11. Σταφυλόκοκκοι – Αναλυτικές Σημειώσεις

Ιστορικό – Ονοματολογία

• 1878: Pasteur & Koch παρατηρούν σταφυλόκοκκους σε πυογόνες αλλοιώσεις.
• 1881: Ogston εισάγει τον όρο «Σταφυλόκοκκοι» (από το ελληνικό «σταφυλή» = τσαμπί).
• 1884: Rosenbach απομονώνει και κατονομάζει τον $S.\,aureus$ (aureus = χρυσός).

Γενικά Μορφολογικά & Φυσιολογικά Χαρακτηριστικά

• Σφαιρικοί Gram(+) κόκκοι, διάμετρος $0.5-1.5\,μm$.
• Διατάσσονται σε σταφυλοειδή συσσωματώματα.
• Αερόβιοι ή δυνητικά αναερόβιοι.
• Καταλάση (+) ➜ διάκριση από στρεπτόκοκκους.
• Ανθεκτικοί σε ξηρασία & υψηλές συγκεντρώσεις NaCl (έως 7.5%).
• 49 είδη – 27 υποείδη· μέλη της φυσιολογικής χλωρίδας δέρματος, ανώτερου αναπνευστικού, ΓΕΣ & ΟΥΣ.
• Βασικό διαχωριστικό: παραγωγή κοαγκουλάσης.
  • Κοαγκουλάση (+): $S.\,aureus$, $S.\,intermedius$, $S.\,hyicus$, $S.\,lugdunensis$, $S.\,schleiferi$, $S.\,saprophyticus$.
  • Κοαγκουλάση (–): «Coagulase-Negative Staphylococci» – CNS.

Τα Σπουδαιότερα Είδη & Τα Νοσήματά τους (Πίνακας 18-2)

• S. aureus: τοξινικά σύνδρομα (τροφική δηλητηρίαση, SSSS, TSS), δερματικές λοιμώξεις (δοθιήνας, θυλακίτιδα, ψευδάνθρακας, κηρίο), σηψαιμία, ενδοκαρδίτιδα, πνευμονία, οστεομυελίτιδα, αρθρίτιδα.
• S. epidermidis (συχνότερος CNS): βακτηριαιμία, ενδοκαρδίτιδα, λοιμώξεις καθετήρων, προθέσεων, χειρουργικών τομών.
• S. saprophyticus: ουρολοιμώξεις νεαρών γυναικών, ευκαιριακές λοιμώξεις.
• S. lugdunensis: αρθρίτιδα, βακτηριαιμία, ενδοκαρδίτιδα, ουρολοιμώξεις.
• S. haemolyticus: βακτηριαιμία, λοιμώξεις οστών/αρθρώσεων, ουρολοιμώξεις, υψηλή πολυαντοχή.

Staphylococcus aureus – Εργαστηριακό Προφίλ

• Χρυσοκίτρινες αποικίες σε αιματούχο άγαρ.
• Καταλάση (+), Κοαγκουλάση ελεύθερη & συνδεδεμένη (+), DNάση (+).
• Θανάτωση στους $65^\circ C / 30\,min$.
• Φορεία: ρινικός βλεννογόνος $\approx 30\%$ υγιών ατόμων· επίσης δέρμα.
• MRSA: αντοχή σε όλα τα β-λακταμικά πλην $5^{ης}$ γενιάς κεφαλοσπορίνες.
  $\text{MRSA}=\text{Methicillin-resistant Staphylococcus aureus}$.

Παράγοντες Λοιμογονικότητας $S.\,aureus$ (Πίνακας 15-2)

Πολυμερή Κυτταρικού Τοιχώματος

• Πεπτιδογλυκάνη: αντιφλεγμονώδης δράση, παρόμοια με ενδοτοξίνη.
• Τειχοϊκό οξύ: προσροφά φάγους, δεξαμενή $\text{Mg}^{2+}$, $\text{Ca}^{2+}$.
• Πρωτεΐνη Α: συνδέεται με Fc τμήμα IgG ➜ αναστέλλει οψωνοποίηση.
• Συνδετικές πρωτεΐνες (ινωδογόνο, φιμπρονεκτίνη).

Εξωπρωτεΐνες – Τοξίνες (χρωμοσωμικές ή πλασμιδιακές)

• Αιμολυσίνες / Κυτταροτοξίνες
  • $\alpha$, $\beta$ (σφιγγομυελινάση C), $\gamma$, $\delta$.
  • PVL (Panton–Valentine Leukocidin): διμερής, θερμοευαίσθητη• λύνει PMNs ➜ δερμονεκρωτικές, αιμορραγικές πνευμονίες.
  • Παρόν σε $2\%$ MSSA, $100\%$ CA-MRSA USA300.
• Εντεροτοξίνες (15 τύποι Α–Ε, G…Χ)
  • Τύπος A: συχνότερη τροφική δηλητηρίαση (κρέμες, παγωτά, γαλακτοκομικά, κόλλυβα).
  • Τύπος B: σταφυλοκκική ψευδομεμβρανώδης εντεροκολίτιδα.
  • Ιδιότητες: θερμοαντοχή $100^\circ C / 30\,min$, αντοχή σε γαστρικά ένζυμα.
  • Κλινική εικόνα: 2–6 h μετά την πρόσληψη ➜ έμετοι, διάρροια, χωρίς πυρετό• ύφεση <12 h.
  • Πρόληψη: άμεση ψύξη τροφίμων (<2 h), υγιεινή χεριών.
  • Διαδοχική πορεία (Εικ. 25.6): μαγείρεμα → επιμόλυνση τροφίμου → επώαση σε δ/θ → πρόσληψη τοξίνης → συμπτώματα σε 1–6 h.
• TSST-1 (Toxic Shock Syndrome Toxin-1)
  • Πρώτη περιγραφή 1978 σε παιδιά.
  • Κλινικά: υψηλός πυρετός, γενικευμένο εξάνθημα, υπόταση, πολυοργανική ανεπάρκεια, αποφολίδωση.
  • Συσχέτιση με έμμηνο ρύση & ταμπόν· σπανιότητα: 1–3/100.000/έτος.
  • Υπεραντιγόνο ➜ μαζική ενεργοποίηση Τ-κυττάρων & TNF-α.
• Επιδερμολυτικές/Αποφολιδωτικές Τοξίνες (ΕΤΑ, ΕΤΒ)
  • Πρωτεάσες σερίνης, παράγονται από 2% φορέων.
  • Δράση στην κοκκιώδη στιβάδα ➜ ενδοεπιδερμικές φυσαλίδες.
  • Κλινική οντότητα: SSSS (Staphylococcal Scalded Skin Syndrome) – «σύνδρομο ζεματισμένου δέρματος» σε νεογνά· διαφορική από TEN (προσβάλλει και βλεννογόνους).

Εξωπρωτεΐνες – Ένζυμα

• Κοαγκουλάση (πηκτάση)
  • Ελεύθερη: μετατρέπει ινωδογόνο → ινική ➜ προστατευτικός θρόμβος.
  • Συνδεδεμένη: επιφανειακή, δεσμεύει ινωδογόνο.
• Σταφυλοκινάση: λύση θρόμβου ινώδους → επέκταση λοίμωξης.
• Καταλάση: $2H<em>2O</em>2 \rightarrow 2H<em>2O + O</em>2$• προστασία από οξειδωτικό stress.
• DNάση: διασπά εξωκυτταρικό DNA (πυώδες υλικό) ➜ ρευστοποίηση πύου.
• Λιπάσες: επιβίωση σε σμηγματογόνες περιοχές.

Κλινικές Εκδηλώσεις (Πίνακας 15.1)

Πυογόνες Λοιμώξεις

• Θυλακίτιδα, δοθιήνας, ψευδάνθρακας, μολυσματικό κηρίο (εικόνες 23-26).
• Απόστημα, κυτταρίτιδα, λοιμώξεις τραύματος/εγκαυμάτων.
• Μαστίτιδα (θηλασμός).
• Οστεομυελίτιδα, σηπτική αρθρίτιδα.
• Πνευμονία με εμπύημα.
• Βακτηριαιμία & ενδοκαρδίτιδα (ιδίως IV χρήστες).

Τοξινικά Σύνδρομα

• SSSS, Πέμφιγα νεογνών, TSS, τροφική δηλητηρίαση.

Παράγοντες Κινδύνου

• Χρόνια νεφρική νόσος (αιμοκάθαρση), ΣΔ, κακοήθειες, HIV, ρευματοειδής αρθρίτιδα, αλκοολισμός, IV χρήση ουσιών, νεογνική & γεροντική ηλικία, χρόνιοι φορείς.

Επιδημιολογία – Οδοί Μετάδοσης

• Εξωγενής: χέρια, ρούχα, σκόνη, μολυσμένες επιφάνειες, πτύελα, νοσοκομειακό περιβάλλον.
• Ενδογενής: αποικισμένες ρινικές χοάνες, μασχάλες, βουβωνική χώρα, περίνεο (30% υγιών).
• Σπάνια ζωοανθρωπονόσος (π.χ. $S.\,pseudointermedius$ από σκύλους).
• Πείραμα φθορεσεΐνης (Fig. 194.5): ρινικός αποικισμός → ταχεία διασπορά σε πρόσωπο, χέρια, ρούχα.

Διάγνωση

Κλινικά Δείγματα

• Πύον, πτύελα/βρογχικές εκκρίσεις, αίμα, ρινικά/περινεϊκά επιχρίσματα, ούρα.

Μικροσκόπηση

• Gram (+) κόκκοι σε συστοιχίες από δείγμα ή αποικία.

Καλλιέργεια

• Αιματούχος άγαρ: χρυσοκίτρινες, β-αιμολυτικές αποικίες (όχι πάντα).
• Chapman/Mannitol Salt Agar (7.5% NaCl + μαννιτόλη): ζύμωση μαννιτόλης → κιτρίνισμα μέσου (διαχωρισμός από μη ζυμούντες CNS∙ προσοχή: S. capitis, S. xylosus κ.ά. επίσης +).

Βιοχημικές Δοκιμές

• Καταλάση (+) (παραγωγή αφρού με $H<em>2O</em>2$).
• Κοαγκουλάση (+) (ελεύθερη & συνδεδεμένη).
• DNάση (+).

Θεραπεία – Αντιβιοτική Αντιμετώπιση

• Παροχέτευση αποστημάτων, αφαίρεση ξένων σωμάτων (καθετήρες).
• Κοινά στελέχη: ημισυνθετικές πενικιλίνες (οξακιλλίνη, ναφκιλλίνη) ± αμινογλυκοσίδες.
• $80\%$ αντοχή σε βενζυλοπενικιλίνη λόγω β-λακταμασών.
• MRSA: βανκομυκίνη, τεικοπλανίνη, λινεζολίδη, δαπτομυκίνη, καινούριες κεφαλοσπορίνες $5^{ης}$ γενιάς.
  • Κριτήριο αντοχής: $\text{ZOI}<21\,mm$ γύρω από δίσκο cefoxitin.

Coagulase-Negative Staphylococci (CNS)

• >80 είδη/υποείδη• συνήθως ευκαιριακοί αποικιστές δέρματος.
• Σημαντικά είδη: $S.\,epidermidis$ (75% CNS), $S.\,saprophyticus$, $S.\,haemolyticus$, $S.\,lugdunensis$, $S.\,hominis$, $S.\,capitis$ κ.ά.

Παθογένεια

• Βιομεμβράνες (biofilm) σε προθέσεις, καθετήρες, βαλβίδες ➜ προστασία από ανοσία & αντιβιοτικά.
• Κυτταρική προσκόλληση (προσκολλητίνες), παραγωγή πολυσακχαριδικού καλύμματος, αιμολυσίνες.

Κλινικές Εκδηλώσεις

• Βακτηριαιμία, ενδοκαρδίτιδα προθετικών βαλβίδων, λοιμώξεις ΚΦ καθετήρων, CSF shunts, περιτοναϊκής κάθαρσης, προσθετικές αρθρώσεις, ουρολοιμώξεις (ιδίως $S.\,saprophyticus$ νεαρών γυναικών).

Εργαστηριακά

• Κοαγκουλάση (–), DNάση (–).
• Συχνά άχρωμες/λευκές αποικίες στο Mannitol agar (χωρίς ζύμωση).
• Υψηλή αντοχή: $70-80\%$ oxacillin-R· αναφέρονται μειωμένες ευαισθησίες σε γλυκοπεπτίδια, λινεζολίδη, δαπτομυκίνη.

Κατακλείδα – Πρακτικά Σημεία

• Αναγνώριση κοαγκουλάσης κλειδί για διαφοροδιάγνωση $S.\,aureus$ έναντι CNS.
• Τήρηση υγιεινής χεριών & κατάλληλης ψύξης τροφίμων προλαμβάνει εντεροτοξινικό σύνδρομο.
• Φορεία ρινός ➜ κύρια πηγή ενδο- & διανοσοκομειακής διασποράς· αποαποίκιση με ρινική μούπρο.
• MRSA: αυστηρή επιτήρηση, κατεξοχήν νοσοκομειακό αλλά & κοινοτικό στέλεχος (USA300 – PVL+).
• Λοιμώξεις προθέσεων/καθετήρων: βιοφίλμ CNS ➜ συχνά απαιτείται απομάκρυνση συσκευής + συνδυασμένη αγωγή.