Rzymskie Prawo Prywatne - Notatki

Pojęcie, podziały i systematyka prawa rzymskiego

Pojęcie i znaczenie prawa rzymskiego

• Prawo rzymskie to prawo wytworzone i obowiązujące w starożytnym państwie rzymskim.
• Prawo rzymskie wykracza poza inne prawa basenu Morza Śródziemnego, znajdując zastosowanie na przestrzeni wieków w Europie i poza nią.
• Istnieje tradycja znajomości prawa rzymskiego od antyku do czasów współczesnych.
• Rozwój historyczny prawa rzymskiego obejmuje:
  • Rzymskie prawo antyczne.
  • Ius commune (prawo rzymskie powszechne), wypracowane na uniwersytetach włoskich (XI–XIV w.) i przystosowane do praktyki.
  • Prawo rzymskie recypowane w państwach Europy kontynentalnej (XVI–XIX w.).
  • Rzymskie prawo pandektowe, zaktualizowane przez niemiecką naukę prawa (XVIII i XIX w.).
  • Europejską tradycję romanistyczną prawa, traktowaną jako element kultury prawnej.
• Romanistyka prawnicza to dyscyplina naukowa poświęcona prawu rzymskiemu.
• Inne znaczenia terminu "prawo rzymskie" obejmują:
  • Prawo rzymskie powszechne (obywatelskie).
  • Rzymskie prawo prowincjonalne.
  • Prawo rzymsko-bizantyńskie.
  • Prawo rzymsko-kanoniczne (Ecclesia vivit lege Romana).
  • Prawo rzymsko-holenderskie (Roman-Dutch Law).

Rzymskie pojęcie prawa i sprawiedliwości

• Ius est ars boni et aequi – Prawo jest sztuką stosowania tego, co dobre i słuszne (Celsus).
• Praecepta iuris (zasady prawa):
  • Honeste vivere – uczciwie żyć.
  • Alterum non laedere – drugiemu nie szkodzić.
  • Suum cuique tribuere – każdemu przyznać, co mu się należy.
• Iustitia – constans et perpetua voluntas ius suum cuique tribuendi – Sprawiedliwość to stała wola przyznawania każdemu należnego mu uprawnienia (Ulpian).
• Prawo i sprawiedliwość łączyły się z wartościami etycznymi: humanitas, bonum et aequum, bona fides, honestas.
• Aequitas (słuszność) miała trzy główne znaczenia:
  • Równowaga jako równe wyważanie racji stron, równe traktowanie i przyznanie każdemu tego, co mu się należy.
  • Reguła wykładni prawa, przeciwstawiona interpretacji dosłownej i formalnej.
  • Norma uzupełniająca prawo, klauzula generalna korygująca surowość prawa (aequitas praefertur rigori).

Podziały prawa

• Rzymianie wyróżniali prawo publiczne i prywatne.
• Publicum ius est quod ad statum rei Romanae spectat, privatum quod ad singulorum utilitatem – Prawem publicznym jest to, które dotyczy państwa rzymskiego, a prywatnym to, które odnosi się do korzyści poszczególnych jednostek (Ulpian).
• Prawo publiczne obejmowało normy dotyczące struktury i funkcjonowania państwa.
• Prawo karne w Rzymie lokowało się na pograniczu prawa prywatnego (delikty) i publicznego (crimina).
• Prawo prywatne obejmowało stosunki między osobami w zakresie spraw majątkowych i rodzinnych.
• Dla prawa prywatnego charakterystyczna jest równorzędność stron, a dla prawa publicznego pozycja władcza państwa.
• Salus rei publicae suprema lex – Dobro publiczne zawsze było stawiane nad interesem prywatnym.
• Rozwój prawa rzymskiego i jego wpływ na systemy nowożytne dotyczy głównie prawa prywatnego (ius civile).
• Ius civile (prawo cywilne) – prawo obywatelskie, wytworzone przez obywateli rzymskich dla siebie.
• Ius gentium – instytucje prawne powszechnie znane i stosowane wśród ludów basenu śródziemnomorskiego.
• Ius naturale (prawo naturalne) – prawo idealne, wynikające z nakazów moralności i sprawiedliwości.
• Ius honorarium – system prawa powstającego w wyniku działalności magistratur rzymskich, zwłaszcza prawo pretorskie (ius praetorium).
• Prawo pretorskie miało na celu adiuvandi vel supplendi vel corrigendi iuris civilis gratia – wspomaganie, uzupełnianie lub korygowanie prawa cywilnego (Papinian).

Systematyka prawa rzymskiego

• Systematyka według Instytucji (Gaius):
  • Personae (prawo osobowe i rodzinne).
  • Res (prawo rzeczowe, zobowiązania i spadkowe).
  • Actiones (prawo procesowe).
• Systematyka pandektowa:
  • Część ogólna prawa cywilnego (podmioty prawa, czynności prawne i rzeczy).
  • Prawo rodzinne.
  • Prawo rzeczowe.
  • Zobowiązania.
  • Prawo spadkowe.
• Podręczniki prawa rzymskiego zazwyczaj obejmują:
  • Rozwój historyczny prawa rzymskiego.
  • Proces cywilny.
  • Prawo osobowe.
  • Prawo rodzinne.
  • Prawo rzeczowe.
  • Zobowiązania.
  • Prawo spadkowe.

Historia źródeł prawa rzymskiego

Okresy historycznego rozwoju państwa i prawa rzymskiego

• Okres Królewski (753 p.n.e. - 510 p.n.e.): Władza należała do króla (rex), senatu i zgromadzeń ludowych (comitia curiata).
• Okres Republiki (510 p.n.e. - 27 p.n.e.): Władza wykonawcza należała do konsulów, magistratur i senatu. Funkcje ustawodawcze sprawowały zgromadzenia ludowe (comitia).
• Okres Pryncypatu (27 p.n.e. - 284 n.e.): Władza skupiona w ręku princepsa, formalnie dzielona z senatem. Zgromadzenia ludowe przestały funkcjonować.
• Okres Dominatu (284 n.e. - 476 n.e.): Władza absolutna cesarza (dominus). Cesarstwo podzielone na zachodnie i wschodnie (bizantyńskie).

Periodyzacja rzymskiego prawa prywatnego

• Okres prawa archaicznego (do połowy III w. p.n.e.): Prawo zwyczajowe, ustawa XII tablic, walka patrycjuszy i plebejuszy.
• Okres rozwoju i prawa przedklasycznego (od połowy III w. p.n.e. do końca republiki): Rozwój ius gentium i prawa pretorskiego.
• Okres prawa klasycznego (od początku pryncypatu do 235 r.): Rozkwit jurysprudencji klasycznej.
• Okres prawa poklasycznego (235 - 565 r.): Kryzys polityczny i gospodarczy, upadek kultury prawnej, kodyfikacja justyniańska.

Magistratury rzymskie

• Magistratus oznacza urząd i urzędnika magistraturalnego.
• Magistratury dzieliły się na wyższe (konsulowie, pretorzy, cenzorzy) i niższe (kwestorzy, edylowie).
• Urzędnicy kurulni: konsulowie, pretorzy i edylowie kurulni.
• Wyżsi urzędnicy wyposażeni byli we władzę (imperium), niżsi posiadali potestas i ius coërcendi (prawo karcenia).
• Wszystkie magistratury były wybierane na zgromadzeniach ludowych na określony czas, kolegialne i bezpłatne.
• Consules (konsulowie): najwyższa władza administracyjna, wojskowa i sądownicza (jurysdykcja niesporna).
• Pretores (pretorzy): jurysdykcja w sprawach cywilnych, przewodniczenie trybunałom karnym, wydawanie edyktów.
• Censores (cenzorzy): spisy obywateli, nadzór nad obyczajami, sprawy majątku państwowego.
• Aediles (edyl): nadzór nad porządkiem i bezpieczeństwem publicznym w Rzymie, dostawy zboża, funkcje policji targowej, organizacja igrzysk.
• Quaestores (kwestorzy): prowadzenie dochodzeń w sprawach karnych, administracja skarbu państwa.
• Tresviri capitales: czuwanie nad bezpieczeństwem w Rzymie, ściganie przestępców, nadzór nad więzieniami, przeprowadzanie egzekucji.
• Tribuni plebis (trybuni ludowi): interesy plebsu, prawo zwoływania zebrań plebejskich, sprzeciw wobec zarządzeń urzędników, wymierzanie kar.
• Namiestnicy prowincji (proconsules, propretorzy, praesides provinciae): administracja prowincji, władza sądowa i wojskowa.

Źródła prawa rzymskiego

• Źródła poznania (fontes iuris cognoscendi):
  *Jurydyczne: teksty prawników rzymskich (Instytucje Gaiusa, kodyfikacja justyniańska).
  *Literackie: pisma Cycerona, Liwiusza, Tacyta, Swetoniusza, Pliniusza Młodszego, Gelliusza, Kwintyliana, Warrona i in.
  *Epigraficzne: inskrypcje publiczne i prywatne (ustawy, traktaty, napisy wotywne, epitafia).
  *Papirologiczne: papirusy z Egiptu (dokumenty prawne, akty publiczne, zarządzenia władz).
  *Archeologiczne: budynki publiczne, płaskorzeźby, monety.
• Źródła tworzenia prawa (fontes iuris oriundi):
  • Prawo zwyczajowe (mos maiorum).
    *Ustawy (leges rogatae) i plebiscyty (plebiscita).
    *Uchwały senatu (senatus consulta).
    *Konstytucje cesarskie (constitutiones).
    *Edykty magistratur (edykt pretorski).
    *Opinie uczonych prawników (responsa).
    *Ustawy cesarskie okresu dominatu.
    *Kodyfikacja justynia%ska.

Okres prawa archaicznego

• Prawo zwyczajowe było głównym źródłem prawa w okresie królewskim (753 p.n.e. - 510 p.n.e.).
• Podstawę prawa zwyczajowego stanowiły mores maiorum – zwyczaje przodków.
• Źródłem prawa w tym okresie były także leges regiae – ustawy królewskie.
• Ustawa XII tablic (451–450 p.n.e.) spisana przez Decemviri legibus scribundis, zawierała normy prawa sądowego, karnego i prywatnego, administracyjnego i sakralnego.
• Od połowy V w. p.n.e. prawo prywatne rozwijało się poprzez wykładnię ustawy XII tablic, stosowaną w praktyce sądowej.
• Leges rogatae – ustawy uchwalane na zgromadzeniach ludowych (comitia curiata, centuriata i tributa) na wniosek magistratury.
• Plebiscita – uchwały plebejuszy, zatwierdzone ostatecznie w 286 r. p.n.e. (lex Hortensia) jako obowiązujące również patrycjuszy.

Okres rozwoju i prawa przedklasycznego

• Główne czynniki rozwoju prawa prywatnego to prawo pretorskie i jurysprudencja świecka.
• Ustawodawstwo zgromadzeń ludowych miało ograniczone znaczenie dla prawa prywatnego.
• Praetor (pretor): urząd do sporów sądowych między obywatelami rzymskimi i dla cudzoziemców. Sprawował władzę sądowniczą i wydawał edykty.
• Ius edicendi (prawo wydawania edyktów) było podstawą funkcjonowania prawa pretorskiego.
• Jurysprudencja świecka: nauka prawa zaczyna się odtąd zajmować wybitni świeccy prawnicy, cieszący się w społeczeństwie wielkim szacunkiem.

Prawo klasyczne

• Władza ustawodawcza przechodzi stopniowo od zgromadzeń ludowych do senatu.
• Edykt pretorski zostaje skodyfikowany, prawo pretorskie przestaje być twórczym czynnikiem.
• Jurysprudencja rzymska dochodzi do szczytu rozwoju.
• Pojawiają się konstytucje cesarskie.

Okres prawa poklasycznego

• Następuje upadek kultury prawnej i wulgaryzacja prawa rzymskiego.
• Tworzone są Leges Romanae Barbarorum.
• Szkoły prawa w Berycie i Konstantynopolu przyczyniają się do odrodzenia nauki prawa.
• Dokonana zostaje kodyfikacja justynia%ska.
• Źródłem prawa jest ustawodawstwo cesarskie.
• Leges – ustawy cesarskie.
• Ius – całe prawo dawniejsze.
• Nastąpiło połączenie prawa rzymskiego ze zwyczajami barbarzyńskimi.
• W celu ułatwienia stosowania prawa tworzono leges romanae barbarorum.
• Dzieło kodyfikacji prawa z zakresu prawa karnego przeprowadzili Wizygoci (Kodeks Euryka).
• Zbiorem prawa rzymskiego dla użytku ludności rzymskiej było Breviarium Alarici (506 r.).
• Powołanie komisji do opracowania zbioru ustaw i prawa w cesarstwie wschodniorzymskim przez Justyniana.
  Plany kodyfikacyjne.
• Powołanie komisji do opracowania zbioru prawa (ius). Prace nad kodyfikacją.
• Nazwa zbioru prawa jako Corpus iuris civilis.
• Następcą został wschodni urząd i nauka prawa (szkoła w Berycie – Liban).
• Po 100 latach od założenia prawa przez Justyniana prawo rzymskie w cesarstwie Bizantyńskim (wschodniorzymskim).

Stosowane skróty

• C. – Codex Justinianus, Kodeks Justyniański
• D. – Digesta Justyniańskie
• G. – Gai Institutiones, Instytucje Gaiusa
• Inst. – Institutiones Iustiniani, Instytucje Justyniańskie
• Nov. – Novellae, Nowele Justyniańskie
• SC (Sc) – senatus consultum, uchwała senatu