Pojęcia Maturalne - Język Polski
Fundamenty Literatury i Pojęcia Antyczne
Topos – stały motyw, obraz, który powtarza się w literaturze na przestrzeni wielu wieków.
Archetyp – pierwotny i uniwersalny wzorzec postaci lub zachowania, występujący powszechnie w literaturze oraz kulturze.
Mimesis – koncepcja naśladowania natury i przedstawiania rzeczywistości w sposób realistyczny; od tego pojęcia wywodzi się określenie konwencja mimetyczna.
Sacrum – strefa święta, obszar poświęcony sacrum, boskości i świętości.
Profanum – strefa świecka, zwyczajna, codzienna, przeciwieństwo sacrum.
Politeizm – system wierzeń zakładający wiarę w wielu bogów.
Monoteizm – system wierzeń oparty na wierze w tylko jednego Boga.
Decorum – zasada stosowności, polegająca na dopasowaniu formy i stylu dzieła do jego tematyki.
Katharsis – pojęcie oznaczające oczyszczenie; sztuka tworzona zgodnie z założeniami katharsis miała wzbudzać u odbiorców (widzów) litość, żal oraz trwogę, co miało prowadzić do ich „oczyszczenia” z gwałtownych emocji.
Poezja tyrtejska – termin pochodzący od imienia greckiego poety Tyrtajosa; określa poezję o charakterze patriotycznym, wzywającą i nawołującą do walki w obronie ojczyzny.
Idealizm – przekonanie filozoficzne, według którego rzeczywistość posiada przede wszystkim charakter duchowy i niematerialny.
Materializm – przeciwieństwo idealizmu; przekonanie, że rzeczywistość ma charakter przede wszystkim materialny.
Fatum – pojęcie oznaczające przeznaczenie, zły los, nieszczęście, które nieuchronnie „wisi” nad bohaterami antycznymi i którego nie da się uniknąć.
Średniowiecze: Bóg, Śmierć i Rycerstwo
Teocentryzm – światopogląd stawiający Boga w centrum zainteresowania; ku Niemu człowiek powinien kierować wszystkie swoje działania oraz myśli.
„Memento mori” – łacińskie hasło oznaczające „Pamiętaj o śmierci”; głoszące w skrócie, że życie ziemskie ma charakter tymczasowy i stanowi jedynie wstęp do wieczności, o czym każdy człowiek powinien pamiętać.
Dualizm – koncepcja istnienia dwóch przeciwstawnych sfer: sacrum (wieczna, boska, duchowa, dobra) oraz profanum (doczesna, ludzka, materialna, zła).
Uniwersalizm – dążenie do ujednolicenia kultury, architektury, religii oraz języka w Europie; zakładał te same wzorce postępowania i system feudalny w całym świecie chrześcijańskim.
Scholastyka – uniwersalna szkoła myślenia, według której jedynie prawdy wiary są słuszne, niepodważalne i podlegają racjonalnemu uzasadnianiu.
„Danse macabre” (Taniec śmierci) – motyw przedstawiający śmierć w korowodzie tanecznym, prowadzącą przedstawicieli różnych stanów społecznych; symbolizuje równość wszystkich ludzi w obliczu zgonu oraz jego nieuchronność. Śmierć w literaturze i sztuce przedstawiana była często jako trup z kosą.
„Ars moriendi” (Sztuka umierania) – zbiór zasad uczących, jak godnie przygotować się na nadejście śmierci; w utworach takich jak „Pieśń o Rollandzie” na piedestale stawiano postacie, które odchodziły w sposób piękny i godny.
„Stabat Mater Dolorosa” (Stała Matka Boleściwa) – motyw artystyczny ukazujący cierpienie Matki Bożej stojącej pod krzyżem i patrzącej na śmierć swojego Syna.
Deesis – motyw prośby, błagania i modlitwy wstawienniczej; w ikonografii najczęściej przedstawia Chrystusa, po którego bokach znajdują się Maryja oraz Jan Chrzciciel, pełniący rolę pośredników między ludźmi a Zbawicielem.
Renesans: Godność Człowieka i Harmonia Świata
Antropocentryzm – pogląd stawiający w centrum zainteresowania człowieka, skupiający się na jego potrzebach duchowych oraz materialnych.
Humanizm renesansowy – nurt opierający się na maksymie Terencjusza: „Człowiekiem jestem i nic co ludzkie nie jest mi obce”. Humanizm kładł nacisk na indywidualizm jednostki, powrót do wzorców antycznych oraz dążenie do osiągnięcia harmonii i „złotego środka”.
Reformacja – ruch dążący do odnowy życia religijnego, który doprowadził do powstania protestantyzmu i ogólnego ożywienia umysłowego w Europie.
Humanistyczny ideał człowieka – wzorzec osoby umiejącej zachować życiową równowagę, harmonię oraz umiar; człowiek taki jest tolerancyjny, wrażliwy i otwarty na świat (często określany jako „poeta doctus” – poeta uczony).
Arkadia – wywodząca się z antyku wizja wyidealizowanej krainy pełnej szczęścia, swego rodzaju raju, gdzie człowiek pozostaje w bliskim kontakcie z przyrodą.
Obraz Boga w Renesansie – Bóg postrzegany jako Stwórca i wielki Artysta, który zbudował piękny, harmonijny świat; jest dobry, przyjazny człowiekowi, a w rozmowie z Nim nie potrzeba już pośredników; człowiek nie musi się Go bać tak, jak w średniowieczu.
„Exegi monumentum” (Wybudowałem pomnik) – motyw zaczerpnięty z twórczości Horacego; oznacza przekonanie, że artysta staje się nieśmiertelny dzięki swojej sztuce, która sławi go i upamiętnia na wieki.
„Theatrum mundi” – motyw świata jako teatru, w którym ludzie (aktorzy) odgrywają swoje role na scenie życia; człowiek jest postrzegany jako marionetka uczestnicząca w wyreżyserowanym spektaklu, nie podejmująca samodzielnie decyzji, lecz realizująca scenariusz narzucony przez nieznaną siłę.
Barok: Niepokój, Metafizyka i Kontrasty
Kontrreformacja – działania mające na celu wzmocnienie Kościoła katolickiego i zwalczanie reformacji, wiążące się z rozwojem sztuki religijnej, ale także z wojnami religijnymi i prześladowaniami innowierców.
Teatralizacja życia – charakterystyczny dla Baroku okres zakwitu wystawnych form życia publicznego oraz rozwoju teatru dworskiego i dramatu szekspirowskiego.
Metafizyka – dziedzina zajmująca się tym, co znajduje się poza materią (nauka o duszy, życiu i religiach); zyskała na znaczeniu przez wojny, choroby i masową śmierć, które kierowały ludzi ku sferze duchowej i dualizmowi.
Sarmatyzm – koncepcja, według której polska szlachta wywodziła się od dzielnego rodu Sarmatów, co służyło uzasadnieniu jej wyższości; w późniejszych latach termin ten zaczął kojarzyć się z cechami negatywnymi, takimi jak zacofanie czy pijaństwo.
Vanitas – motyw marności i przemijania, zaczerpnięty z biblijnej księgi Koheleta; akcentuje kruchość rzeczy materialnych oraz nietrwałość świata doczesnego.
Obraz Boga w Baroku – powrót do postrzegania Boga jako istoty budzącej lęk i oddalonej od człowieka; wiara i duchowość stają się ważniejsze od dóbr materialnych.
Życie szlacheckie, żołnierskie i ziemiańskie – główna tematyka literatury barokowej w Polsce, wynikająca z faktu, że większość ówczesnych pisarzy należała do stanu szlacheckiego.
Miłość dworska i piękno zmysłowe – nurt w poezji barokowej sławiący urodę kobiet i uroki życia dworskiego.
Koncept – wyszukany, zaskakujący pomysł na budowę utworu lub błyskotliwą puentę; celem wiersza opartego na koncepcie (marinizm) było olśnienie i zadziwienie odbiorcy.
Oświecenie: Kult Rozumu i Empiryzm
Rozum – fundament światopoglądu oświeceniowego; uznawany za najważniejsze źródło wiedzy i narzędzie panowania nad rzeczywistością. Wnioski powinny opierać się wyłącznie na rozumie i doświadczeniu.
Ojczyzna – Rzeczpospolita ukazywana jako państwo pod patronatem króla; literatura miała promować nowe idee, postawy patriotyczne i wskazywać wady narodowe (np. satyra „Do króla”).
Racjonalizm – pogląd głoszący, że rozum jest najważniejszą cechą człowieka i jedynym narzędziem dążenia do prawdy; hasło przewodnie Kartezjusza: „Myślę, więc jestem”.
Empiryzm – przekonanie, że wiedzę należy zdobywać poprzez doświadczenie; to, czego nie można zbadać doświadczalnie, nie jest uznawane za prawdę.
Sensualizm – pogląd (reprezentowany m.in. przez Locke'a) głoszący, że zmysły są głównym źródłem ludzkiej wiedzy i przez nie należy poznawać świat.
Utylitaryzm – postawa zakładająca, że dążenie do zaspokajania indywidualnych potrzeb jest moralne tylko wtedy, gdy przynosi pożytek i szczęście ogółowi społeczeństwa.
Deizm – doktryna religijna zakładająca, że Bóg stworzył świat i prawa nim rządzące, jednak po akcie stworzenia przestał ingerować w losy świata i życie ludzi.
Klasycyzm – kierunek literacki uznający prymat rozumu nad emocjami; charakteryzował się prostotą języka oraz podejmowaniem tematyki moralno-społecznej (gatunki takie jak bajki, satyry, powieści, m.in. twórczość Krasickiego).
Sentymentalizm – nurt literacki stawiający na pierwszym miejscu uczucia, wrażliwość serca, miłość, tęsknotę oraz zachwyt nad naturą, często z tendencją do egzaltacji i łez.
Romantyzm: Emocje, Naród i Duchowość
Irracjonalizm – postawa przedkładająca uczucia, intuicję, wiarę i wyobraźnię nad rozum; stanowiła opozycję do oświeceniowego racjonalizmu.
Indywidualizm – kult wyjątkowej, niepowtarzalnej jednostki zdolnej do przenikania tajemnic natury i ludzkiej duszy.
Natura – postrzegana jako przejaw boskiego ducha; kontakt z naturą miał być dla człowieka formą ucieczki od cywilizacji i powrotem do pierwotnej jedności.
Naród – wspólnota ludzi połączonych historią, tradycją i literaturą narodową; naród postrzegany był jako główne źródło siły i dążenia do wolności.
Ludowość – fascynacja obyczajami, moralnością i wierzeniami ludu; odwoływanie się do mitów i bajek oraz przekonanie, że w świecie ludowym nie ma winy bez kary.
Orientalizm – fascynacja kulturą Wschodu, jej egzotyką, mistycyzmem i poszukiwanie w niej nowych wrażeń artystycznych.
Mistycyzm – skupienie na duchowości i tym, co niematerialne; wiara w możliwość bezpośredniego kontaktu z bóstwem lub światem duchowym.
Mesjanizm – romantyczna idea nawiązująca do mesjanizmu chrześcijańskiego; wiara w to, że Polska (niczym Chrystus) ma do spełnienia nadzwyczajną misję – poprzez własne cierpienie przyniesie wolność i zbawienie całej ludzkości.
Synteza sztuk – łączenie elementów muzyki, malarstwa i literatury w jednym dziele (np. „Pan Tadeusz”) oraz podejmowanie wspólnych tematów przez różne dziedziny sztuki.
Synkretyzm – łączenie w obrębie jednego utworu elementów typowych dla różnych rodzajów i gatunków literackich.
Panteizm – pogląd filozoficzny zakładający, że Bóg przenika cały świat, a natura staje się symbolem wewnętrznych przeżyć człowieka.
Pozytywizm: Praca, Nauka i Realizm
Odrzucenie romantycznej idei walki zbrojnej o wolność – mimo szacunku dla uczestników powstania styczniowego, pozytywiści krytycznie oceniali zrywy zbrojne, postulując w ich miejsce pracę na rzecz kraju.
Praca organiczna – koncepcja dbania o rozwój gospodarczy kraju poprzez traktowanie społeczeństwa jak żywego organizmu; wspieranie każdej jego części i upowszechnianie oświaty.
Praca u podstaw – działania warstw wykształconych na rzecz ludu, polegające na alfabetyzacji, zakładaniu szkół oraz opieki nad sierotami (ochronki).
Asymilacja Żydów – postulat stopniowego przejmowania przez żydów języka i kultury polskiej, przy jednoczesnym zachowaniu ich odrębności religijnej.
Emancypacja kobiet – dążenie do zapewnienia kobietom równouprawnienia i możliwości podjęcia pracy zawodowej, co było szczególnie ważne w trudnej sytuacji społeczno-ekonomicznej.
Realizm – nurt dążący do przedstawiania rzeczywistości i życia codziennego zgodnie z powszechnymi wyobrażeniami, z dbałością o szczegóły i obiektywnym narratorem.
Naturalizm – radykalna odmiana realizmu ukazująca rzeczywistość bez upiększeń, włączając elementy budzące odrazę (brud, przemoc, fizjologia); zakłada, że człowiek jest niewolnikiem swoich instynktów biologicznych.
Język ezopowy – sposób pisania polegający na stosowaniu aluzji i przenośni w celu obejścia cenzury (nazwa pochodzi od antycznego bajkopisarza Ezopa).
Utylitaryzm (w Pozytywizmie) – przekonanie, że każdy człowiek powinien być użyteczny dla społeczeństwa, a zaspokajanie własnych potrzeb jest dobre moralnie tylko wtedy, gdy służy ogółowi.
Scjentyzm – pogląd głoszący, że jedyną drogą do rzetelnego poznania rzeczywistości jest wiedza naukowa oparta na rozumie.
Młoda Polska: Dekadentyzm i Nowoczesne Nurty
Dekadentyzm – postawa typowa dla artystów przełomu i wieku, cechująca się skrajnym pesymizmem, poczuciem schyłkowości cywilizacji, znudzeniem i biernością (np. „Hymn do Nirwany” Kazimierza Przerwy-Tetmajera).
Sztuka dla sztuki – hasło głoszące, że sztuka powinna służyć jedynie wyrażaniu uczuć artysty i środowisk artystycznych (bohemy/cyganerii); bunt przeciwko filistrowi, czyli mieszczaninowi skupionemu na rzeczach przyziemnych.
Chłopomania – fascynacja wsią, kulturą ludową i życiem chłopów; przekonanie, że w nich tkwią najcenniejsze siły narodowe (kontynuacja fascynacji romantycznej).
Impresjonizm – nurt skupiający się na utrwalaniu ulotnych wrażeń, nastrojów i uroku chwili; charakteryzuje go subiektywizm, wrażeniowość i silna kolorystyka.
Symbolizm – nurt wykorzystujący symbole do wyrażania ukrytych, wieloznacznych treści i marzeń; świat przedstawiony stanowi w nim jedynie tło dla głębszych znaczeń.
Ekspresjonizm – nurt stawiający na gwałtowne wyrażanie emocji i przeżyć wewnętrznych za pomocą mocnych środków wyrazu, takich jak groteska czy przerysowanie.
Katastrofizm – pesymistyczny nurt wyrażający przekonanie o nieuchronnym upadku cywilizacji oraz wizje zagłady świata i ludzkości.
Naturalizm (w Młodej Polsce) – kierunek odzwierciedlający brutalną rzeczywistość, nędzę i biologiczne instynkty człowieka.
Nirwana – pojęcie zaczerpnięte z filozofii Schopenhauera, oznaczające stan wyzwolenia od cierpienia poprzez wyzbycie się pragnień i ucieczkę od bólu istnienia.
Dwudziestolecie Międzywojenne i Totalitaryzm
Rewolucja obyczajowa – czas zmian w normach społecznych i stylu życia; pojawienie się nowych ról kobiet, zmiana podejścia do seksualności i rozwój miejskich subkultur.
Kultura masowa – okres upowszechnienia dostępu do rozrywki i nowoczesnych mediów, takich jak radio, kino, prasa oraz kabarety.
Totalitaryzm – system polityczny, w którym państwo sprawuje absolutną kontrolę nad każdą sferą życia obywatela (polityczną, gospodarczą, kulturalną, prywatną); brak opozycji i całkowite podporządkowanie jednostki władzy (przykłady: komunizm, faszyzm, nazizm).
Literatura Wojenna i Okupacyjna
Okupacja – okres terroru, łapanek, masowych egzekucji, wysiedleń i funkcjonowania obozów zagłady (Auschwitz, Treblinka); czas życia w ciągłym strachu i poczuciu zagrożenia.
Holokaust – zaplanowana zagłada około europejskich Żydów dokonana przez nazistów podczas II wojny światowej.
Pokolenie Kolumbów – grupa twórców urodzonych około , których dorastanie przerwała wojna; ich tragizm polegał na przymusie walki przy jednoczesnym pragnieniu edukacji i normalnego życia. Wojna pozostawiła trwałe ślady w ich psychice.
Apokalipsa spełniona – poczucie wielu pisarzy czasów okupacji, że biblijna wizja końca świata i upadku cywilizacji właśnie się realizuje; motyw ten szczególnie często pojawiał się w poezji.
Kat i ofiara – problem zatarcia granic między dobrem a złem w warunkach wojennych; rozluźnienie systemów wartości i zmiana kryteriów oceny działań ludzkich.
Literatura Współczesna: Socrealizm i Postmodernizm
Socrealizm – doktryna artystyczna narzucona z ZSRR; zastąpienie indywidualnej ekspresji twórcy zaakceptowanymi przez partię schematami i tematami, które miały przedstawiać rzeczywistość w pożądany przez władzę sposób.
Nowomowa – termin z powieści „Rok ” określający język państwa totalitarnego; posługiwanie się propagandowymi formułami (np. „Wielki Brat patrzy”, „demokracja ludowa”) w celu stworzenia fałszywego obrazu rzeczywistości.
Odwilż – okres liberalizacji życia po śmierci Stalina (), w którym twórczość literacka zaczęła wykraczać poza sztywne ramy socrealizmu.
Globalizacja – proces rosnącego znaczenia kultury masowej i mediów w kształtowaniu norm społecznych na całym świecie.
Egzystencjalizm – filozofia głosząca, że życie ludzkie jest bezsensowne i prowadzi jedynie do śmierci (absurd), jednak poczucie solidarności z krzywdzonymi i bunt przeciw złu nadają mu sens.
Postmodernizm – pogląd negujący istnienie obiektywnej prawdy; postrzeganie świata jako zlepek różnych fragmentów, w którym nie da się rozstrzygnąć fundamentalnych sporów.
Teatr absurdu – odmiana dramatu (np. twórczość Sławomira Mrożka) wykorzystująca parodię i groteskę do ukazania bezsensu ludzkiego losu oraz niemożności porozumienia się między ludźmi.