Social and Physical Geography of South America

Regionale Beeldvorming over Zuid-Amerika

• Geografisch Beeld: Dit is een objectief beeld van een gebied op basis van geografische feiten. Voor Zuid-Amerika omvat dit de indeling in hoogtezones:

  • Andesgebergte: Gemiddelde hoogte van meer dan $4.000\,m$, met vele actieve vulkanen.

  • Tropisch laagland: Gekenmerkt door drie grote riviersystemen: de Orinoco, de Amazone en de Paraguay/Paraná.

  • Hooglanden: Het Hoogland van Guyana en het Hoogland van Brazilië.

  • Altiplano: Een uitgestrekte hoogvlakte met een gemiddelde hoogte van meer dan $4.000\,m$.

  • Plateau van Patagonië: Een hoogvlakte in het zuiden met een hoogte tussen de $500\,m$ en $1.500\,m$.

• Mental Map: Het subjectieve beeld (kaarten en gedachten) dat een individu in zijn geheugen heeft opgeslagen over een bepaald gebied. Dit beeld is persoonlijk en varieert per individu.

• Perceptie en Stereotypering:

  • Perceptie: De manier waarop iemand de werkelijkheid waarneemt en interpreteert.

  • Stereotype: Een vaststaand, vaak versimpeld of eenzijdig beeld van een groep mensen of een gebied dat niet gebaseerd is op diepgaande kennis, maar op bekende cultuurelementen.

  • Voorbeeld: Het idee dat in Zuid-Amerika iedereen ofwel in een krottenwijk (favela) ofwel in een luxe villawijk woont.

  • Media-invloed: Series zoals Narcos dragen bij aan beeldvorming door stereotypen over criminaliteit en geweld in landen als Colombia te benadrukken, wat invloed heeft op de beslissingen van politici, bedrijven en toeristen.

Culturele Diversiteit en Bevolkingsgroepen

• Etnische Diversiteit: Zuid-Amerika kent een zeer grote etnische variatie door een lange geschiedenis van migratie en vermenging.

  • Het Noorden: Hoge mate van diversiteit door mestizering (vermenging van Europese kolonisten en de lokale inheemse bevolking), wat in het verleden door overheden werd aangemoedigd.

  • Het Zuiden: Minder diversiteit; een groter percentage van de bevolking is van Europees/blanke afkomst.

• Sociale Hiërarchie: De samenleving is traditioneel ingedeeld in drie lagen:

  • Blanke elite: Hoogste sociaaleconomische status, hoog opleidingsniveau en inkomen, woonachtig in gated communities.

  • Middenklasse: Bestaat vooral uit mestiezen, blanken en mulatten; kwetsbaar bij economische tegenspoed.

  • Onderklasse: Vooral indianen en de zwarte bevolking; laag opleidingsniveau, werkzaam in de informele sector en levend rond de armoedegrens.

• Sociale Mobiliteit: De mogelijkheid om te stijgen op de sociale ladder. Dit neemt langzaam toe door economische groei en overheidsprogramma's zoals Bolsa Família (steun aan arme gezinnen), verbeterde watervoorzieningen en steun aan de landbouw.

• Culturele Kenmerken:

  • Taal: Spaans en Portugees fungeren als lingua franca. Daarnaast zijn er vele indianentalen (zoals Quechua en Aymara).

  • Religie: Het katholieke geloof is dominant, meegebracht door missionarissen. Er zijn weinig religieuze conflicten door de afwezigheid van een strikte koppeling tussen geloof en woongebied.

  • Identiteit: De term "Latino" is misleidend; inwoners identificeren zich primair met hun land (bijv. Braziliaan) of etniciteit (bijv. Quechua).

Migratiegeschiedenis

• Pre-koloniale Periode: De eerste bewoners kwamen uit Azië via Noord-Amerika. Zij vestigden zich in de Andes (Inca-rijk) vanwege het gunstige, koelere klimaat voor landbouw (terrasbouw). Het oosten was toen dunbevolkt.

• Koloniale Periode ($1500$ - $1800$):

  • Verdrag van Tordesillas ($1494$): Verdeling van het continent tussen Spanje (het westen) en Portugal (Brazilië).

  • Economische Verschuiving: Het accent verschoof naar de kustgebieden voor plantagelandbouw.

  • Slavenhandel: Massale import van Afrikaanse slaven voor de plantages.

  • Bevolkingsafname: De inheemse bevolking nam drastisch af door Europese ziektes.

• Post-koloniale Periode (na $1830$):

  • Onafhankelijkheid voor de meeste landen rond $1830$.

  • Toename van immigratie uit Europa door de Industri&eblokker Revolutie, betere transportmogelijkheden (spoorwegen) en de beschikbaarheid van landbouwgrond.

• Moderne Tijd:

  • Migratie van Japanse groepen naar Brazilië (rond WOII) door bevolkingsdruk.

  • Contractarbeiders uit China en India voor de plantages.

  • Huidige vluchtelingenstromen door politieke onrust (bijv. uit Venezuela).

Bevolkingsspreiding en Verstedelijking

• Spreidingspatronen:

  • Zuid-Amerika is na Oceanië het minst bevolkte continent.

  • Concentratie in kustgebieden en de noordelijke Andes door natuurlijke bevolkingsgroei en selectieve rurale-urbane migratie.

  • Dunbevolkte gebieden: Amazoneregenwoud, de droge Atacamawoestijn en het koude Patagonië.

• Demografische Ontwikkeling:

  • Verschillend per land naar ontwikkelingsniveau: Bolivia (arm) heeft een piramidevormige bevolkingsgrafiek; Argentinië en Chili (rijker) evolueren naar een urn-vorm door gezinsplanning.

• Verstedelijking (Urbanisatie):

  • Zuid-Amerika is zeer sterk verstedelijkt; in bijna alle landen woont meer dan $75\,\%$ van de bevolking in steden.

  • Primate City: Een stad die vele malen groter en belangrijker is dan andere steden in het land (bijv. Lima).

  • Megastad: Stad met meer dan $10$ miljoen inwoners (bijv. São Paulo, Rio de Janeiro).

  • Gevolgen: Ruimtelijke problemen zoals files en luchtvervuiling leiden tot de groei van middelgrote steden en pogingen tot spreiding (bijv. de bouw van Brasília).

• Informele Stad (Zelfbouwwijken/Favela's):

  • Bijna een kwart van de stedelijke bevolking woont hier.

  • Kenmerken: Illegale bouw op ongunstige plekken (hellingen), gebrekkige kwaliteit, criminaliteit en urban sprawl (stedelijke uitdijning).

  • Slum upgrading: Overheidsprojecten om de veiligheid, infrastructuur (bijv. kabelbanen in Medellín) en voorzieningen te verbeteren.

Politieke Ontwikkelingen

• Koloniale Erfenis:

  • Cliëntelisme: Een informeel machtssysteem waarbij de elite (grootgrondbezitters) gunsten verleent aan ondergeschikten in ruil voor politieke steun.

  • Encomienda-systeem: Een feodaal systeem waarbij de Spaanse veroveraars (conquistadores) zeggenschap kregen over land en de inheemse bevolking.

  • Haciendas: Latere marktgedreven grote landbouwbedrijven.

• Populisme ($1930$ - $1950$):

  • Politieke stroming die de nadruk legt op een sterke band tussen de leider en het volk (de arbeiders/armen).

  • Belangrijke leiders: Perón (Argentinië), Vargas (Brazilië).

  • Importsubstitutie: Het beleid om de eigen industrie te stimuleren door import te vervangen door eigen productie. Dit faalde vaak door gebrek aan kennis en grondstoffen.

• Dictaturen ($1950$ - $1980$):

  • Opkomst van militaire regimes (junta's) uit angst voor het communisme (zoals na de Cubaanse revolutie van $1959$), vaak gesteund door de CIA.

  • Bekende dictators: Videla (Argentinië), Pinochet (Chili).

  • Gekenmerkt door mensenrechtenschendingen en onderdrukking.

• Democratisering en Neoliberalisme (na $1980$):

  • Overgang van top-down naar bottom-up politiek (bijv. via referenda).

  • Neoliberaal beleid: Vrije markt, privatisering van staatsbedrijven en decentralisatie van overheidstaken.

  • Good Governance: De noodzaak voor corruptiebestrijding, politieke stabiliteit, rechtsorde en transparantie.

Klimaat en Landschap

• Klimaatfactoren:

  • Breedteligging: Hoogste temperaturen rond de evenaar door de loodrechte zonnestand.

  • ITCZ (Intertropische Convergentiezone): Zorgt voor neerslag rond de evenaar; verschuivingen bepalen de droge periodes (winter in de savanne).

  • Hoogteligging: De Andes zorgt voor koelere EH-klimaten en beïnvloedt de neerslag via loef- en lijzijde.

  • Zeestromen: De koude Humboldtstroom (Perustroom) voor de westkust veroorzaakt droogte (Atacamawoestijn).

• Landschappen:

  • Selva: Tropisch regenwoud (Amazone, Atlantisch woud).

  • Savannes:

    • Llanos: Grasvlaktes in Venezuela/Colombia.

    • Caatinga: Doornstruik-savanne in noordoost Brazilië.

    • Cerrado: Boomsavanne in Centraal-Brazilië.

  • Pampas: Vruchtbare grasvlaktes in Argentinië.

  • Patagonië: Koude steppe/woestijn in het zuiden.

• El Niño en La Niña:

  • El Niño: Omkeer van de weersituatie op de Grote Oceaan; passaatwinden verzwakken, warm water trekt naar Zuid-Amerika, wat leidt tot extreme neerslag aan de westkust.

  • La Niña: Versterkte normale situatie; extra koud water en extreme droogte aan de westkust.

• Rivieren:

  • Amazone: Langste rivier ($6992\,km$), ontspringt op $5598\,m$ hoogte. Veel sedimentatie in de benedenloop.

  • Andere grote rivieren: Orinoco en Paraná-Paraguay.

Geologie en Grondstoffen

• Platentektoniek:

  • Subductie: De oceanische Nazcaplaat duikt onder de Zuid-Amerikaanse plaat. Dit veroorzaakt het Andesgebergte, aardbevingen en vulkanisme.

  • Vlakke subductie: Op plekken waar de plaat niet steil duikt, vindt geen vulkanisme plaats (volcanic gaps). Dit komt doordat jonger, lichter gesteente (andesiet) moeilijker zinkt.

  • Schilden: Zeer oude, stabiele delen van de aardkorst (Hoogland van Guyana en Brazilië), rijk aan ertsen.

• Grondstoffen:

  • Fossiele brandstoffen: Olie en gas in voorlandbekkens (bijv. Venezuela, Brazilië).

  • Ertsen: IJzererts en bauxiet (Brazilië), koper (Chili), goud en zilver (Andes).

  • Lithium: Bolivia (Salar de Uyuni) bezit de helft van de wereldvoorraad; noodzakelijk voor batterijen.

Economische Structuren

• Landbouwverhoudingen:

  • Latifundia: Zeer grote, kapitaalintensieve landbouwbedrijven gericht op export (agri-business).

  • Minifundia: Kleine, vaak zelfvoorzienende bedrijfjes van arme boeren.

  • Groene Revolutie: Technologieën die de productie verhoogden maar de sociale ongelijkheid vergrootten.

• Duale Economie: Het gelijktijdig bestaan van een moderne formele sector en een traditionele, omvangrijke informele sector (geen belasting, lage productiviteit).

• Gini-coëfficiënt: Maatstaf voor inkomensongelijkheid. Brazilië heeft een hoge waarde (ca. $53$), wat duidt op grote scheefgroei.

• Samenwerking en Handel:

  • Mercosur: Douane-unie tussen landen als Brazilië, Argentinië, Paraguay en Uruguay.

  • Pacifische Alliantie: Exportgericht samenwerkingsverband gericht op Azië.

  • Exportpakket: Vaak eenzijdig (bijv. alleen olie of soja), wat landen kwetsbaar maakt voor prijsfluctuaties op de wereldmarkt. Exportvalorisatie (bewerken van grondstoffen voor export) is een strategie om meer winst te behalen.

Milieu en Natuurrampen

• Ontbossing in Amazonia:

  • Oorzaken: Uitbreiding van veeteelt, sojateelt, mijnbouw en infrastructuur (Transamazônica).

  • Gevolgen: Verlies van biodiversiteit, bodemdegradatie en verstoring van de waterbalans.

  • Hydro-elektriciteit: Stuwdammen leveren schone energie maar zorgen voor ontworteling van inheemse volken en ecosysteemverstoring.

• Natuurrampen:

  • Geologische gevaren: Aardbevingen, tsunami's en lahars (vulkanische modderstromen).

  • Klimatologische gevaren: Overstromingen door El Niño en aardverschuivingen door hevige neerslag.

  • Hazard Management: Het beleid van overheden om rampen te voorspellen en de schade te beperken, wat vaak afhankelijk is van het beschikbare budget per land.