Filosofi, arv og miljø

Arv, Miljø og Identitetsdanning

• Arv utgjer gena og arvestoffet som individet arvar direkte frå foreldra sine.
• Miljø omfattar dei geografiske og sosiale stadene der ein veks opp, samt menneska ein omgjev seg og samhandlar med.
• Foreldra si rolle er sentral i forminga av verdiane til eit menneske; dei fleste endar opp med same religion eller same verdsbilde som foreldra sine.
• Mange ungdommar har foreldra som sine fremste førebilete.
• I tillegg til foreldre har ei rekkje andre aktørar i miljøet stor innverknad på kven ein vert: vener, lærarar, idrettsleiarar, storfamilie og andre samfunnsaktørar.
• Val knytte til kleskjøp og ytre framtoning speglar kva omsyn individet tek, anten det er personleg stil, økonomi, funksjonalitet eller sosialt press.
• Eigne verdiar og gode eigenskapar fungerer som fundamentale kjenneteikn på den personlege identiteten ein ønskjer å byggje.

Filosofi, Samtale og Undersøkjande Fellesskap

• Filosofi tyder bokstaveleg «kjærleik til visdom».
• Filosofiske spørsmål er kjenneteikna ved at dei ikkje har fasitsvar; dei krev personleg og felles undring, refleksjon og drøfting.
• Eit undersøkjande fellesskap er ei gruppe menneske som gjennomfører filosofiske samtalar saman.
• Føremålet med eit undersøkjande fellesskap er at deltakarane i fellesskap skal undersøkje filosofiske spørsmål eller påstandar og aktivt hjelpe kvarandre til djupare forståing gjennom samtalen.
• Alle menneske har føresetnader for å delta i ein filosofisk samtale fordi alle har gjort eigne livserfaringar og alle har evna til å tenkje.
• Ein vellukka filosofisk samtale i ei gruppe krev eit trygt og ope samtalemiljø.
• Å vere ein god lyttar inneber å høyre aktivt på kva andre seier, ta innover seg deira meiningar og byggje vidare på resonnementa deira med respekt.

Sokrates og den Filosofiske Dialogen

• Sokrates var ein gresk filosof som nytta samtalar med medborgarar til å utfordre deira etablerte meiningar.
• Metoden hans gjekk ut på å stille inngåande spørsmål slik at folk lærte å tenkje over kva meiningar dei eigentleg hadde og kvifor dei meinte det dei meinte.
• Dialogen fungerte som eit pedagogisk og erkjenningsmessig reiskap for å avdekkje mangel på reell innsikt og stimulere til kritisk tenking.

Familie, Familietypar og Samfunnsutvikling

• Ein familie består heilt grunnleggjande av vaksne og barn som lever saman.
• Kjernefamilien har tradisjonelt vore definert som mor og far som er gifte med kvarandre, saman med barna deira.
• Kjernefamilien har historisk vore den mest vanlege familietypen i Noreg og er framleis den dominerande familieforma.
• Dei fleste religionane held fram kjernefamilien – beståande av mor, far og barn der foreldra er gifte – som den ideelle familietypen.
• Dei siste tiåra har det vakse fram eit mangfald av andre familietypar i samfunnet, inkludert einslege forsørgjarar, sambuarar med felles barn, stefamiliar og familiar der born har to heimar.
• Talet på skilsmisser har endra seg monaleg over tid; det var ei tydeleg auke i talet på årlege skilsmisser i Noreg mellom året $1977$ og året $2010$.
• Balansen mellom kjernefamilien og storfamilien medfører ulike styrkar og utfordringar: Storfamilien tilbyr eit større nettverk for støtte og avlastning, medan kjernefamilien gjev større rom for privatliv og sjølvstende.
• Kommunikasjon innad i familien varierer; somme tema vert opplevde som vanskelege å drøfte med foreldre, noko som gjer at mange søkjer råd og samtale hos venner eller andre vaksne.

Vennskap, Relasjonar og Kjønnsroller

• Avisundersøkingar viser at vennskap jamleg vert kåra til noko av det aller viktigaste i menneskelivet, langt viktigare enn pengar og materielle eigedelar.
• Det vert skilt mellom overflatisk sosial kontakt (til dømes talet på «vener» på Facebook) og reelt, djuptgåande vennskap.
• Den greske historikaren og filosofen Plutark (om lag år $45\text{ til }125$), som skreiv mange verk om filosofi og religion, formulerte sitt syn på vennskap slik: «Eg har ikkje bruk for ein venn som heile tida endrar meining og er samd med meg, og som alltid nikkar til meg, for det gjer skuggen min mykje betre.» Eit genuint vennskap krev dermed sjølvstende, ærleg motstand og eigne standpunkt.
• Diktet «Den gode vennen» av Ragnhild Bakke Waale skildrar essensen i nærleik og omsorg:
  • «Takk for at du var der   då eg trong deg.   Takk for at du såg meg,   lytta til meg   delte smil og tårer   og snakka med auga mine.   Takk for at du var der,   eg trong varmen din!»
• Eigenskapar som elevar trekkjer fram som kjenneteikn på ein god venn inkluderer:
  • Å vere ærleg.
  • Å vere ein ein kan stole på og fortelje løyndommar til utan at dei vert røpte vidare.
  • Å vere ein som trøystar i tunge stunder.
  • Å vere snill og grei.
  • Å stille opp når det trengst.
• Desse ideala reiser etiske dilemma kring kva krav ein kan stille til ein venn: Ein må vurdere om vennen framleis er ein god venn dersom vedkomande ikkje har tid til å stille opp umiddelbart, og kva situasjonar som gjer det akseptabelt at vener er utilgjengelege.
• Det finst oppfatningar om at det eksisterer skilnader i relasjonsbehov mellom kjønna, til dømes påstanden om at jenter krev «bestevenninner» medan gutar berre treng «kameratar».
• Ei undersøking i ein skuleklasse kartla kva eigenskapar gutar og jenter prioriterer hos ein god venn:
  • Gutar si rangering:
  1. Ærleg og til å stole på
  2. Som er snill og grei
  3. Har humor
  4. Stiller opp for deg på det meste
  5. Er saman ofte
  • Jenter si rangering:
  1. Ærleg og til å stole på
  2. Trøystar deg dersom du er lei deg
  3. Stiller opp for deg på det meste
  4. Som er snill og grei
  5. Viser omtanke
• Begge kjønn prioriterer ærlegdom og pålitelegheit på førsteplass, men jenter legg større vekt på emosjonell støtte (trøyst og omtanke), medan gutar vektlegg humor og hyppig samvær.

Menneskeverd, Menneskerettar og Etikk

• Mennesket er annleis enn alt anna som lever på jorda, noko som er forankra i omgrepet menneskeverd.
• Menneskeverd er definert som den ibuande verdien eit menneske har i seg sjølv, uavhengig av nytteverdi, prestasjonar, opphav eller status.
• Nordahl Grieg formulerte samanhengen mellom samfunnsfred og menneskeverd i diktet «Til ungdommen» frå året $1936$ med lina: «Skaper vi menneskeverd, skaper vi fred.» Dette etiske prinsippet inneber at fred berre kan sikrast dersom likeverdet til alle menneske vert respektert og verna.
• Opp gjennom historia har ulike ideologiar og samfunn fornekta at alle har same verdi. Døme på dette er den systematiske diskrimineringa av svarte menneske i sørstatane i USA og jødeforfølgingane i Europa.
• Å drøfte menneskeverd fordrar at ein kjenner til menneskerettsforkjemparar og vurderer om ein sjølv behandlar alle individ med same grunnleggjande respekt.

Kasusstudie: Barnearbeid og Menneskeverd i Shahdadkot (Gabir, 12 år)

• Situasjonen til Gabir, ein gut på $12\,\text{år}$, dokumenterer eit grelt brot på barns rettar og utfordrar ideen om universelt menneskeverd (registrert via unicef.no den $20/06/2011$).
• Lokasjon for arbeidet er ein støvete mursteinsfabrikk i utkanten av byen Shahdadkot i Pakistan.
• Arbeidsprosessen til Gabir:
  • Sit på huk på bakken og plukkar opp store gjørmeklumpar med berre hendene.
  • Gjørmeklumpen er på storleik med eit stort brød og er særs tung for eit barn.
  • Hendene, føtene og kleda hans er tydeleg slitne og prega av det tunge arbeidet.
  • Han ber gjørma bort til faren, som formar klumpen til ein murstein og legg han på rekkje for tørking.
  • Seinare fraktar esel dei tørka mursteinane vidare til omnen for brenning.
• Omfang og arbeidsforhold:
  • Gabir arbeider $8{,}5\,\text{timar}$ kvar dag.
  • Arbeidsveka hans er på $6\,\text{dagar}$.
  • Han klargjer og ber nok gjørme til å produsere mellom $600$ og $700\,\text{mursteinar}$ kvar dag.
  • Fabrikkområdet manglar skugge som kan gje vern mot den steikjande sola.
• Kveldsarbeid og vasshenting:
  • På kveldstid returnerer Gabir til fabrikken i om lag $1\,\text{time}$ for å førebu gjørma til neste dag.
  • Han må gå opp til $40\,\text{turar}$ fram og tilbake til ei elv i nærleiken for å hente vatn.
  • Vatnet ber han i ei metallbøtte.
• Løn og økonomisk kompensasjon:
  • For denne heildagsinnsatsen tener han $50\,\text{rupiar}$ per dag.
  • Denne summen svarer til omtrent $6\,\text{kroner}$.
• Kontrasten mellom den harde kvardagen til Gabir og retten til skulegang og leik illustrerer eit akutt etisk dilemma knytt til kva tankar eit barn gjer seg om framtida si når menneskerettane ikkje vert respekterte.

Spørsmål til Repetisjon, Refleksjon og Vidare Arbeid

• Hugserepetisjon knytt til identitet, familie og filosofi:
  • Kva er arv?
  • Kva er miljø?
  • Kva har foreldra dine hatt å seie for at du har blitt den du er?
  • Kven andre enn foreldra dine har hatt noko å seie for kven du har blitt?
  • Kva tek du omsyn til når du kjøper klede?
  • Kva for gode eigenskapar vil du skal kjenneteikne deg?
  • Kva legg du i omgrepet «kjærleik til visdom»?
  • Kven var Sokrates?
  • Kva er eit filosofisk spørsmål?
  • Kva er målet med ein filosofisk samtale?
  • Kva vil det seie å vere ein god lyttar?
  • Kva er ein familie?
  • Kva for familietypar aukar mest i Noreg?
  • Kva er tendensen i utviklinga av talet på skilsmisser i Noreg?
  • Kor mange fleire skilsmisser var det i $2010$ enn i $1977$?
  • Kva er fordelane og ulempene ved ein kjernefamilie samanlikna med ein storfamilie?
  • Kva fem eigenskapar kjenneteiknar ein god venn?
  • Kva tema kan ein snakke med foreldre om, kva emne held ein unna, og kven vender ein seg til i staden?
• Oppgåver til ettertanke og skrivearbeid:
  • Skrive eit lesarinnlegg om kva personlege interesser og markørar (som klede, musikk eller idrett) betyr for eigen identitet.
  • Utarbeide ei liste med moment som forklarer korleis ein har vorte den ein er i dag.
  • Formulere fem filosofiske spørsmål, samanlikne med andre og vurdere kva spørsmål som har høgast filosofisk verdi.
  • Skrive ein dagboktekst med tittelen «tankar om den gode familien».
  • Skildre ei personleg oppleving der ein fekk avgjerande hjelp frå ein god venn.
  • Drøfte kva Nordahl Grieg meinte med tesen «Skaper vi menneskeverd, skaper vi fred».
  • Reflektere over korleis Gabir opplever situasjonen sin og kva framtidshåp han kan ha.
  • Vurdere kritisk om eiga åtferd i møte med andre speglar at alle menneske har same menneskeverd.
• Vidare undersøking og fordjuping:
  • Gjennomføre eit intervju med eit eige førebilete.
  • Gjere djupare undersøkingar om Sokrates og forfatte ein biografisk tekst om tenkinga hans.
  • Gjennomføre ei komparativ undersøking om kva eigenskapar ein bestevenn bør ha ved å intervjue ein jamaldring og ein vaksen, og analysere skilnadene opp mot kategoriane frå skuleklasseundersøkinga.