Untitled

DEFINICJE ŻYWIENIA CZŁOWIEKA

  • Proces pobierania, trawienia, przetwarzania i wykorzystywania składników odżywczych na cele:
    • budulcowe
    • energetyczne
    • regulacyjne

Wpółzależność między pożywieniem a organizmem człowieka

  • Poziomy współzależności:
    1. molekularnym
    2. komórkowym
    3. całego organizmu
    4. całej populacji

Związek między żywnością, żywieniem a zdrowiem

W przypadku:
  • ŻYWNOŚĆ
  • SPOSÓB ŻYWIENIA
  • ŻYWIENIE
  • ZDROWIE

Wpływ różnych poziomów spożycia składników odżywczych na stan odżywienia organizmu

  • PRZEŻYCIE
  • NIEDOBÓR
  • ZDROWIE
  • NADMIAR
  • ŚMIERTELNOŚĆ

Podaż składnika odżywczego w dziennej racji pokarmowej

  • Charłactwo: 15 kcal
  • Otyłość: 6 kcal
  • Energia: 100 MJ
  • Tłuszcz: 100 g
  • Miażdżyca: 10 g
  • Błonnik: 100 g
  • Zespół złego wchłaniania: 20 g
  • Białko: 100 g
  • Dna moczanowa: 6 g
  • Żelazo: 100 g
  • Żelazica: 2 g
  • Sód: 10 g
  • Nadciśnienie
  • Wole: 50 g Jod
  • Tyreotoksykoza: 1000 µg
  • Próchnica: 1 mg Fluor
  • Szkorbut: 5 mg Witamina C
  • Krzywica: 2 µg Witamina D
  • Hiperkalcemia: 500

Przewlekłe choroby niezakaźne*

  • choroby żywieniowo (dieto)-zależne = metaboliczne choroby cywilizacyjne odp:

    1. Choroby naczyniowo-sercowe
    2. Otyłość
    3. Cukrzyca
    4. Nowotwory
    5. Osteoporoza
    6. Choroby przewodu pokarmowego
    7. Choroby zębów (próchnica)

  • wg WHO/FAO Expert Consultation on Diet, Nutrition and the Prevention of Chronic Diseases, Geneva

Wzrost i masa ciała

  • Wzrost i masa ciała najsilniej różnicują PPM
  • Różnica może wynosić nawet 50% pomiędzy poszczególnymi osobnikami

PPM (Podstawowa Przemiana Materii) u sportowca

  • A. "Sportowiec silnie umięśniony, o atletycznej budowie ciała, ze względu na beztłuszczową masę ciała, może mieć metabolizm podstawowy ok. 6% wyższy niż osobnik o podobnym wzroście i masie ciała, nie uprawiający sportu."

Wpływ innych czynników na PPM

Czynniki podwyższające PPM:
  • Nadczynność tarczycy podnosi PPM nawet o 80%
  • Adrenalina może zwiększać tempo metabolizmu (strach, złość, stres emocjonalny)
  • Niska temperatura otoczenia < 22°
  • Wysoka temperatura otoczenia > 32°
Czynniki obniżające PPM:
  • Niedoczynność tarczycy obniża PPM o 30-40%
  • Niedożywienie lub głód
  • Podeszły wiek
  • Sen
  • Leki (amfetamina, beta-adrenolityki, itp.)

Potrzeby energetyczne organizmu człowieka

  • Spoczynkowa Przemiana Materii (SPM, RMR) to PPM powiększona o koszt energetyczny termogenezy:
    extSPM=extPPM+10%ext{SPM} = ext{PPM} + 10\%

Termogeneza

  • Termogeneza = produkcja ciepła
Rodzaje termogenezy:
  1. Termogeneza drżeniowa - reakcja ustroju na obniżoną temperaturę otoczenia i zwiększone straty ciepła potęgowane przez wzmożony ruch powietrza oraz nieodpowiednią odzież.
  2. Termogeneza bezdrżeniowa = swoiście dynamiczne działanie pożywienia. SDD (termogeneza indukowana pożywieniem = termogeneza poposiłkowa) – postpranditalne wydatki energetyczne.

Całkowita Przemiana Materii (CPM, TEE)

  • CPM (TEE) oznacza całodobowe wydatki energetyczne człowieka związane z jego normalnym funkcjonowaniem w środowisku, pracą zawodową i aktywnością pozazawodową.
  • Wzór na CPM
    extCPM=extPPM+extPonadpodstawowaPrzemianaMateriiext{CPM} = ext{PPM} + ext{Ponadpodstawowa Przemiana Materii}
  • Aktywność fizyczna trwale wpływa na całkowite zapotrzebowanie energetyczne człowieka.

Sposób ustalania zapotrzebowania na poziomie indywidualnym

  • Normy żywienia są podstawą planowania i oceny, w tym zapotrzebowania na energię i składniki odżywcze oraz formułowania odpowiednich zaleceń.
Normy żywienia dla populacji polskiej:
  • Nowelizacja 2024 pod redakcją naukową dr Ewy Rychlik i wsp. Państwowy Instytut Zdrowia Publicznego.

Zapotrzebowanie osób obciążonych wysiłkiem fizycznym na energię

  • W przypadku sportowców wyczynowych należy uwzględnić normy żywienia przewidziane dla odrębnych dyscyplin sportowych:
    • Zapotrzebowanie na energię i podstawowe składniki pokarmowe
    • Irena Celejowa, Warszawa 2008, "Żywienie w Sporcie".

Normy na energię na poziomie średniego zapotrzebowania (EER)

  • Dokonano podziału ludności na grupy, uwzględniając płeć, wiek, wzrost, masę ciała, stopień aktywności fizycznej, przy czym zapotrzebowanie na energię uwzględniono na poziomie średniego zapotrzebowania grupy (EER) dla 24 grup populacji o 6 różnych poziomach aktywności fizycznej.

Metody obliczeniowe zapotrzebowania na energię

  • Zapotrzebowanie (normy) na energię: extCPM=extPPMimesextPALext{CPM} = ext{PPM} imes ext{PAL}
    • CPM = Całkowita Przemiana Materii (TEE)
    • PPM = Podstawowa Przemiana Materii (BMR)
    • PAL = współczynnik aktywności fizycznej (Physical Activity Level)
Cel norm żywieniowych
  • Ustalenie ilości energii i składników odżywczych, które powinny być pobierane przez poszczególne osoby dla ich optymalnego wzrostu oraz utrzymania zdrowia.

Ustalanie norm żywienia

  • Normy żywieniowe określają zapotrzebowanie na energię i składniki odżywcze uwzględniając:
    • 24 grupy populacji (płeć, wiek)
    • Podział zależny od masy ciała, poziomu aktywności fizycznej oraz stanu fizjologicznego (ciąża, laktacja)
Ustalanie zapotrzebowania (indywidualne)
  • Najniższe spożycie, przy którym ryzyko powstawania niedoboru danego składnika odżywczego jest praktycznie zerowe.
Ustalanie normy żywienia (średnie zapotrzebowanie)
  • Uwzględniając 2SD (standard deviations) wylicza się zalecane spożycie (RDA).

Zastosowania norm żywienia

  • Normy żywieniowe są wykorzystywane do:
    • formułowania celów żywieniowych w planowaniu polityki żywieniowej kraju oraz zaleceń dotyczących spożycia żywności.
    • Planowanie żywienia indywidualnego, grupowego oraz oceny żywienia.
    • Stosowanie w żywieniu zdrowych osób.
Wartość odżywcza węglowodanów
Węglowodany
  • Podział węglowodanów na:
    • cukry proste (monosacharydy)
    • dwucukry (disacharydy)
    • kilkucukry (oligosacharydy)
    • wielocukry (polisacharydy)

Węglowodany - Cukry proste (monosacharydy)

  • Najbardziej rozpowszechnione monosacharydy:
    • glukoza (cukier gronowy)
    • fruktoza (cukier owocowy)

Węglowodany - Dwucukry (disacharydy)

  • Najważniejsze disacharydy:
    • Sacharoza (glukoza + fruktoza)
    • Laktoza (galaktoza + glukoza)

Węglowodany - Polisacharydy (wielocukry)

Klasyfikacja według rodzaju cukru
  • Homopolisacharydy (jedna jednostka cukru) np. skrobia, glikogen, celuloza.
  • Heteropolisacharydy (różne cukry) np. hemicelulozy, pektyny.

Charakterystyka błonnika pokarmowego

  • Błonnik pokarmowy składa się z:
    • węglowodanów i lignin opornych na działanie enzymów trawiennych.
Typy błonnika:
  1. Węglowodany częściowo przyswajalne, degradowane przez drobnoustroje jelitowe.
  2. Węglowodany nieprzyswajalne, tzw. włókno surowe.

Węglowodany a zdrowie

  • Zależność między podaży węglowodanów a:
    • energią
    • metabolizmem
    • stężeniem glukozy w organizmie
Konsekwencje niedoboru:
  • ketoza, ciężka kwasica, zaparcia, wzrost stężenia metylglyoxalu.
Konsekwencje nadmiernego spożycia:
  • otyłość, cukrzyca, miażdżyca, nowotwory, próchnica.
Zalecenia
  • Podstawą ustalenia zapotrzebowania na węglowodany uznano potrzeby energetyczne mózgu (100 g dla dzieci i dorosłych).

Podsumowanie

  • Dobre żywienie jest kluczowe dla długotrwałego zdravia i dobrze funkcjonującego organizmu. Dostosowanie norm żywienia do indywidualnych potrzeb jest fundamentem skutecznej diety oraz profilaktyki zdrowotnej.