar heeft een historische basis in wetgeving ($1596$-$1631$, artikel $30$ van het Keurenboek) die drie-orige potten verplichtte voor brouwers om de maatvoering te controleren.

Het Absolutisme onder Lodewijk XIV ($1638$-$1715$)

• Portret van Rigaud ($1701$): Toont Lodewijk XIV met de machtssymbolen: de scepter, de blauwe mantel met Franse lelies, de kroon en het zwaard van Karel de Grote. Het portret hing in Versailles met zijn voeten op ooghoogte om ontzag in te boezemen.

• Centralisatiestrategieën:     - Politiek: De adel werd gedwongen in Versailles te verblijven en moesten concurreren voor ceremoniële gunsten (zoals het bijwonen van het opstaan of de 'lever' van de koning).     - Bestuur: De Staten-Generaal werd niet meer samengeroepen. Professionele ambtenaren vervingen de lokale adel.     - Leger: Vervanging van huurlingen door een gedisciplineerd staand leger.     - Economie (Colbertisme): Minister Colbert stimuleerde de Franse handel door hoge tarieven op importgoederen en subsidies voor de export van afgewerkte producten. Grondstoffen mochten wel goedkoop ingevoerd worden.

• Religie en Cultuur: Herroeping van godsdienstvrijheid; het katholicisme en de Franse taal werden opgelegd als middelen tot nationale eenheid.

De Verlichting: De Heerschappij van de Ratio

• Kernwaarden: Rationalisme (kennis via het verstand), wetenschappelijke observatie (bijv. Isaac Newton en de zwaartekracht), en het geloof in menselijke vooruitgang.

• Politieke Filosofie:     - John Locke: Theorie van natuurlijke rechten (vrijheid en gelijkheid) en het recht van opstand als een vorst zijn plichten verzaket.     - Jean-Jacques Rousseau: Volkssoevereiniteit; de overheid regeert enkel bij gratie van de algemene wil van het volk.     - Charles de Montesquieu: Introductie van de trias politica (scheiding der machten):         1. Wetgevende macht: Het parlement stelt de regels op (bv. een snelheidslimiet van $50\,km/u$).         2. Uitvoerende macht: De regering voert de regels uit (bv. het plaatsen van borden).         3. Rechterlijke macht: De rechtbank straft overtreders (bv. boetes).

• Kritiek en Paradoxen: Sommige despoten namen verlichte ideeën over zonder macht te delen ("alles voor het volk, niets door het volk"). Denkers als Hume en Voltaire legitimeerden soms racisme en slavernij, terwijl Diderot pleitte voor de gelijkheid van alle mensen volgens de natuurwet.

• Actualiteit: De invloed van de Verlichting reflecteert vandaag in de rechtstaat, de scheiding der machten, de nieuwkomersverklaring en de toetsing van noodmaatregelen (zoals tijdens de corona-crisis) aan de grondwet.