SCI 4.1. Su, turşu-qələvi və mineral müvazinəti

Su, Turşu-Qələvi və Mineral Müvazinəti və Tənzimlənməsi

• Tarix: 05 may 2026-cı il
• Fakültə: Qarabağ Universiteti, Tibb və Sağlamlıq Elmləri Fakültəsi
• Mühazirəçilər: Dr. Müşfiq Orucov, Dr. Hikmət Məmmədov, Dr. Şəhla Eyvazova, Türkan Nəbiyeva

Dərsin Öyrənmə Hədəfləri

• Orqanizmdə suyun paylanmasını və su balansının əsas prinsiplərini izah etmək.
• Əsas elektrolitlərin ($Na$, $K$, $Cl$) funksiyalarını və onların fizioloji əhəmiyyətini öyrənmək.
• Turşu-qələvi balansının qorunma mexanizmlərini, asidoz və alkaloz anlayışlarını mənimsəmək.
• Su, elektrolit və turşu-qələvi balansının tənzimlənmə mexanizmlərini təhlil etmək.

Giriş və Motivasiya: "Hidrogenin Gücü"

• Mühazirəçi: Dr. Hikmət Məmmədov
• Hidrogen ionlarının ($H^+$) konsentrasiyası orqanizmdəki bütün biokimyəvi proseslərin tənzimlənməsində həlledici rol oynayır.
• Turşu-qələvi müvazinəti homeostazın ən kəskin qorunan hissələrindən biridir.

Su Müvazinəti: Orqanizmdə Suyun Paylanması və Balansı

• Mühazirəçi: Dr. Şəhla Eyvazova
• Hipo- və Hipervolemik vəziyyətlər:     - Hipervolemiya (Hypervolemia): Qanda yüksək həcmdə mayenin olmasıdır.     - Hipovolemiya (Hypovolemia): Qanda aşağı həcmdə mayenin olmasıdır.

Hipovolemiya Haqqında Əsas Məlumatlar

• Xüsusiyyətləri: Hüceyrəxarici (ekstrasellulyar) həcmin azalması. Çox vaxt həm natrium ($Na$), həm də suyun azalması ilə müşayiət olunur.
• Səbəblər:     - Dehidratasiya (susuzlaşma).     - Travma (qanaxma və s.).     - Hüceyrələr arasında həddindən artıq maye toplanması (ödem formalaşması ilə damar içi həcmin azalması).     - Tibbi vəziyyətlər: Renal (böyrək) xəstəlikləri və Durğunluq Ürək Çatışmazlığı (Congestive Heart Failure).
• Əlamətlər və Simptomlar:     - Zəiflik və yorğunluq.     - Başgicəllənmə.     - Şiddətli susuzluq ($\uparrow\uparrow$ Thirst).
• Diaqnostika:     - Qan testləri: Ümumi qan analizi (CBC) və Kimyəvi panellər.     - Sidik testləri: Sidik cövhəri (BUN), kreatinin, sidikdə natrium konsentrasiyası və sidik $pH$-nın yüksəlməsi ($\uparrow\uparrow$).     - Vizualizasiya: Rentgen (X-ray) və ya MRT (MRI).
• Müalicə:     - Oral hidratasiya və pəhriz (yüngül hallarda).     - Damardaxili (IV) mayelər.     - Qan transfuziyası (qan itkisi zamanı).

Hipervolemiya Haqqında Əsas Məlumatlar

• Xüsusiyyətləri: Həddindən artıq ultrafiltrasiya və maye yüklənməsi.
• Klinik təzahürlər:     - Ödem (Şişkinlik).     - Təngənəfəslik (Shortness of breath).     - Ağciyər ödemi (Ağciyərlərdə artıq maye).     - Ürəyin nasos funksiyasının (pumping action) pozulması.

Mineral (Elektrolit) Müvazinəti

• Mühazirəçi: Dr. Müşfiq Orucov

Plazma (Serum) Osmolyarlığı

• Normal dəyər: $275-295\,mOsm/kq$ (və ya $mOsm/L$) aralığında qəbul edilir.
• Tərifi: Plazmadakı həll olmuş hissəciklərin konsentrasiyasıdır.
• Əsas komponentlər:     1. $Na^+$ (ən dominant hissəcik).     2. Qlükoza.     3. Sidik cövhəri (urea).
• Klassik hesablanma formulası:$\text{Plazma osmolyarlığı} = 2[Na^+] + \frac{\text{qlükoza}}{18} + \frac{BUN}{2.8}$

Hiperosmolyar Vəziyyət

• Tərif: Plazma osmolyarlığının $> 295\,mOsm/kq$ olması.
• Patogenez: Ekstrasellulyar maye "konsentrasiyalı" olur. Nəticədə su hüceyrədən çıxır, bu da hüceyrə dehidrasiyasına və hüceyrənin büzüşməsinə səbəb olur.
• Əsas səbəblər:     - Hipernatremiya.     - Ağır hiperqlikemiya (məsələn: Şəkərli Diabet - Diabetes mellitus).     - Dehidratasiya.

Hipernatremiya

• Tərif: Plazma natrium konsentrasiyasının $> 145\,mmol/L$ olması.
• Etiologiya:     1. Su itkisi (ən çox rast gəlinən):         - Renal (böyrək) səbəblər: Osmotik diurez (qlükoza, mannitol), Şəkərsiz diabet (Diabetes insipidus - Mərkəzi ADH defisiti və ya Nefrogen ADH rezistentliyi).         - Ekstrarenal (böyrək kənarı) səbəblər: İshal, tərləmə, yanıqlar, hiperventilyasiya.     2. Su qəbulunun azalması: Yaşlılıq, şüur pozğunluğu, susuzluq mexanizminin zəifləməsi.     3. Natriumun artması: Hipertonik $NaCl$ infuziyası, hiperaldosteronizm, Cushing sindromu.
• Korreksiya qaydası:     - Sərbəst su defisiti (Free-Water Deficit) hesablanması: $\frac{0.6 \times \text{kq} \times (Na - 140)}{140}$     - Hədəf: Osmotik demyelinizasiyanın qarşısını almaq üçün saatlıq natrium azalma sürəti $\leq 0.5\,mEq/L/saat$ olmalıdır.

Hipoosmolyar Hiponatremiya

• Əsasən Antidiuretik Hormonun (ADH) səviyyəsinin artması nəticəsində müşahidə olunur.
• Bədəndə saxlanılmış su natrium konsentrasiyasının və osmolyarlığın azalmasına səbəb olur.
• Müalicə: Ağır vəziyyətlərdə xəstəyə hipertonik $NaCl$ ($3\%$) məhlulları köçürülür.

Kalium Balansı: Hiperkalemiya və Hipokalemiya

• Kaliumun $98\%$-i hüceyrə daxilindədir.
• Normal plazma səviyyəsi: $3.5-5.0\,mmol/L$.
• Tənzimləyən mexanizmlər:     - $Na^+/K^+\text{-ATFaza}$.     - İnsulin.     - $\beta_2$-adrenergik təsir.     - Böyrək ekskresiyası (Aldosteron vasitəsilə).

Hiperkalemiya ($K^+$ artması)

• Səbəblər:     - Az ekskresiya: Böyrək çatışmazlığı, hipoaldosteronizm.     - Hüceyrədən plazmaya keçid: Asidoz zamanı, toxuma destruksiyası.     - Dərmanlar: Kaliumu saxlayan diuretiklər, ACE inhibitorları.
• Klinik əlamətlər: Əzələ zəifliyi və təhlükəli aritmiyalar.

Hipokalemiya ($K^+$ azalması)

• Səbəblər:     - İtkilər: Bəzi diuretiklər, ishal və qusma.     - Plazmadan hüceyrəyə keçmə: Hiperinsulinemiya və alkaloz.
• Klinik əlamətlər: Əzələ zəifliyi, əzələ iflici (paralici) və bağırsaq atoniyası.

Turşu-Qələvi Müvazinəti: Bufer Sistemləri və pH Tənzimi

• Mühazirəçi: Dr. Hikmət Məmmədov

pH Homeostazı

• Ağciyərlər (saniyə-dəqiqə): Karbon turşusunun ($CO_2$ şəklində) ifrazında ən vacib orqan.
• Böyrəklər (dəqiqə-saat): Fiksasiya olunmuş turşuların (sulfat, fosfor, ammonium) və əsasların ($HCO_3^-$ reabsorbsiyası) tənzimlənməsi.
• Qan buferləri (1 saniyədən az): Ani reaksiya verən kimyəvi sistemlər.

Turşu və Qələvi Mənbələri

• Orqanizmdə gün ərzində daha çox turşu, az miqdarda qələvi yaranır.
• Turşuların yaranma mənbələri:     - Karbohidrat və lipid metabolizminin son məhsulu olan $CO_2$.     - Süd turşusu və ketoturşular (qlükoza və yağ turşularının metabolizmi).     - Sulfat turşusu (kükürd tərkibli aminturşular: sistein, metionin).     - Arginin və lizin (kationik aminturşular) metabolizmi.     - Qida ilə gələn fosfatın hidrolizi.

Kimyəvi Bufer Sistemləri

• Hüceyrəxarici: Plazma $HCO_3^-$, plazma proteinləri (albumin, qlobulin), qeyri-üzvi fosfatlar.
• Hüceyrədaxili: $HCO_3^-$, Hemoqlobin, Oksihemoqlobin, üzvi və qeyri-üzvi fosfatlar.
• Tərif: Bufer zəif turşu və onun konyuqe qələvisidir. pH dəyişikliklərinə qarşı müqavimət göstərir.
• Henderson-Hasselbalch tənliyi: pH ilə bu