Notities Middeleeuwen – samenvatting en aantekeningen

2 Middeleeuwen: situering en beeldvorming

Probleem: ons beeld van de middeleeuwen is vaak negatief; waarom? oorzaak van veronderstellingen en verschuivingen in interpretatie.
Onbewuste vooroordelen: ME vaak pejoratief en ‘anders’ maar niet primitief.
Typologisch denken: de middeleeuwer interpreteert OT → NT (prefiguratie) en NT → verlossing (antitype).
Weerspiegeling: kerkgeschiedenis en laatste oordeel als leidraad in betekenisgeving.
ME denkt in een ander referentiekader: uitgangspunten, verwachtingen en symbolische geladenheid van dagelijkse begrippen (bijv. uil, vos, zeemeermin).
ME wordt soms als vreemde werkelijkheid ervaren; afweermechanismen: demoniseren van het andere en idealiseren van het verleden.
Symboliek en heilsgeschiedenis: ME-kunst werkt via analogische relaties en verwijst naar diepere betekenissen.
Betekenis van geschiedenis: stelselmatig uitbouwen van het Rijk Gods als Heilsgeschichte.
OT als voorafschaduwing van NT; NT-interpretatie via typologie.
Zorg voor kritische reflex: hoe én waarom verhoudt dit beeld zich tot huidige bevindingen?
Praktische voorbeelden/beeldvorming in de klas: (1) heksenvervolgingen, (2) de positie van vrouwen, (3) aarde als platte schijf, (4) literatuur en wereldbeeld.
Vragen Jef Janssens (lede-specifieke prompts):
- 1) Massale heksenvervolgingen (eerste helft 17e eeuw; barok/contrareformatie) vooral post-ME; lazen. Sprenger en Institoris (1486): Malleus Maleficarum – antifeministisch.
- 2) Verdrukking van vrouwenrechten (19e eeuw) en Romeins recht met vrouwenonvriendelijk klimaat; romantische beeldvorming van de ME-vrouw versus feiten via 12e–16e eeuw: bezetting van goederen, beroepen, naamgeving, literaire beeldvorming.
- 3) Aarde als platte schijf: conceptueel/holistisch, geen derde dimensie; polemiek tussen heidendom en bijbels wereldbeeld; discussies aan universiteiten eind 12e eeuw.
- 4) Literatuur en het wereldbeeld: ME-wereldbeeld fundamenteel Grieks-Romains met bijbels detail; polemieken in Parijs (begin 13e eeuw).
Conclusie: door academische herziening veranderen tijdlijnen en interpretaties; ME is een mengvorm van erfgoed uit verschillende tradities.

3 2 o onderhemels water en de zeven sferen; tijdlijn en referenties

Oer-elementen en kosmologie: onderhemels water = 1/4 oer-elementen; bovenhemels water = oer-materie (in kristalvorm).
In de 9e sfeer: kristallijnen hemel (celum cristallinum); aarde als bol met 7 sferen.
Dante Alighieri (467–1453) situeert ME-tijd/ruimte; ME-NT-relatie: ancien régime (476–1789); breuk in 1800 (industrialisatie, revolutie, Verlichting).
Drie werelden: christelijk westen; ORR/Byzantijnse rijk; islamwereld.
De ME-naam: eeuwen in het midden tussen antieke en vroegmoderne periodes; negatieve connotatie in onderwijssysteem, romantiek in de 19e eeuw (Gotische kunst).
Periodisering (handboek-indeling):
- Vroege middeleeuwen I (ca. 400–750)
- Vroege middeleeuwen II (ca. 750–1000)
- Hoge middeleeuwen (ca. 1000–1200)
- Late middeleeuwen I (ca. 1200–1350)
- Late middeleeuwen II (ca. 1350–1500)
Datering en transformaties: Edict van Milaan (313); val van Rome (410); einde WRR (476); val Constantinopel (1453); ontdekking Amerika (1492); Luther’s stellingen (1517).
Focus op transformaties en processen: migratiebewegingen, groei van steden, institutionele veranderingen, religie en cultuur als drijfveren.

4 Einde: vroegmoderne tijd tot 1800; ME in geschiedwetenschap

Einde van de antieke orde en transitie naar de middeleeuwen; de ME als bufferperiode en overgang naar moderne samenlevingen.
Grondslagen van de huidige maatschappij ontwikkeld in ME: verspreiding christendom, taalvorming, territoiale staten, urbanisatie.
Politieke en economische veranderingen:
- Medezeggenschap (parlement), bankwezen en handelskapitalisme.
- Universiteiten, codex, literatuur in volkstaal.
Regionale diversiteit: begin ME-geschiedenis wordt gekaderd door volksverhuizingen en de val WRR; 1e industriële veranderingen en economische transformatie.
Conclusie: ME als kernperiode van transformatie van oud naar nieuw, met nadruk op continuïteit en heroriëntatie van politieke en religieuze macht.

5 Romeinse beeldvorming: barbaren als angst en bewondering; drie typen bewegingen

Betekenis van barbaren: angst en minachting, maar ook ontzag en bewondering.
Typologie barbaren:
- Sedentair-agrarische barbaarse groepen (Kelten, Germaans, Slaven).
- Niet-sedentaire barbaren: afhankelijk van landbouwers; buit/oorlogvoering.
- Steppen nomaden: Hunnen, Alanen, Avaren, Bulgaren, Hongaren.
- Woestijnnomaden/bedoeïenen: Arabieren op Arabische schiereiland; vestiging in oasen.
Leefwijze en economie: sedentaire landbouw, marktplaatsen op karavaanroutes, thuisbasis handelaren, specialistenwerkers.
Movers/volken van volksverhuizingen: etnogenese; leefden in chiefdoms; barbaarse krijgsheren als leidende figuren.
Drie typen volksverhuizingen:
1) Grootschalige inval
2) Geleidelijke infiltratie van grensgebieden: barbaarse boeren-kolonisten; foederatie met Romeinen mogelijk
3) Intermediaire vormen: barbaarse huurlingenleger
Twee golven volksverhuizingen: Romeinen gebruiken verdeel-en-heersstrategieën; 3e–5e E ingroeien van barbaarse machten.
Belangrijke voorbeelden: Salische Franken; Visigoten; Ostrogoten; Alemannen; Vandalen; Hunnen; etc.
Doel: uiteenzetting van hoe volksverhuizingen hebben bijgedragen aan desintegratie van WRR en transformatie van Europa.

6 Vandalen, Sueven, Alemannen en Franken (6–7e eeuw): kernpunten

Vandalen: raids en plundering in Gallië; Oostelijk en Westelijk scenario; Hippo et al.
Suezen: noordwest Spanje; Visigoten verzamelden macht; Alemannen in SW-Duitsland.
Franken: Merovingische dynastie; opkomst van hofmeiers; Gothische en Frankische invloeden; transitie naar Karolingische periode.
Foederatie en verschuivingen: Franken als machtsspelers; Salische wet en erfopvolging; integratie van Kerk en staat; Clovis als bekering tot katholicisme; roep tot bisschoppen en koningen; hofmeiers als machtsdragers.
5de eeuw tot 6e eeuw: hydra-achtige verdeling van macht; toetreding van Romeinen tot Frankische stelsels; 507: Clovis overwint Visigotische rijk; 711: moslims innemen Iberisch schiereiland; 718: contrareactie; 8e–9e eeuw: uitbouw van Frankische macht, karolingische centralisatie.

7 Justinianus en de renovatio imperii (527–565)

Renovatio imperii: herstel van Rom. gezag in MZ; doel: hereniging van rijk en hernieuwde macht.
Kerkelijke en theologische ontwikkelingen: tegen Ariaanse Ostrogoten (Nicea-325)
Militaire veroveringen: Longobarden; stichten Lombardije (Pavia); 755–773: Gallië, 773 einde Longobarden; integratie in Frankische rijk.
Politieke ontwikkelingen: verzet tegen Romeinse gezag; 493 machtsovername Theodorik in Italië; Ostrogotisch koninkrijk (Ravenna) onder Theodorik; 526 Theodorik sterft.
Context: Byzantijns leger en Oosters rijk; 493–526: Theodorik consolidatie; 526–565: Theodora en Byzantijnse restauratie.

8 7 koninkrijkjes in Brittannië en het Frankische rijk; Kerkvaders en monniken

Begin ME: Kerkvaders, pausen en monniken als kernautoriteiten; voorbeelden:
- Ambrosius (Italië): tegen Arianen; doopte Augustinus; patroonheilige bij imkers.
- Hiëronymus: vertaling van Bijbel; Vulgata; purperrood kardinaalsgewaad.
- Augustinus: bekering, genadeleer, erfzonde en verlossing door Kruis; aanpak van zonden en geconditioneerd door Kirke.
- Gregorius de Grote: paus, organisator; vita Benedicti; expulsie van heidense tradities; verspreiding Latijnse liturgie.
Ontstaan kloosterorden: vita en regel (Benedictus) als basis; Egyptische anachoretisme en cenobitisme; verbreiding via Martinus van Tours, Johannes Cassianus; Patrick en Columbanus in Ierland.
Kloosters: centrale rol in onderwijs, craft, copyistiek, literatuur en bestuur; monastieke en clericale ontwikkelingen; abten en kanunniken als sleutelposities.

9 Organisatie, conciliaire leer en staatskerk (Nicea-325; 4e–6e eeuw)

Organisatie: oorspronkelijk geen kerken; samenkomsten in huizen; eucharistie als herdenken van laatste avondmaal.
Leer en praktijk: caritas/naastenliefde; geleidelijk universalisering en inclusie van armen en vrouwen; pauselijk centrale gezag ontstond.
Concilies: Nicea (325) — orthodoxie vastgelegd; Constantinopel; Chalcedon (451) — drievoudige goddelijke natuur; Credo vastgelegd.
Drie-eenheid en verlossingsleer: Vader, Zoon, Heilige Geest; Jezus als God en mens; verzoening door kruisiging; Heilige Geest als derde goddelijke persoon.
Constantijns politiek en religie: eenheid van kerk, basilieken, zondagsrust; godsdienstvrijheid via Edict van Milaan (313).
Conclusie: patroon van kerkelijke en wereldlijke macht ontwerpen; verhouding paus-keizer als vraagstuk door de geschiedenis heen.

10 Christendom wordt staatsgodsdienst (380) en het Merovingische rijk

Theologische en politieke ontwikkelingen: universaliteit, centralisme en autoritarisme als kenmerken van staatsgodsdienst.
Romeinse instituties: civiele indeling, bisdommen, onderwijs, kunst; juridische transitie en kruisingspunct.
Verbreiding van katholieke Kerk in het RR: verchristelijking van heidense tradities; latere verankering van de katholieke kerk als politieke factor.
Merovingische rijk (K40): Franken; eerste foederatie; Bourgondië; bekering tot katholicisme (niet arianisme) door Clovis; visies op de relatie Kerk-Staat; bisschoppen benoemen en zalf koning; zuilen van de macht; rijksdelingen.
Rijksvorming en rijksdeling: Salische wet; per zending; Chlotarius I; vijf koningswortels; Dagobert; uiteenvallen in deelrijken; oostelijke gebieden verzelfstandigd; belichaming van het begrip ‘barbaar’ als statuut foederati; de relatie Kerk-Staat wordt belangrijker.

11 Hofmeiers en Karolingische macht, Pepijn en Karel de Grote

Hofmeiers als feitelijke machthebbers: maior domus; Pepijn I, Pepijn II, Pepijn III; Karel Martel; overwinning bij Poitiers (732) tegen moslims; inlijving van begrenzingen: Aquitanië en Bourgondië.
Pepijn de Korte en de schenking Ravenna aan de paus (Donatio Pippini): uitbreiding pauselijke staat; Kerk en wereldlijk gezag smelten samen.
Karolingische dynastie: Pepijn III de Korte → Karel de Grote; expansie en bestuur; kroning tot keizer (800) door de paus; translatio imperii; 791–799: veroveringen bij Avaren; 772–802: Saksen; 778: Basken; 787–? Deense mark; 795: Oostmark Oostzee.
Bestuur: geen centrale administratie in het begin; ambulante koningschap; hofgeestelijkheid; kapittels en kapittelwetten; zendgraven (missi dominici).
Kerk als politiek en cultureel bemiddelaar: bisschoppen benoemen koningen; bisschoppen in rijk aanstelling; kerken en kroondomeinen; centralisering via paus en keizer.

12 Interpretatie van de karolingische vorsten: Karel de Grote en zijn taak

Karel de Grote (768–814): oudste zoon van Pepijn III; 46 jaar bestuur; expansie van het Karolingische rijk; kroning tot keizer (800); translatio imperii.
773: Longobardische rijk tot Rome; 772–802: strijd tegen Saksen; 778: Basken en Saracenen; 791: Avaren; 799: paus Leo III in Paderborn; 800: kroning in Rome; 813: erkenning keizerstitel door Byzantium.
Structuur en bestuur: geen centrale administratie; ambulante hofmacht; kanselarij; capitularia (decreten) via kapittels; appels van kerkelijk en wereldlijk gezag.
Ontwikkeling: samenwerking kerk/staat; Papale macht groeit; zending naar Brittannië; uniformering van Latijnse liturgie; Gregoriaanse gezangen; Benedictusregel.

13 Opvolging en rijksdelingen: Verdun (843) en de opkomst van Duitsland/Frankrijk

814: Karel de Grote sterft; 813: keizer Lodewijk de Vrome; 817: Ordinatio imperii (eerstgeboorterecht) – Lotharius krijgt ondeelbaar koningschap; muudiging in de opvolging.
840: Verdrag van Verdun: West-Frankische Rijk (Karel de Kale); Oost-Frankische Rijk (Lodewijk de Duitser); Middenrijk (Lotharius).
Latere verdelingen: Lotharingen, Italië en Bourgondië; 880 bij Oost-Frankse rijk; 951 bij Duitse rijk; 1033 bij Duitse rijk (Bourgondië + Provence).
Keizerstitel naar Duitse rijk vanaf 962; einde Karolingische dynastie; 911 Ottonen nemen macht over (Oost-Frankische rijk); 987 Capetians in West-Frankrijk; ontwikkeling naar Frankrijk.
Gevolg voor onze gewesten: Schelde als grens; uitbreiding Antwerpse en Vlaamse gebieden; veranderende machtspet tussen oost en west; consolidatie van keizers en koningen in Duitsland en Frankrijk.

14 Karolingische erfopvolging en rijksvorming: 814–987

De Karolingische familiepolitiek en dynastiële verdelingen – recht van opvolging en erfopvolging.
De verdeling van land tussen zonen leidde tot broedertwisten en regionale machtenscheiding; leefde als verenigbaar concept van regnum Europae als christendom.
Duurzaamheid: Kroondomein en kroondomeinbewaring; adel en kerk: adellijke grootgrondbezitters; invloed op landbeheer en cultuur.
Niet-uniformiteit van het rijk: regionale verschillen; Engeland, Italië en Oost-Europa volgen eigen trajecten; nul terre sans seigneur (vrij van heer) blijft later een kernconcept.

15 Feodaliteit (leenstelsel) en vazalliteit

Definities:
- Feodaliteit = leenstelsel; vazalliteit = vazalrelatie; beneficium of feodum = leen; beide vrije mannen met rechten en plichten.
Verhouding heer-vazal: trouw aan leenheer; raad en daad (consilium et auxilium); zitting in leenhof; krijgsdienst te paard.
Verleen en ontvangsten: leengoed = domein, roerend goed, ambt, geldsom; meestal tijdelijk maar vaak erfelijk in praktijk (9e eeuw).
Investituur en ceremonieel: vazal knielt, heer investeert; leenheer verleent leengoed; leenheer blijft eigenaar, leengerecht roerende bevoegdheid bij vazal.
Soms meerdere leenheren: met voorrang van één heer (ligische vazalliteit).
Voorlopers: comitatus in Merovingische periode; Karolingische hofmeiers en koningen – land van honderden getrouwen; stijgbeugel en cavalerie; uitvinding van de stijgbeugel (8e eeuw).
Verspreiding en regionaliteit: geen uniform feodaal piramidevorming in Europa; Engeland kende Thegns; latere 11e–12eE: nulle terre sans seigneur.

16 Sociaal-economische ontwikkelingen

Economische groei en uitbreiding van handel door Karolingen; dynastische en bestuurlijke hervormingen.
Dorpssamenleving, handel en nijverheid; hofstelsel en horigheid; domaniaal stelsel; grondheerlijkheid (Grundherrschaft).
Domeinstructuur: kroondomein (fisci), abdijen en bisschoppen; gouw en kadaster; mansi en villa’s; hoevenland en hof; onderhoud en aanlevering (1/10 de kerk); horige/coloni.
Wederkerigheid: hoevenland + vorst; productie en ruil; politieke en economische functies:
- volkse boeren: vrije en horige; opbrengsten en natuur-/geldafdracht; hof en Kerk dragen bij aan leefonderhoud.
Leen- en domeinbeheer: banale heerliijkheid; 10de eeuw: seigneurie banale.
Bronnen: Capitulare de villis en polyptieken;
Verschuivingen: regionale diversiteit; geen uniform systeem; continue ongedwongen boeren; dominante rol van hof en kerk in agrarische zones.

17 Dorpssamenleving (uit meerdere heren)

Geen duidelijke bezitseenheden; beperkte sociale samenhang; wel verbindende elementen zoals eden, huwelijken, geschenken.
Parochie, kerk en gerechtshof als verbindingselementen tussen boeren, hovelingen en clerus.
Handel en nijverheid: op domein landbouw en ambacht; abdijen, koninklijke residenties en bisschopssteden; emporia en Friese handel in MZ-gebied; handel via zee en imperial economie.
Friese handel en emporia: handel via kanaal en Oostzee; Friese handelsnetwerken; lokale markten en jaarmarkten.
Een economische transitie: naar meer monetaire economie en urbanisatie; ontwikkeling van markten en munten; handel en nijverheid als motor van regionale groei.
Kerkmisstanden en hervormingen: monastiek vs canonicus; kloosters als economische en intellectuele centra; onderwijs en literatuur als drijvende krachten.

18 Ordo monasticus en Ordo canonicus (817 Concilie van Aken; 816 Concilie van Aken)

Ordo monasticus: kloosterleven; Benedictijnse regel wordt leidend, maar aanpassing mogelijk in plaatselijke gewoonten (consuetudines).
Modelkloosters en stichtingen: Inde/Kornelimünster; kloosterplan van Sankt-Gallen; einde mengregels en dubbelkloosters; vrouwenkloosters blijven bestaan.
Ordo canonicus: kanunniken; regel van Aken (816); duidelijke scheiding tussen monniken en canonie; priesterwijding en prebenden; minder streng leefpatroon; privéwoningen toegestaan.
Kerk-organisatorische maatregelen:
- vorming parochies; tiendensysteem; actief onderwijsbeleid; scholing geestelijken; scholen in abdijen en kathedralen;
- bisschoppen: scholen en onderwijs; LO in parochies; weinig succes tot tragere tijden.
Liturgie volgens Rome: Gregoriaanse gezangen; heiligdommen en koorzang; kapittelkerk; kloostergemeenschappen.
Conclusie: kerk bepaalt het ritme van het leven: dagklokken, kerkelijke kalender; zeven sacramenten; schepping en oordeel als levenshouding.
Karolingische renaissance: intellectuele heropleving; Karel de Grote’s doel: betrouwbare bijbeltekst en opleiding geestelijken; Latijnse literatuur; alfabetisering; Bildung.

19 Dragers culturele en intellectuele heropleving (Karolingische renaissance)

Hofschool van Aken: internationaal gezelschap; vorming hofambtenaren en geestelijken; academie voor poëzie, filosofie, theologie; raadgevers van de koning.
Septem artes liberates: 7 vrije kunsten; Trivium (taal) en Quadrivium (wetenschap) – christelijke boodschap integreren.
Abdijen: realisaties zoals Biblia Vulgata; Karolingische minuskels; bloei van dichtkunst en geschiedschrijving; Rijksannalen; Vita Caroli van Einhard; Heliand (Germaanse literatuur).
Post-Karolingische renaissance: invallen van Vikingen; bronnen (kronieken, runen), archeologie; handel en kolonisatie; de opkomst van steden in de 11e eeuw; vernieuwing in onderwijs en cultuur.
Conclusie: karolingische heropleving legt fundamenten voor latere Europese intellectuele tradities en onderwijs.

20 West-Frankische Rijk en de Noormannen (9e–10e eeuw)

Maakt gang naar versterking van vorstelijk gezag maar ook toename van lokale macht; noormanneninval en de opkomst van Normandië (Rollo, 911).
Denen vestigen zich in Engeland en geven vorm aan de Engelse structuur (Danelaw); Alfred de Grote (869–899): centralisatie, shires, earl, sheriff, literaire wetgeving, wetboeken en verenigde koninkrijk.
10e eeuw: koninklijk gezag verzwakt; centrale macht verschuift naar graven en hertogen; feodale verhoudingen vormen de basis van macht; 4 hertogdommen (Saksen, Franken, Zwaben, Beieren).
911: Otto I de Grote (Ottonen) als eerste keizer van het Duitse Rijk; verhouding tussen keizerschap en koningschap (Duitsland en Italië); 951: Oostrijcksheerserschap; 962: keizerstitel bevestigd; 987 Frankrijk blijft Capetingen.
Handel en migratie: opkomst nieuwe steden; Venetië, gilde- en handelsactiviteiten; kruid- en textielhandel; economische groei in Noord- en West-Europa.
Kerk en cultuur: 10e eeuw – kerstening versnelt; Cluny-beweging (910) brengt liturgie en monastieke hervormingen; Cluny-kloster en de uitbreiding van kloosterorden door Europa.

21 2 pijlers bewind: hofmacht en rijkskerk; keizers en paus

Twee pijlers van bewind:
- Hausmacht: familiepolitiek, benoemingen en huwelijken; rijkskerk en rijkskerkenstelsel; hofkapel en wereldlijke macht.
- Kanselarij: geestelijke aan het hof; uitspraken en decretale korpsen; kapittel en het recht van de paus.
De keizer krijgt macht via samenwerking met Kerk: POV van paus ten opzichte van keizer; instemming bij pauskeuze; zaken rondom Italiaans bewind en keizerschap.
Otto II en Otto III: Ottoonse renaissance; huwelijk Theophanu; banden met Byzantijnse Rijk; Otto III (keizer) symboliek van landsrijksappel; heilige rooms-kijk die de keizerpositionering versterkt.
Economie: landbouw, steden en handel; bevolkingsgroei; ontginningen; oprichting marktnederzettingen en Venetië als handelspartner; einde slavernij in sommige zones (slaven wel in O-wople); handel via zee en maritieme routes; 10e eeuw: opkomst van Venetië als havendorp en handelsstad.
Cultuur: 10e eeuw, verovering en verbranding van de urbanisatie; 11e eeuw: Cluny-beweging; 12e eeuw: toenemende scholastieke methode en uitbouw universiteiten; Bologna als centrum van civiel recht.

22 Cluny en de klok van de Kerk: monastieke beweging en hervorming

Cluny: verlichting van gezag in kloosters; abten worden de hoofdfiguren; Cluny II; enorme uitstrekkende invloed in 11e eeuw: meer dan 1000 kloosters in kring van Cluny; kloosterdiscipline en streng regelwerk.
Abt van Cluny en de hervorming van de Kerk: bevordering van vrijheid van de Kerk ten opzichte van wereldlijke macht; liturgie en de liturgische vernedering; pauselijke campagnes richting hervorming; roeping tot moreel en intellectueel gezag.
Literatuur en geschiedschrijving: Ottoonse renaissance, Byzantijnse kunstenaars en geleerden in West; exacte wetenschappen en quadrivium.
Conclusie: Cluny zorgt voor fundamentele hervorming die bijdraagt aan de vereniging van kerk en staat en de intellectuele bloei van de late middeleeuwen.

23 Verschriftelijking van rechtspraak en het rechtssysteem

Romeins recht: Theodosius II en Justinianus codificeren het civiel recht; Wetboek van burgerlijk recht blijft bestaan in Germaanse rijken (Gallo-Romeinen).
Germaans recht: mondelinge stamswetten; personaliteitsbeginsel; strafrecht met bloedgeld (zoengeld) en werggeld; conflictbeheersing via compensatie en verzoening.
Doel van rechtspraak: conflictbeheersing, faida (bloedwraak) vermijden; geld, boeten en verzoening als vormen van herstel.
Adellijke structuren: Romeinse en Germaanse edellieden; coniuraties en hof; vazalrelaties en wijding.
Verschillen met romeinse keizertijd: groter belang van militair gezag en kerkelijke leiders; comitatus en vazalrelaties; regionaal bestuur via graafschappen en hertogdommen.

24 Economie: landbouw en handel in de middeleeuwen

Over land: uitgebreid wegenennetwerk; handelspaarden en MZ-regio's.
Nieuwe routes: via Rusland; noord-zuid route via Kelten; handel via amber en keramiek; verandering van handelssferen door opkomst van Vlaamse handel en de lage landen.
Neergang en hervorming (3e–6e E): klimaatverslechtering, bevolkingskrimp, pest, urbanisatie naar platteland; latifundia en villa’s; slavernij en handel dalen; 7e–11e E: platteland groeit uit tot handelszones.
Noordzeehandel en emporia: Friese handel, shippings, emporia langs de kust; jaarmarkten; monetaire economie en zilveren denarii (680).
Handelsteden: opkomst van stedelijke autonomie, gilden, patriciërs en kooplui; Hanze (Lübeck, Brugge, Antwerpen) – orde en monopolievorming; ontwikkeling van krediet en bankwezen (deposito, girobank).
Stedelijke nijverheid: ambachten, gilden, en de opkomst van burgerij; koplieden en ambachtslui; frequentie van handels- en productiecentra.
Verandering van de textielindustrie in Vlaanderen; economische dynamiek en regionale verschillen.

25 Wel en wee van de kerstening (kerstening) en de kerstening – tweede golf

2e golf van kerstening (4e eeuw) en de 5 patriarchaten (Rome, Konstantinopel, Antiochië, Alexandrië, Jeruzalem).
Oosters Schisma (1054): scheiding tussen oost en west; paus en patriarch als gezagdragers.
Mechanismen van kerstening: missionsibeslissingen, bisschoppen, abdijen; leer en praktijk; lekenwereld: koning en adel laten bekeerde bevolking dragen; syncretisme met lokale tradities.
Monnikdom en kloosters (westers): kloosterleven en ascese; bekende figuren zoals Columbanus en Bonifatius in Duitsland; Willibrord en Liudger; Columba; paters en missionarissen.
Einde heidense praktijken: van indeklucht naar moreel-ethische codes; kloosters als centra van geleerdheid en bestuur; spreiding van Latijn en Latijnse literatuur.
Begin Karolingische periode: uniforme regels voor monniken, streng discipline, en uniformering van het geloof.

26 Benedictus van Nursia (480–545) en kloosterregel

Benedictusregel: Ora et Labora; 8 uur bidden, 8 uur slapen, 8 uur werken; drie geloften: kuisheid, gehoorzaamheid, armoede; afstand doen van privébezit.
Benedictusregel als basisregel voor monniken en kloosters; invloed op kloosterleven en liturgie.
3 categorieën: ordo monasticus (abdijen) en ordo canonicus (kanunniken); kloosters als economische en intellectuele centra; kloostercultuur als drijver van onderwijs en archieven.
Structuur van het monnikendom: cenobitisch leven onder abt, kloostervorming en monniken als leraren en kopisten; de kloosters als grootgrondbezitters en economische motor.

27 Geloofsbeleving en bronproblematiek

Bronnen: vitae, hagiografieën, brieven, preken, penitentieboeken; misbruik en partijdigheid (christelijke bronnen domineren).
Heidendom: kenmerken – polytheïsme, heiligdommen, offergaven, amuletten; betovering en heilige plaatsen.
Bekeringswerk: overtuigingskracht, logica en beloningen/straf; syncretisme en aanpassing van geloofsinhoud en terminologie om het geloof toegankelijk te maken.
Vertraagde verspreiding: elitebekering versus langzame algemene bekering; gemankeerde sociale implementatie en nieuwe rituelen.
Praktijk: veldwerk en gewapende bekering; syncretisme en hergebruik van heilige plaatsen; datums en kalender als instrumenten van geloofsbeleving.
Bekeringswerk in statuten: volksscholing en prediking; hierbij installaties van kerken, kloosters en kapellen.

28 Verchristelijking en sacramenten; de zeven sacramenten en morele-doeleinden

Doopsel: aanvankelijk volwassen; later kinderdoop met dooppeters; latere toegenomen acceptatie van kinderdoop.
Eucharistie: liturgisch herdenken; eucharistie als kern van liturgie en geloofsverhouding.
Biecht: boeteboek en sacrament; zuivering van zonden.
Huwelijk: vanaf 11e eeuw; canoniek recht krijgt strengere regels; endogame en exogame relaties; koninklijke en adelfamilies beïnvloedt.
Ziekenzalving, Priesterschap: sacramenten en geestelijkheid; 7 sacramenten vormen de kern van de katholieke theologie.
De zeven hoofdzonden: trots, hebzucht, wellust, afgunst, gulzigheid, woede, luiheid.
De zeven werken van barmhartigheid: voedsel, drank, onderdak, kleden, zieken verzorgen, gevangenen bezoeken, doden begraven.
Concilies van Lateranen (1215): versterking van de sacramentele praktijk; triage van geestelijken; wider discipline of het celibaat voor hogere wijdingen.
Doel: integratie van geloof en ethiek in het dagelijkse leven; de Kerk als moreel en sociaal centrum.

29 Nieuwe religieuze orden en de kruistochten

Vita apostolica: armoede, gemeenschapsleven en kuisheid als basis van nieuwe orden.
Kloosterbewegingen: kluizenaar- en kartuizers (11e E Italië → Zuid Frankrijk → Noord Europa); Strikte regel en kloosterleven; kloosters als reactie op Kerkelijk gezag.
beweging van Cîteau: Benedictusregel; strikte armoede en gehoorzaamheid; Lekenbroeders, regulieren kanunnikensystemen.
Vrouwen in nieuwe orden: vrouwen vanaf kloostergemeenschappen; geen dubbel kloosters.
Kruistochten: oorlogsvoering “voor geloof” – roodgekleurde adel; de kloosterorde van tempeliers en hospitaliers.
Oorzaken kruistochten: landbouwverbetering, Kerkelijke macht, vorstenmacht, rijkdom en handel; belofte van vrijheid na tocht; bloei van handel; Seldjoeken in het oosten en de bedreiging voor Byzantijnse Rijk.
Propaganda en mobilisatie: prediking door kruistocht-predikanten; aflaat als prikkel; godsdienstig-religieus-militaristische mobilisatie.

30 Kruistochten en de lamppaden van de kruistochtgeschiedenis

Vier hoofdcruistochten:
- Rechtstreeks naar Jeruzalem (1099: val Jeruzalem; Latijns Koninkrijk Jeruzalem)
- Opvolgende campagnes (eerdere beloftes – 4 kruistochten): 1204 verovering Constantinopel door kruisvaarders; latere staten in het Oosters Middellandse Zeegebied.
- 4e kruistocht (1202–1204): verovering van Constantinopel; Westers bewind in het Byzantijnse rijk.
- Kinderkruistocht: verschillende varianten; mislukt of gefragmenteerd.
Tempeliers, Hospitaalridders en Teutoonse orde: ridderorden met armoede, gehoorzaamheid en kuisheid; verdediging pelgrims en falen in islamitische gebieden.
Reorganisatie en politieke consequenties: latere Byzantijnse autoriteiten; kruistochten als motor voor trans-Europese contacten en culturele uitwisseling; impact op Kerk en staat.
Binnenval van de moslims en de reconquista: Iberisch schiereiland – christelijke consolidatie; 1492 voltooid met val van Granada, eerste Israels; moslims en joden verdrijven of bekeren.

31 De gevolgen van kruistochten en ridderlijkheid

Rituelen en kasten in de ridderstand; ridderlijkheid verweven met sociale status – wereldlijke en geestelijke deugden.
Drie standen: clerus, Dellatores (krijgers), laboratores (arbeiders).
Hele middeleeuwen: godsvrede – signaal van kruisridderlijke orde; kruistocht als rechtvaardige oorlog.
Islamitische wereld: cradle of knowledge; kruisridders en troon van islam; contactpunten tussen twee wereldbeelden.
Joodse minderheid: pogroms; wisselende toleranties; later expulsies in sommige periodes.

32 Mohammed en de opbouw van de islam (ca. 570–632)

Mohammeds leven: geboren in Mekka; openbaring sinds 610; Allah via Gabriel; migratie (hijra) naar Medina in 622; mensenrechten en rechtsgevoel.
De Koran (650): Arabisch; Allah aan het woord; contextuele reflectie; Hadith – tradities van de profeet.
Vijf zuilen van de islam: geloofsbelijdenis, ritueel gebed (5x daags), ramadan, aalmoezen, bedevaart naar Mekka.
Bestaan van de moslim als persoon die onderworpen is aan Allah; noem: moslim; geen hiërarchische clerus zoals in christendom; koranleraren en scholen.
Rechtsscholen: sharia als wetgeving; khalifa als vertegenwoordiger van Allah; geen wereldlijke- en geestelijke scheiding.
4 kaliefen (Abu Bakr, Omar, Othman, Ali) – opvolging en poltieke macht; onderlinge verdeeldheid en sectes (soennieten vs sjiieten).
Staatkundige en culturele bloei: veroveringen – Egypte, Syrie, Palestina; Iran en Irak; pan-Arabische droom; 8e eeuw – 12e eeuw: de islamitische wereld in bloei; Bagdad en de Abbasidenrevolutie.
Einde van de dynastieën: 1258 – val van Bagdad; einde politieke eenheid maar blijvende culturele eenheid.
Iberië: Al-Andalus; Kalifaat Ommayaden; latere Berbers; 711 Tarik; Spanje; moslims en christenen kruisen paden, culturaal contact.

33 Islamitische samenleving – sociale orde en kalifaatontwikkeling

Umma: gemeenschap van gelovigen; Dar al-Islam vs Dar al-Harb; Dhimmi-status voor niet-muslims.
Vier opeenvolgende kaliefen in Mekka: Abu Bakr, Omar, Othman, Ali; dynastie van Ommayaden; Arabo-islamitische expansie; 8e eeuw – 9e eeuw: Bologna en het oosten.
Ostaten van Islam: Abassieden (750–1258); Bagdad als hoofdplaats; cultuur en wetenschap; vertaalcentra; geneeskunde, algebra, wiskunde, astronomie, optica.
Handel en wetenschap: contacten met W & China; verre vlucht; vertalingen van Griekse werken via Arabische vertalers; 9e eeuw – vertaalcentra; invloed op westerse middeleeuwse kennis.
Byzantijnse en islamitische wetenschap: wederzijdse invloed; scholastieke methode in de 13e eeuw; Aristoteles-revival; het debat tussen geloof en rede (Summa Theologiae door Thomas van Aquino in het Westen als weerslag van scholastiek denken).
Verdrag: end of political unity; stillpends; 1258 Mongolen vallen Bagdad; 1250 calibre; 1310–1400: islamitische wereld – behoud en transformatie van kennis.

34 Byzantijnse rijk: 7 vrije kunsten, economie en steden

Byzantijnse rijk na Justinianus (527–565): beschouwing van het rijk en het herstel van de keizerspositie; 7 vrije kunsten als intellectuele basis; handel en stedelijke ontwikkeling.
8e–9e eeuw: beeldenstrijd (iconoclasme); 2e beeldverering; iconodulen; 3e–C9e eeuw: consolidatie onder Macedonische dynastie; 11e eeuw: Oosters Schisma; 1453: val van Constantinopel door de Turken.
Hoofdstad Constantinopel: gigantische handel en strategische ligging; goed onderhouden infrastructuren; waterreservoirs; Hagia Sophia; hotels en voorzieningen.
Steden en de portaal van handel: twee grote kernen in West-Europa: Vlaanderen/Gent en Noord-Italië; Middellandse Zee handel (Venetië, Genova etc.).
12e–13e eeuw: economische en intellectuele bloei; houva en torens; 2e ring: Byzantijnse kunst en liturgie; de moderne topografie:
Eindbalans: de Byzantijnse rijkdom blijft invloedrijk maar onderdrukte politieke invloed; religie blijft het naderen.

35 De islamitische wereld – technologische en wetenschappelijke bloei; 8e–12e eeuw

Kalief VII: De Ommayaden en Abbasiden; Bagdad als centrum van vertaalcentra; medische literatuur; algebra; geometrie; astronomie; optica; chemie; wiskunde – grootse verdiensten.
Handel en cultivatie: handel met mediterrane en Indische routes; 10e eeuw: einde politiek unificatie; regionale toenemende autonomie.
Fatimiden (Caïro): marokko tot Egypte; 9e–12e eeuw; 1258 Mongolen val Bagdad; islamitische/mogolische wereld verweven in de wereldhandel.
Iberië: Al-Andalus; emiraat/kalifaat van de Ommayaden; 711-1031; 20+ taifa-koninkrijkjes; reconquista; 1091 Verovering Sicilië; 1250–1300: Almoraviden en Almohaden; 1236 Córdoba en 1492 Granada; 1492 einde reconquista.
Einde 15e eeuw: integratie van islamitische en christelijke culturele tradities; 7 scholen en wiskunden.

36 Byzantijns rijk na Justinianus: 7e–11e eeuw

7e eeuw: implosie – gebiedsverlies; demografische crisis; vluchtelingen naar West-Europa; vergrieksing—-Rhomoioi.
8e–9e eeuw: iconoclasme; 2e beeldverering; 11e eeuw: Macedonische dynastie; 1071: Byzantijns-Oosters Schisma; 1453: val van Constantinopel.
Handelsmacht: Constantinopel als grootste stad in Europa in de middeleeuwen; grootse land- en handelnetwerken.

37 Landbouw en technologische vooruitgang; 8e–11e eeuw

Ontginningen en uitbreiding van landbouwgebied; monastiek en hofstelsel; mechanisering: windmolens, betere ploeg en vier-veldensysteem; klaveren, kool, rapen; paardenteelt.
Nieuwe nederzettingen: vrije boeren vs horigen; kompositie en rechtspraak; domaniaal en banale rechten; 11e–12e eeuw: steden groeien; 12e–13e eeuw: gilden en koophandel.
Ommuring, tolheffing en stadsrecht; economische autonomie van steden; stadhuis, marktkramers, gilden; vroege burgemeesters en rechtbanken.

38 Hanzen en Noord-Europese handel (12e–14e eeuw)

Hanze: kooplui en stedenverbond; 4 grote kantoren (Brugge, Lübeck, Novgorod, Londen).
Ambachten en handwerkslieden: leerjongen, gezel en meester; patriotten: patriciërs; vroege economie van Vlaanderen en Brabant.
Noord- en Midden-Italië: langeafstandshandel; noord-zuid route; maritieme handelsnetwerken; de Hanze als trans-Europese handelsorganisatie.
Een verschuiving in de economische macht: Brugge en Antwerpen als belangrijke handelshubs; bankwezen en kredietverlening diffuseren.

39 Ontdekking der klassieken en de Renaissance van de 12e eeuw

Intellectuele heropleving: hernieuwde belangstelling voor Grieks via Arabisch en Latijn; Aristoteles-revival; scholastiek; vraag- en disputatiemethode.
Universiteiten ontstaan: Bologna, Parijs, Oxford; juridische disciplines; 3 graden: baccalaureaat, licentiaat, magister; 4 facultaire disciplines: theologie, recht, geneeskunde, rechtspraak (canoniek).
Vertalingen en intellectueel verkeer: via Sicilië, Spanje; Arabische en Griekse werken worden in het Latijn gebracht; Argula en Avicenna worden bekend.
Belangrijke denkers: Petrus Abelardus (Sic et non); Héloïse en Abelard; Gratianus: Decretum; Thomistisch denken; Duns Scotus en Ockham.
Opgang van de universiteiten: onderwijs als drijver van de publieke kennis; theologie en natuurwetenschappen krijgen een nieuw podium.

40 Vijanden van buiten en binnen: heidenen, katharen en joden

Buiten: moslims, mongolen; kruistochten en reconquista; christelijke militaire moderne.
Joden: dubbelzinnige houding; pogroms; expulsies in sommige periodes; jodenvlucht; jood als geldschieter; misoogsten kansen; de positie van joden in het feodale systeem.
Binnen: ketters en ketterij – Katharen (Albigenzen); inquisitie; inquisitoren; dwingende maatregelen; uiteindelijke onderdrukking.
Bedelorden en nieuwe religieuze bewegingen: Franciscaanse orde, Dominicanen; begijnen en begarden; 1311 Vienne: Concilie van Vienne – veroordelingen en integratie van begijnen in reguliere orde.
Belang van de late middeleeuwen: hervormingsbewegingen, prediking en de rol van de burgerij en stedelijke gilden in religieuze en intellectuele veranderingen.

41 Ontluistering van het pausschap en middeleeuwse intellectueel leven

Pauselijk gezag en problemas: Unam Sanctam (Bonifatius VIII) – paus staat centraal; Babylonische gevangenschap (1309–1377) – paus in Avignon.
Kritiek op pauselijk gezag: Marsilius van Padua (Defensor pacis); Dante (Monarchia); discussies over de verhouding van paus en keizer.
Universiteiten en geleerdheid: 12e–13e eeuw; Bologna, Padua, Parijs, Oxford; Drie graden; Aristotelische werken en islamitische invloeden; wereldoorlog tussen rede en geloof.
Economische factoren: pest en oorlog dragen bij aan demografische en economische veranderingen; 14e eeuw: de Zwarte Dood; 14e eeuw: klassenstrijd; literatuur: volksverhalen en literaire werken in volkstaal.
Politiek: moderne staatvorming; conflict en hervorming van kerkelijke en wereldlijke macht; 13e–14e eeuw: conciliaire beweging en opkomst van Reformatie (Verlichte bewegingen).

42 Grenzen van de christenheid: ketterij, inquisitie en gemoraliseerde orde

Heksenvervolging: voor 1400 bijgeloof; 1487 Malleus Maleficarum; 16e en 17e eeuw: heksenjacht; rol van inquisitie.
Ketterijen: Katharen/Albigenzen; inquisitie en boekenverbranding; vervolging en diaspora; 13e–14e eeuw: bewegingen tegen katholieke leer.
Bedelorden en begijnen/begarden: semi-religieuze leefvormen; 13e eeuw: begijnen erkend; 2013: laatste begijn sterft; UNESCO-werelderfgoedsporen.
Kerkhervorming en concilie: Lateranen-concilies, 1139 celibaat; 1215 Lateranen II en decennium; 1517 Reformatie – hervormingsdrang als reactie op misstanden binnen de Kerk.

43 Economische crisis, contractie en herstel

Demografische crisis: pest en hongersnood; 14e eeuw – economische krimp; 14e eeuw: crisis; herstel in 13e eeuw; 1300 overbevolking; pest; 14e aardlagen.
Maritieme handel en krediet: Brugge, Venice, Hanze; bankieren – depositogirobank; wisselbrief; handel en kruisingen; 14e eeuw – handel en textiel in Vlaanderen; concurrentie met Holland en Engeland.
Lakenindustrie en textiel: Vlaamse lakenindustrie in decline; Antwerpen en Gent worden economische hubs; 15e eeuw: Ommuring en fortificaties; 15e–16e eeuw: heropleving door handel en industriële transitie.
Literatuur en Geschiedschrijving: volkstaal literatuur; 13e–14e eeuw: Nederlands; Jacob van Maerlant, Der Lecken Spieghel; Dante en Franciscus; 14e eeuw: verstomming en no order; lange processies en zingeving in literatuur.

44 Politieke ontwikkeling in de late middeleeuwen (1200–1350): Bouvines, Franse staatvorming en machtspolitiek

Grote Europese conflicten (Bouvines, 1214): uitbreiding Franse kroondomein; conflict tussen Eng en Fr; 1204 Normandië; 1214 Bouvines; Frankrijk versterkt centralisatie.
Franse koning: Filips II August (1180–1223) – centralisatie en uitbreiding kroondomein; districten bestuurlijke reorganisatie; baljuws en seneschalk; Parijs als hoofdstad; standenvertegenwoordiging: Staten Generaal (clerus, adel, derde stand).
Lodewijk IX en Filips IV de Schone: centralisatie en uitbreiding van staatsapparaat; Chambre des comptes; parlement Parij; investituur en machtenscheiding.
Investituurstrijd: 1075 Concordaat van Worms; scheiding tussen geestelijke en wereldlijke macht; pausdom en Keizer gaan juridisch uit elkaar; 2 delen: Spiritualia (kerk) en Temporalia (staat).
Verlay en macht: pauselijke macht evolueert; 12e–13e eeuw: pauselijk gezag en keizer worstelde; 13e eeuw: keizers en paus twijfels; 1294–1303 Filips IV vs Bonifatius VIII; pausenzelfstandig;
Concordaat van Worms (1122): conceptueel onderscheid tussen investituur en wijding; symbolen van macht: staf en ring vs scepter.
Gevolg: verankering van pauselijke invloed in West-Europese politiek; Europese staatvorming onderstreept door kerkelijke hiërarchie en wereldlijke machten.

45 De honderdjarige oorlog en de opkomst van Bourgondië; Frankrijk en Engeland

Oorzaak: Engels bezit Guyenne; Franse koning Filips IV en expansieplannen; 1328 einde Capet/een opvolgingscrisis; 1337 begint de oorlog.
Fase I (1337–1396): Engels veroveren Franse gebied; Jan II gevangenen; Frankrijk herovering; lange oorlog met wisselende fronten.
Fase II (1415–1453): Engeland behaalt succes onder Hertogen van Bourgondië; armoe; Franse tegenstand onder leiding van Jeanne d’Arc; 1453 einde oorlog – Frankrijk herwonnen.
Einde: uitruiming Guyenne; Bourgondische conflicten; 1450s: opkomst Bourgondië; 1477: einde middeleeuwse oorlog; 1480s: Bourgondische opstelling richting keizers en koningen.
De Hogeschool van Franse en Bourgondische macht: Bourgondië als verzamelstate; Armagnacs vs Bourgondiërs; 15e eeuw: 2 kampen?

46 Engeland: van Plantagenets naar Tudor-dynastie; de Wars of the Roses

Plantageneten dynastie (1154–1485): Henry II, Richard I, John, Henry III; 1272–1307; 1339–1368; opbouw van grondwetten; Common Law; begroting van koninklijke macht.
De Wars of the Roses: hertog van York vs hertog van Lancaster; 1455–1485; opkomst van Tudor-dynastie; Henry VII zet de brug tussen beide kampen; uiteindelijke consolidatie onder Hendrik VII.
Integraal: ontwikkeling van Parlementaire macht; de rol van de adel in de binnenlandse politiek; de relatie tussen koning en parlement werkt aan modernisering van bestuur.

47 Duits-Romeinse rijk en Italië: investituur en feodaal bestuur

Saliërs en Hohenstaufen: investituurstrijd; 11e–12e eeuw; koninklijke macht vs pauselijke macht; 1075–1122: Gregorius VII – Investituurstrijd; 1122: Concordaat van Worms.
Duitsland: meerdere suzeren (territoriale vorstendommen) en de strijd om heerserschap; 12e–13e eeuw: investituurstrijden; 1250: minder centrale macht; 1356: Golden Bull van Karel IV; regeling van keizerkeuze.
Italië: steden en pausen; Lombardische Liga; conflict tussen keizer en paus; 12e–13e eeuw: centralisatieproblemen; 14e eeuw: overheersing door de paus en de stadstaat (Venetië, Firenze, Milaan).
Verhouding tussen keizers en paus: machtensysteem; keizerschap en koningschap in de Duitse en Italiaanse context; 15e eeuw: opkomst Habsburgers.

48 Hasselt, staden en stedelijke zelfbestuur (14e–15e eeuw)

Hasselt en Vlaanderen: stedelijke autonomie: stadsrechten, tol, stedelijk leger;
12e–13e eeuw: ontwikkeling van historische dominantie en politiek systeem; 13e eeuw: Hasselt als handelsstad; omwalling en stadsrechten; 13e eeuw: oprichting begijnenhuizen; 13e eeuw: gemeentelijke bestuur en rechtspraak.
Brugge en Vlaanderen: 1297–1304 opstand (Gwijde van Dampierre); 1302 Guldensporenslag; 1305 vredesonderhandelingen; annexatie en privileges, maar concessies aan Frankrijk.
Engeland en Denemarken: 9e–11e eeuw; 9e–10e eeuw: koningschap en strijd; 11e–12e eeuw: Denen; 1066: Normandische verovering; 12e eeuw: Bestuurlijke hervorming en onafhankelijkheid.
14e–15e eeuw: Bourgondische veroveringen; investituur en rijksrecht; 2 koppels macht: centrale koninklijke macht en regionale adel; 2 polders (naties) in Frankrijk – Engelse en Franse dynastieën.

49 Engeland en Frankrijk: 100-jarige oorlog en Bourgondische verhoudingen

Verhouding tussen Engeland en Frankrijk: Guyenne aan Engelse kroon; Franse dynastie opgevolgd door Capetingen; conflict tussen Franse centralisatie en Engelse heersers.
100-jarige oorlog: fasen en verschuivingen; veldslagen en diplomatieken; Jeanne d’Arc als symbolische figuur; 1453 einde oorlog; Franse staatsmacht versterkt.
Bourgondië: opkomst en scheiding tussen Armagnacs en Bourgondiërs; 15e eeuw: dynastieke verschuivingen en de opkomst van Bourgondische macht.
Engeland: reorganisatie: Magna Carta (1215) – rechten van de adel en de Kerk; Common Law; de opkomst van parlementaire greep.

50 Het Duitse rijk en Italië: de keizers en de macht van de paus

13e–14e eeuw: rivaliteit tussen keizers en paus; investituurstrijd; 13e eeuw: pauselijke inmenging in keizerlijke benoemingen; conflict rond benoemingen en concilliaire macht.
Polen: roeping van de riddles; de heilige Romeinse rijk der Duitse Natie onder Habsburgers; de macht van keizers in de Italiaanse gebieden; opkomst steden in Noord-Italië en de pauselijke Staat.
15e eeuw: consolidatie, centralisatie en machtsoverdracht; 1493–1519: Maximiliaan I; 1493–1519: keizershof; 1490s: Staten en rijken — blijvende regionale autonomieën.

51 Hasselt en de Vlaamse steden (15e–16e eeuw)

Hasselt en Kuringen: regionale autonomie en marktgerichte stedelijke economie; stadrechten, tol, gracht en defensieve infrastructuur; begijnhoven en hospitaalterreinen.
De kwestie van Vlaamse steden: economische ontwikkeling; textielindustrie en de opkomst van Brugge en Antwerpen; 15e eeuw: bankiering en kredietverlening; de economische opkomst van de kuststeden.
Handhaving van lagere adel en stedelijke afzondering; handel en industrie; conflict en samenwerking met Frankrijk en het Duitse rijk.

52 Politieke ontwikkelingen in Frankrijk, Engeland en Duitsland (investituurstrijd)

Frankrijk: Capetingische dynastie – erfopvolging; koning van Frankrijk met beperkte macht in het begin; de opkomst van Paris en de centrale macht; bouw van het Franse administratieve systeem.
Engeland: Capetische en Plantagenet dynastieën; 13e–14e eeuw: de opkomst van parlement en de Magna Carta; de rol van de koning in Engeland en de uitbreiding van de macht van parlementsleden.
Duitsland: keizerschap en Duitse rijk; 13e–14e eeuw: investituurstrijd; 14e eeuw: opkomst van de nationale rijken; 15e eeuw: centralisatie onder de Habsburgers; keizerschap blijft een syndroom tussen de koning en paus.

53 Hasselt, steden en regionale autonomie (verder)

Hasselt: stedelijke autonomie; 13e–15e eeuw: stedelijk bestuur; 3e standen; judiciaire en financiën; gilden en burgerij.
Vlaanderen en Brabant: Loon en Hasselt; 12e–15e eeuw: stadsrechten en privileges; economische ontwikkelingen; 14e eeuw: crises en opstand; 15e eeuw: consolidatie en uitbreiding van handel.
15e eeuw: 2 centrale stelsel: noordelijke en zuidelijke netwerken; handel en maritieme connecties; 1492: ontdekkingsreizen; 1498: vervoer via zee door Portugese en Spaanse handelsroutes.

54 Investituurstrijd en reformatie (14e–16e eeuw)

Investituurstrijd: pauselijk vs wereldlijk gezag; 1122 Worms; 1075 Dictatus papae; 1e dominantie van paus; 9e–11e eeuw: vroege kerkelijke hervormingen.
Keizers en vorsten: resistentie tegen pauselijke dominantie; 14e–15e eeuw: conciliaire beweging; 1414–1415 Concilie van Konstanz: afsluiting schisma; paus Martinus V.
Reformatie: kritiek op kloosters, aflaten, nepotisme; bewegingen: Wyclif en Hus; moderne devotie; predikanten; contrareformatie; inquisitie; verlichte theologie.

55 Investituur en paus-keizerrelaties (late middeleeuwen)

Concordaat van Worms (1122) – scheiding tussen geestelijke en wereldlijke macht; 1075–1122: investituurstrijd; 12e–13e eeuw: verhoogde pauselijke invloed; 13e eeuw: Boedserverking en concilie.
13e eeuw: gregoriaanse hervormingen (Leo IX, Gregory VII) – libertas ecclesiae (vrijheid van Kerk) en accuratie; 1075: Dictatus papae; 1084 keizerskroning; 1122: Concordaat van Worms; 1150–1300: uniatie tussen paus en keizer is constant in de politiek.
14e eeuw: verzwakking keizersketen; 15e eeuw: centralisatie in Duitsland en Frankrijk; 16e eeuw: Reformatie en de opkomst van natie-staat – rechtsordening in Europa.

56 De 100-jarige oorlog: gevolgen en transformatie

Militaire en geopolitieke effecten: verzwakking van koninklijke machten; opkomst van nationale identiteiten; opkomst Bourgondische macht en de centrale macht in Frankrijk.
Politieke gevolgen: consolidatie van de Franse staat; opkomst van centralisatie en bureaucratie; Parallelle ontwikkelingen in Engeland – parlementair systeem.
Economische gevolgen: verzwakte feodale stelsels; transitie naar meer gecentraliseerde staatsstructuren; economische heroriëntatie na de oorlogen.
Culturele en intellectuele gevolgen: literatuur en kunst reflecteren op nationale identiteiten; nauwere samenwerking tussen adel en burgerij; opkomst van nationalistische literatuur en mythes.

57 Einde ME en de opkomst van Bourgondië; het Duitse rijk en Italië in late middeleeuwen

Bourgondische consolidatie: Bourgondië als macht vóór de centralisering; structurele integratie van Bourgondische staten in Frankrijk en het Duitse rijk.
Duitsland en Italië: Germanisatie en de Italiaanse staatkunde – weerstand en centralisatie; 15e eeuw – Habsburgers als grootste dynastie; 1494–1559: Italiaanse oorlogen en de restauratie van macht.
Concluderend: late middeleeuwen als periode van transformatie tussen middeleeuwse toestanden en vroege moderne staten; de invloeden zijn politiek, religieus en cultureel; de schepping van moderne Europa wordt in deze periode gezet.