gropa

1. Składniki zdania (sentence constituents) — definicje i sposoby rozpoznawania

W języku opisowym mówimy o podstawowych funkcjach składniowych w zdaniu: Subject (podmiot), Subject Complement (orzeczenie imienne / dopełnienie podmiotu), Verb (orzeczenie / predicate), Object (dopełnienie; direct/indirect), Object Complement (dopełnienie orzeczenia), Adverbial (okolicznik).

1.1 Podmiot — Subject (SUBJECT)

Co to jest: część zdania, która zazwyczaj oznacza wykonawcę czynności lub temat zdania.
Po polsku: podmiot.
Jak rozpoznać: można zapytać Who? lub What? przed czasownikiem; można go często zastąpić zaimkiem (he/she/it/they) lub przestawić do początku zdania w równoważnikach; w zdaniach oznajmujących zwykle stoi przed orzeczeniem (w SVO).
Przykłady:

• The dog barked. → The dog (Podmiot = pies).

• To read is useful. → To read (bezokolicznikowe podmiotowe)

• Swimming is fun. → Swimming (forma -ing jako podmiot).

Testy: zamiana na zaimek, pytanie Who/What?, przestawienie przy stronach biernej/aktywnej (w zdaniach z dopełnieniem bierna zmienia kolejność).

1.2 Orzeczenie / Verb (PREDICATE / VERB)

Co to jest: rdzeń zdania — czasownik (w formie finite — odmienionej) lub grupa czasownikowa wyrażająca akcję, stan, wydarzenie.
Terminy: Verb — czasownik; predicate — orzeczenie (często rozumiane jako cały predykat = verb + obiekty/okoliczniki).
Przykład:

• She left. → left = verb (finite).

• They have been waiting for hours. → have been waiting = verb phrase (czasownikowy złożony).

Uwaga: orzeczenie może być proste (one-word predicate) lub złożone (auxiliaries + lexical verb): She has eaten.

1.3 Dopełnienie (Object) — direct & indirect (OBJECT: Direct/Indirect)

Direct object (DO) — dopełnienie bliższe: odpowiada na What?/Whom? po czasowniku przechodnim.

• She read the book. → the book = DO.

Indirect object (IO) — dopełnienie dalsze: komu/czemu (to whom/for whom). Często występuje razem z DO.

• He gave her a gift. → her = IO; a gift = DO.
  Albo rewrited as: He gave a gift to her.

Rozpoznawanie: zamiana na stronę bierną zwykle ujawni DO (A gift was given to her). IO w wersji z to → She was given a gift. (IO becomes subject in passive).

1.4 Object Complement — dopełnienie orzeczenia (OBJECT COMPLEMENT)

Co to jest: wyrażenie (często przymiotnik, rzeczownik lub fraza) które uzupełnia znaczenie DO, opisuje jego stan lub tożsamość. Występuje z określonymi czasownikami (make, consider, call, elect, name).

• They elected him president. → president = object complement (nazywa DO).

• She painted the wall blue. → blue = object complement (opisuje DO).

Testy: jeśli usunięcie OC zmienia sens zdania znacząco lub staje się niepełne, to mamy OC.

1.5 Subject Complement — orzecznik, dopełnienie podmiotu (SUBJECT COMPLEMENT / PREDICATIVE)

Co to jest: element po copular (łączeniowym) czasowniku (be, become, seem, appear, feel...), który opisuje lub identyfikuje podmiot: noun phrase lub adjective phrase.

• He is a teacher. → a teacher = subject complement (predicative noun).

• She seems happy. → happy = subject complement (predicative adjective).

Różnica do object complement: SC odnosi się do podmiotu; OC do dopełnienia.

1.6 Adverbial — okolicznik (ADVERBIAL)

Co to jest: syntagma pełniąca funkcję okolicznika — miejsca, czasu, sposobu, celu, przyczyny, warunku, częstotliwości itd. Może być wyrażona przysłówkiem, frazą przyimkową, zdaniem podrzędnym.

• She left yesterday. (time)

• He ran to the shop. (place/direction)

• She sings beautifully. (manner)

• Because it was raining, we stayed home. (reason)

Rozpoznanie: odpowiada na pytania: when? where? how? why? how often? to what extent? under what condition?

2. Części mowy (parts of speech) — pełne omówienie z przykładami EN ↔ PL

Dla każdej części mowy dam: definicję, angielski termin, polski termin, podtypy, przykłady zdań po angielsku z tłumaczeniem.

2.1 Rzeczownik — Noun (NOUN)

Definicja: nazwa osoby, miejsca, rzeczy, idei, stanu.
Typy / Subtypes:

• concrete noun (rzeczownik konkretny) — nazwy rzeczy postrzegalnych zmysłami: table, dog → stół, pies.

• abstract noun (rzeczownik abstrakcyjny) — nazwy pojęć, uczuć: freedom, love → wolność, miłość.

• common noun (rzeczownik pospolity) — generalne nazwy: city, teacher → miasto, nauczyciel.

• proper noun (rzeczownik własny) — nazwy osobowe/ miejsc: London, Anna → Londyn, Anna. (pisane wielką literą)

• collective noun (rzeczownik zbiorowy) — grupa jako jedność: team, family → drużyna, rodzina. (w angielskim traktowane zwykle jako singular)

• countable (policzalny) vs uncountable (niepoliczalny / mass noun) — apple / apples (licz), water (niepoliczalne).

  • Uncountables: advice, information, luggage, furniture, milk — wymagają unit expressions: a piece of information, some furniture.

Formy: liczba pojedyncza i mnoga (regular: + -s/-es; nieregularne: child → children, mouse → mice).

Przykłady:

• The students studied. → Studenci się uczyli.

• She has a lot of experience. → Ma dużo doświadczenia. (experience = uncountable)

Uwaga egzaminacyjna: rozpoznaj countable vs uncountable — dobieraj 'many' vs 'much', 'few' vs 'little', 'a/an' możliwe tylko z countable singular.

2.2 Czasownik — Verb (VERB)

Definicja: wyraża akcję lub stan.
Podtypy i pojęcia ważne:

2.2.1 Main verb (lexical verb) — czasownik główny / leksykalny

Pełni treściową funkcję: go, eat, know, run. (lexical)

2.2.2 Auxiliary verbs — czasowniki posiłkowe

DO – as auxiliary verb

Interrogative: Do you like me?

Negative: I don’t like you.

Emphatic: I did help him.

Dzielimy na:

• primary auxiliaries (be, have, do) — służą do tworzenia czasów, strony biernej, pytań i negacji: is/are (be), have/has (perfect), do/does/did (do-support).

  • She is singing.

  • They have eaten.

  • Do you like it? (do = pomocniczy w pytaniu)

• modal auxiliaries (modals) — can, could, may, might, must, shall, should, will, would, ought to, need (w pewnych użyciach), dare (w pewnych użyciach). Wyrażają modality: możliwość, konieczność, pozwolenie, przypuszczenie, przyszłość itp. (nie odmieniają się normalnie, mają specyficzne konstrukcje).

  • She can swim. / You must stop. / He should go.

2.2.3 Finite vs Non-finite verbs

• finite verbs (formy odmienione) — zgodne z podmiotem w osobie i liczbie oraz czasem/trybem; stanowią predicate; np. She writes.

• non-finite verbs (formy nieodmienne) — infinitive (to write), bare infinitive (write), -ing participle (writing), past participle (written). Nie odmieniają się przez osobę/czas. Używane w frazach imiesłowowych, bezokolicznikowych, jako gerund (substantivized -ing), w konstrukcjach z kontrolą/raising, z modals itp.

  • To write is hard. / Writing is fun.

2.2.4 Stative vs Dynamic verbs

• stative verbs (stany) — opisują stany, uczucia, posiadanie, myślenie: know, believe, love, own, seem. Zwykle nie występują w formach continuous: I know him (nie I am knowing him).

• dynamic verbs (procesy/akcje) — run, eat, write, build — mogą mieć continuous: I am writing.

(uwaga: niektóre czasowniki zmieniają znaczenie: think (stative = believe) vs thinking (dynamic = considering).)

2.2.5 Tranzatywność (transitivity)

• intransitive — nie wymagają DO: He sleeps.

• monotransitive (transitive) — wymagają jednego DO: She reads a book.

• ditransitive — wymagają dwóch obiektów (IO + DO): He gave her a ring.

• complex transitive — czasownik + DO + object complement: They made him captain.

• linking/copular verbs — łączą podmiot z predicative: be, become, seem, feel. (nie mają DO)

Przykłady:

• Intransitive: She arrived.

• Monotransitive: She wrote a letter.

• Ditransitive: She sent him a letter. (lub She sent a letter to him.)

• Complex transitive: They considered the job finished.

2.3 Przymiotnik — Adjective (ADJECTIVE)

Definicja: określa, opisuje rzeczownik (który i jaki), tworzy predykaty z kopulami.
Funkcje: attributive (atrybutywne — przed rzeczownikiem: a red car), predicative (orzecznikowe — po czasowniku łączącym: the car is red), postpositive (rzadko, po rzeczowniku: something interesting — tu częściej adjective + participle).
Stopniowanie: positive → comparative → superlative: big, bigger, biggest (regular) / irregular: good, better, best. Można też używać more/most dla wielowyrazowych: more beautiful, most interesting.
Przykłady:

• A beautiful (adj) painting. → Piękny obraz.

• The film was boring (predicative). → Film był nudny.

Uwaga: przymiotniki nie odmieniają się przez liczbę/rodzaj w angielskim.

2.4 Przysłówek — Adverb (ADVERB)

Definicja: modyfikuje czasownik, przymiotnik, inny przysłówek, frazę lub całe zdanie; wskazuje czas, miejsce, sposób, stopień, częstotliwość, pewność.
Typy: manner (how), time (when), place (where), frequency (how often), degree (to what extent), reason (why), sentence adverb (opinion: fortunately).
Formy: często tworzony od adj + -ly: quick → quickly; ale wiele przysłówków ma nieregularne formy lub taką samą formę jak adj (fast, hard).
Przykłady:

• She sang loudly. (manner) → Zaśpiewała głośno.

• He will arrive tomorrow. (time) → Przybędzie jutro.

• Actually, I disagree. (sentence adverb) → Właściwie się nie zgadzam.

Uwaga: kolejność przysłówków w zdaniu (manner–place–time) często: He sang beautifully in the theater yesterday.

2.5 Zaimki — Pronouns (PRONOUNS)

Definicja: zastępują rzeczowniki lub frazy nominalne.
Podtypy:

• personal pronouns (osobowe): I, you, he, she, it, we, they (subj) / me, him, her, it, us, them (obj).

• possessive pronouns/adjectives (dzierżawcze): my/mine, your/yours, his, her/hers, its, our/ours, their/theirs. (my = determiner; mine = pronoun).

• reflexive pronouns (zwrotne): myself, yourself, himself, herself, itself, ourselves, yourselves, themselves.

• relative pronouns (łącznikowe): who, whom, whose, which, that. (introduce relative clauses)

• demonstrative pronouns/adjectives: this/these, that/those.

• indefinite pronouns: someone, anyone, something, nothing, everyone, nobody, each, several.

• interrogative pronouns: who, whom, what, which, whose.

• reciprocal pronouns: each other, one another.

Przykład: She gave it to him → it, him = object pronouns.

2.6 Przyimki — Prepositions (PREPOSITIONS)

Definicja: łączą rzeczowniki, zaimki lub frazy nominalne z innymi elementami zdania, wyrażają relacje miejsca, czasu, ruchu, przyczyny, sposobu itp.
Typy: simple prepositions: in, on, at, by, with, to, for, from, during, since, until, among, between, under, over; complex prepositions: in front of, because of, due to, according to.
Przykłady:

• The book is on the table. → on = miejsce.

• She arrived at 9 o’clock. → at = czas punktowy.

• He walked to the shop. → to = kierunek.

Uwaga: wiele błędów dotyczy wyboru preposition — trzeba uczyć kolokacji (arrive in a city / at a building).
Test identyfikacji: usuń frazę przyimkową; sprawdź, czy zdanie nadal poprawne; fraza przyimkowa pełni funkcję adverbialną lub determinerową w NP.

2.7 Determinanty — Determiners (DETERMINERS)

Definicja: słowa poprzedzające rzeczownik, określające jego zakres lub identyfikację: articles, demonstratives, quantifiers, possessives, numerals.
Typy główne:

• articles (articles): the (definite) / a/an (indefinite) / zero article (brak)

  • a dog (jakikolwiek pies), the dog (konkretny pies).

• demonstratives: this/that/these/those

• possessive determiners: my, your, his, her, our, their (przed rzeczownikiem)

• quantifiers: some, any, many, much, few, several, all, both, most

• numerals: (cardinal) one, two, three; (ordinal) first, second.

• other determiners: each, every, either, neither, no, another.

Reguły użycia artykułów:

• a/an przed rzeczownikiem policzalnym w liczbie pojedynczej, gdy mówimy ogólnie: a cat. An przed samogłoską dźwiękową: an apple, an hour (wymawiane /aʊər/ vs /aʊər/?).

• the kiedy mówimy o czymś znanym słuchaczowi lub wcześniej wspomnianym: the sun, the book I told you about.

• Zero article: z nazwami własnymi, językami, przedmiotami masowymi w ogólnym sensie: I like music, London (ale: the UK).

2.8 Spójniki — Conjunctions (CONJUNCTIONS)

Definicja: łączą słowa, frazy, zdania.
Podział:

• coordinating conjunctions (łączą równorzędnie): and, but, or, nor, for, so, yet.

  • I like coffee and tea.

• subordinating conjunctions (wprowadzają zdania podrzędne): because, although, if, when, since, while, after, before, unless, until, as, even though.

  • I stayed home because it rained.

• correlative conjunctions (pary): either...or, neither...nor, both...and, not only...but also.

  • Both John and Mary came.

Uwaga: inwersja i przecinki — przed coordinating conjunction connecting two independent clauses usually use comma: I came, and I saw. (style considerations).

2.9 Partykuły — Particles (PARTICLES)

Definicja: krótkie słowa, które pełnią różne funkcje, często nieodmienne; w skład wchodzą: elementy phrasal verbs (up, out), negacyjne not, eksklamacyjne just, even, modalne let, itp. Wskazują relacje, niuanse; kluczowe w phrasal verbs (verb + particle = znaczenie idiomatyczne).
Przykłady:

• She gave up smoking. → up = particle (phrasal verb give up = quit).

• He is not coming. → not = particle (negation).

• Just go. → particle = ogranicznik.

Uwaga: particle nie zawsze jest preposition — w look up the word particle działa z verb tworząc idiom.

2.10 Liczebniki — Numerals (NUMERALS)

Definicja: wyrażają liczbę lub porządek.
Typy: cardinal (one, two), ordinal (first, second), distributive (each, every), multiplicative (double, triple), fraction (half, third).
Użycie: cardinal before countable nouns: two apples; ordinal with dates/ranks: the first chapter.
Przykłady: There are three cars. / He finished second.

3. Sentences and clauses

3.1. Sentence Types

• Simple Sentence: Zawiera jedną klauzulę niezależną (jeden podmiot i jedno orzeczenie).

  • Example: She sleeps. / The big dog barked at the mailman.

• Compound Sentence: Składa się z dwóch (lub więcej) klauzul niezależnych połączonych spójnikiem współrzędnym (FANBOYS: for, and, nor, but, or, yet, so) lub średnikiem.

  • Example: I liked the movie, but he hated it.

• Complex Sentence: Składa się z jednej klauzuli głównej (main clause) i co najmniej jednej klauzuli podrzędnej (subordinate clause).

  • Example: Although it was raining (sub.), we went for a walk (main).

• Compound-Complex Sentence: Zawiera co najmniej dwie klauzule główne i co najmniej jedną podrzędną.

  • Example: I forgot his birthday (main), so I sent him a card (main) when I remembered (sub).

3.2. Finite vs. Non-finite Clauses

• Finite Clause (Osobowa): Czasownik wykazuje formę czasu (tense), osoby i liczby. Stanowi trzon zdań głównych.

  • Example: He works in London.

• Non-finite Clause (Nieosobowa): Czasownik nie wykazuje czasu ani osoby. Występują w trzech formach:

  1. Infinitive: To go there is a mistake.

  2. -ing participle: Walking down the street, I saw him.

  3. -ed/-en participle: Hidden by the trees, the house was invisible.

3.3. Main Clauses vs. Subordinate Clauses

• Main Clause (Independent): Może stać samodzielnie jako pełne zdanie.

• Subordinate Clause (Dependent): Nie może stać samodzielnie; pełni funkcję składniową wewnątrz innej klauzuli.

3.4. Types of Subordinate Clauses

• Nominal (Rzeczownikowe): Pełnią funkcję rzeczownika (podmiotu, dopełnienia). Często zaczynają się od that, whether, what.

  • subject, subject complement, direct object, prepositional complement, in apposition

  • Example: What he said surprised me. (Subject)

• Relative (Przydawkowe): Modyfikują rzeczownik. Dzielą się na defining (istotne) i non-defining (dodatkowe).

  • Example: The man who lives next door is a doctor.

• Adverbial (Okolicznikowe): Określają okoliczności (czas, miejsce, powód, warunek).

  • adverbial participle clauses, adverbial time clauses, adverbial clauses of purpose, adverbial clauses of result, adverbial clauses of concession

  • Example: I’ll call you when I arrive. (Time)

• Comparative (Porównawcze): Wprowadzane przez as lub than.

  • Example: He is taller than his brother is.

ZERÓWKA 2 SEM 2 ROK

1. The smallest contrastive unit in a semantic system (e.g., go, swim) is called: LEXEME

2. The question: Which meanings does the word have? is asked by a: SEMASIOLOGIST

3. ‘Jane is a mother with no children’ is a: CONTRADICTION

4. In the sentence ‘To be or not to be, that is the question’ there are: 7 LEXEMES AND 8 WORD-FORMS

5. In the sentence ‘Tulip is a flower’, tulip is a: HYPONYM

6. Which of the statements below correctly characterizes the relationship between the words: parent – father: FATHER IS HYPONYM OF PARENT

7. ‘The fish and chips left without paying’ or ‘From the cradle to the grave’ are examples of: METONOMY

8. ‘Janet is out of this world’ is: METAPHOR

9. Listener’s task to work out speaker’s intended meaning is called: INFERENCE

10. Speaker's B response in the he following exchange:

    A: Would you like something to eat?

    B: I’m thirsty.

    illustrates: IMPLICATURE

Ambiguity (Dwuznaczność)

Sytuacja, w której jedno wyrażenie ma więcej niż jedno znaczenie. Dzieli się na dwa główne typy:

1. Lexical ambiguity: Wynika z podwójnego znaczenia pojedynczego słowa.

   • Przykład: "I saw a mole" (Zobaczyłem kreta / pieprzyk / szpiega).

2. Structural (syntactic) ambiguity: Wynika z budowy zdania, a nie ze znaczenia poszczególnych słów. Części zdania można połączyć na dwa różne sposoby.

   • Przykład: "I saw the man with the binoculars" (Zobaczyłem mężczyznę przez moją lornetkę LUB zobaczyłem mężczyznę, który trzymał lornetkę).

1. Homonymy (Homonimia): Dwa różne leksemy, które przypadkowo mają taką samą pisownię I taką samą wymowę, ale ich znaczenia są całkowicie niezwiązane.

   • Przykład: bank (brzeg rzeki) vs. bank (instytucja finansowa).

2. Homography (Homografia): Słowa pisane tak samo, ale wymawiane inaczej i mające inne znaczenie.

   • Przykład: lead /liːd/ (prowadzić) vs. lead /led/ (ołów).

3. Homophony (Homofonia): Słowa brzmiące tak samo, ale pisane inaczej i mające inne znaczenie.

   • Przykład: to / too / two lub night / knight.

Polysemy (Polisemia / Wieloznaczność)

Jeden leksem, który ma wiele różnych, ale powiązanych ze sobą znaczeń (mają wspólne pochodzenie/rdzeń historyczny). W słowniku znajdziesz je pod jednym hasłem.

• Przykład: head (głowa człowieka / głowa państwa / głowica kapusty). Wszystkie te znaczenia odnoszą się do czegoś na górze lub czegoś najważniejszego.

Synonymy (Synonimia)

Relacja między dwoma leksemami o takim samym lub bardzo podobnym znaczeniu w danym kontekście.

• Uwaga: Rzadko istnieją synonimy idealne (absolute synonyms). Zazwyczaj różnią się rejestrem (formalny/potoczny) lub kolokacją.

• Przykład: buy (neutralne) vs. purchase (formalne); couch vs. sofa.

Antonymy (Antonimia)

Relacja przeciwieństwa znaczeń. Dzieli się na trzy główne podtypy:

1. Binary antonyms (sprzeczne/binarne): Wykluczają się wzajemnie. Jeśli jedno jest prawdziwe, drugie musi być fałszywe. Nie ma nic pomiędzy.

   • Przykład: alive / dead (żywy/martwy), true / false.

2. Gradable antonyms (stopniowalne): Reprezentują dwa krańce skali. Istnieje strefa pośrednia (coś może być "pomiędzy"). Można je stopniować (very, more).

   • Przykład: hot / cold (może być warm), big / small.

3. Relational / Converse antonyms (odwrotne): Opisują tę samą relację lub sytuację z dwóch różnych punktów widzenia. Jedno nie istnieje bez drugiego.

   • Przykład: buy / sell (kupić/sprzedać), husband / wife, teacher / student.

Hyponymy (Hiponimia)

Relacja zawierania się znaczeń (hierarchia "rodzaj – gatunek").

• Hypernym (Hiperonim): Słowo nadrzędne, ogólne (np. FLOWER).

• Hyponym (Hiponim): Słowo podrzędne, szczegółowe (np. ROSE, TULIP).

• Co-hyponyms: Słowa na tym samym poziomie hierarchii (np. rose i tulip są ko-hiponimami wobec flower).

Sense Properties (Właściwości zdań ze względu na znaczenie)

Dotyczą tego, w jaki sposób wartość logiczna zdania (prawda/fałsz) wynika ze znaczenia użytych w nim słów.

• Analytic sentences (Zdania analityczne): Są zawsze prawdziwe ze względu na samo znaczenie słów w nich zawartych. Nie musisz sprawdzać świata rzeczywistego, żeby wiedzieć, że to prawda.

  • Przykład: "A bachelor is an unmarried man" (Kawaler to nieżonaty mężczyzna).

• Contradictory sentences (Zdania sprzeczne / Sprzeczności): Są zawsze fałszywe ze względu na znaczenie słów. Zaprzeczają same sobie.

  • Przykład: "My sister is an only child" (Moja siostra jest jedynakiem).

• Synthetic sentences (Zdania syntetyczne): Mogą być prawdziwe lub fałszywe w zależności od tego, jak wygląda rzeczywistość. Musisz sprawdzić fakty empirycznie.

  • Przykład: "My dog is sleeping on the couch" (Mój pies śpi na kanapie – może spać, a może nie, musisz na niego spojrzeć).

Semantic Change (Zmiany semantyczne)

Ewolucja znaczenia słów na przestrzeni czasu.

• Narrowing (Zwężenie / Specjalizacja): Słowo zaczyna oznaczać coś bardziej szczegółowego niż dawniej (zakres znaczeniowy maleje).

  • Przykład: Angielskie słowo hound kiedyś oznaczało jakiegokolwiek psa (z niemieckiego Hund), dziś oznacza tylko konkretną rasę (ogar/pies gończy). Słowo meat oznaczało dawniej jakiekolwiek jedzenie, dziś tylko tkankę zwierzęcą.

• Widening / Broadening (Rozszerzenie / Generalizacja): Słowo zaczyna oznaczać więcej rzeczy niż dawniej (zakres znaczeniowy rośnie).

  • Przykład: Słowo dog kiedyś oznaczało jedną, konkretną rasę psów, a dziś odnosi się do całego gatunku. Słowo salary pochodzi od soli (płaca w soli dla rzymskich żołnierzy), dziś oznacza każdą pensję.

• Pejoration (Pejoratywizacja / Pogorszenie): Słowo neutralne lub pozytywne nabiera negatywnego, pogardliwego znaczenia.

  • Przykład: Słowo silly kiedyś oznaczało "szczęśliwy, niewinny, święty", dziś oznacza "głupi".

• Amelioration (Melioracja / Polepszenie): Słowo o znaczeniu negatywnym lub neutralnym staje się pozytywne.

  • Przykład: Słowo nice w średniowieczu oznaczało "głupi, ignorant", dziś oznacza "miły". Słowo knight (rycerz) oznaczało kiedyś po prostu "chłopiec/sługa".

Metaphor & Metonymy (Metafora i Metonimia)

Metonymy (Metonimia)

Przeniesienie nazwy na podstawie bliskości, faktycznego powiązania lub współwystępowania dwóch rzeczy w rzeczywistości (relacja contiguity). Zastępujemy jedną rzecz drugą, która jest z nią fizycznie lub logicznie powiązana.

• Typy relacji:

  • Container for content: "He drank the whole bottle" (Wypił butelkę -> płyn w niej zawarty).

  • Place for institution: "The White House announced today..." (Biały Dom ogłosił -> prezydent/rząd).

  • Producer for product: "I am reading Shakespeare" (Czytam Szekspira -> jego dzieła).

  • Part for whole (Synekdocha): "We need more hands on deck" (Potrzebujemy rąk -> ludzi).

Metaphor (Metafora wg lingwistyki kognitywnej Lakoffa i Johnsona)

Metafora to nie tylko środek stylistyczny, ale mechanizm myślowy. Polega na zrozumieniu i doświadczaniu jednego pojęcia za pomocą innego pojęcia. Następuje tu mapowanie (przeniesienie) z domeny źródłowej do domeny docelowej.

• Source domain (Domena źródłowa): Konkretne, namacalne pojęcie, które znamy z doświadczenia fizycznego (np. wojna, podróż, budynek).

• Target domain (Domena docelowa): Abstrakcyjne, trudniejsze do uchwycenia pojęcie, które próbujemy zrozumieć (np. miłość, argumentacja, życie).

Trzy główne typy metafor konceptualnych:

1. Structural metaphors (Metafory strukturalne): Jedno złożone pojęcie jest strukturyzowane w kategoriach innego.

   • Koncept: ARGUMENT IS WAR (Dyskusja to wojna).

   • Przykłady językowe: "He attacked every weak point in my argument", "I defended my thesis", "His criticisms were right on target".

2. Orientational metaphors (Metafory orientacyjne): Organizują całe systemy pojęć w odniesieniu do przestrzeni (góra-dół, przód-tył, wewnątrz-na zewnątrz). Najczęściej wynikają z fizycznego doświadczenia ludzkiego ciała.

   • Koncept: HAPPY IS UP / SAD IS DOWN oraz GOOD IS UP / BAD IS DOWN.

   • Przykłady językowe: "I'm feeling up today", "My spirits rose", "That boosted my career" VS. "I'm feeling down", "He fell into depression".

3. Ontological metaphors (Metafory ontologiczne): Traktują abstrakcyjne zjawiska (idee, emocje, stany) tak, jakby były fizycznymi obiektami, substancjami lub żywymi istotami. Pozwala to na ich mierzenie, kategoryzowanie i operowanie nimi.

   • Koncept: THE MIND IS A MACHINE (Umysł to maszyna) lub INFLATION IS AN ENTITY (Inflacja to istota).

   • Przykłady językowe: "My brain isn't working today", "I'm running out of steam", "We must fight inflation".

PRAGMATYKA
Podczas gdy semantyka bada dosłowne znaczenie słów i zdań (Co to zdanie znaczy?), pragmatyka bada znaczenie słów w kontekście użycia (Co mówiący ma na myśli, wypowiadając to zdanie?). Pragmatyka zajmuje się intencją, kontekstem sytuacyjnym i ukrytymi znaczeniami.

Kluczowe pojęcia pragmatyki:

• Inference (Wnioskowanie): Proces myślowy, który wykonuje słuchacz, aby rozszyfrować to, co mówiący miał na myśli, ale czego nie powiedział wprost. Słuchacz logicznie łączy dosłowną wypowiedź z kontekstem.

• Implicature (Implicatura): To, co mówiący sugeruje lub daje do zrozumienia, mimo że nie mówi tego wprost. Jest to znaczenie ukryte "między wierszami".

  • Przykład:

    • Osoba A: "Idziesz ze mną do kina?"

    • Osoba B: "Jestem potwornie zmęczona."

    • Dosłowne znaczenie (Semantyka): B czuje zmęczenie.

    • Implicatura (Pragmatyka): B odmawia pójścia do kina.

    • Inference (Słuchacz): A domyśla się, że zmęczenie uniemożliwia wyjście.

7. The Cooperative Principle & Conversational Maxims (Zasada Współpracy Grice’a)

Filozof Paul Grice zauważył, że udana konwersacja opiera się na założeniu, że uczestnicy współpracują ze sobą. Sformułował Zasadę Współpracy (Cooperative Principle):

Zasada ta realizuje się poprzez 4 maksymy konwersacyjne (Conversational Maxims):

1. Maxim of Quality (Maksyma jakości) – Mów prawdę

• Nie mów tego, o czym myślisz, że jest fałszywe.

• Nie mów rzeczy, na które nie masz wystarczających dowodów.

2. Maxim of Quantity (Maksyma ilości) – Mów tyle, ile trzeba

• Twój wkład powinien być tak informatywny, jak to konieczne (dla aktualnych celów wymiany).

• Nie czyń swojego wkładu bardziej informatywnym, niż jest to wymagane (nie rozgaduj się bez sensu).

3. Maxim of Relevance / Relation (Maksyma relacji/stosunku) – Mów na temat

• Bądź rzeczowy, Twoja wypowiedź musi mieć związek z tematem rozmowy.

4. Maxim of Manner (Maksyma sposobu) – Mów jasno

• Unikaj niejasnych sformułowań.

• Unikaj wieloznaczności.

• Bądź zwięzły (unikaj niepotrzebnej rozwlekłości).

• Mów w sposób uporządkowany (np. chronologicznie).

Co robimy z maksymami w praktyce?

Rozmówcy nie zawsze przestrzegają maksym w sposób dosłowny. Kluczowe dla egzaminu są dwa zachowania:

1. Violating a maxim (Naruszenie/Złamanie): Mówiący łamie maksymę po kryjomu, najczęściej chcąc wprowadzić w błąd (np. kłamie – łamie Maksymę Jakości).

2. Flouting a maxim (Ostentacyjne pogwałcenie): Mówiący łamie maksymę celowo i jawnie, tak aby słuchacz to zauważył. Robi to po to, aby wygenerować implicaturę konwersacyjną (zmusić słuchacza do szukania ukrytego sensu).

• Przykład pogwałcenia Maksymy Relacji:

  • Nauczyciel: "Jak tam praca domowa, Tom?"

  • Tom: "Ale dziś piękna pogoda, prawda?"

  • Wyjaśnienie: Tom ostentacyjnie zmienia temat (łamie relację). Nauczyciel nie myśli, że Tom oszalał, tylko wnioskuje (inference), że Tom nie odrobił lekcji (ukryta implicatura).

• Przykład pogwałcenia Maksymy Ilości (Tautologia):

  • "War is war" (Wojna to wojna).

  • Wyjaśnienie: Zdanie dosłownie nie wnosi nowej informacji (łamanie ilości), ale niesie implicaturę: "na wojnie dzieją się straszne rzeczy i nic na to nie poradzimy".