leerdoelen

Kort samengevat voor het examen

Begrip

Definitie

Taxonomie

Wetenschap van het beschrijven, benoemen en classificeren van organismen.

Classificatie

Organismen indelen op basis van gemeenschappelijke kenmerken.

Identificatie

Een organisme herkennen en een (wetenschappelijke) naam geven.

Soort

Basiseenheid van de taxonomie; organismen die zich onderling kunnen voortplanten.

Evolutie

Verandering van organismen doorheen de tijd waardoor biodiversiteit ontstaat.


2. Functies van de verschillende plantdelen

Wortel

Functies:

  • opname van water

  • opname van mineralen

  • verankering in de bodem

  • opslag van reservevoedsel


Stengel

Functies:

  • stevigheid geven

  • bladeren en bloemen dragen

  • transport van water, mineralen en voedingsstoffen


Blad

Functies:

  • fotosynthese

  • gasuitwisseling

  • verdamping van water


Bloem

Functie:

  • voortplanting

In de bloem ontstaan:

  • stuifmeel

  • zaadcellen

  • eicellen


Vrucht

Functie:

  • bescherming van de zaden

  • verspreiding van de zaden


Zaad

Functie:

  • bevat de kiem van een nieuwe plant

  • bevat reservevoedsel


3. Verband tussen bouw en functie

Je moet begrijpen dat de bouw aangepast is aan de functie.

Wortel

Bouw:

  • veel vertakkingen

  • wortelharen

Functie:

  • groot opnameoppervlak voor water en mineralen


Stengel

Bouw:

  • stevige structuur

  • vaatbundels

Functie:

  • ondersteuning

  • transport


Blad

Bouw:

  • groot oppervlak

  • dun

  • veel bladgroenkorrels

Functie:

  • veel licht opvangen voor fotosynthese


Huidmondjes

Bouw:

  • kleine openingen in het blad

Functie:

  • opname van CO₂

  • afgifte van zuurstof en waterdamp


4. Samenhang tussen belangrijke levensprocessen

Fotosynthese

Plant maakt zelf voedsel.

Benodigd:

  • water

  • CO₂

  • licht

  • bladgroen

Resultaat:

  • glucose

  • zuurstof


Wateropname

Gebeurt via:

  • wortelharen

Water is nodig voor:

  • fotosynthese

  • transport

  • groei


Watertransport

Via de vaatbundels wordt water vervoerd van:

  • wortels → stengel → bladeren


Ademhaling

Plant gebruikt glucose en zuurstof om energie vrij te maken.

Deze energie is nodig voor:

  • groei

  • bloei

  • vorming van vruchten

  • herstel


Kieming

Uit een zaad groeit een nieuwe plant.

Benodigd:

  • water

  • zuurstof

  • geschikte temperatuur


Groei

Door:

  • energie uit ademhaling

  • voedingsstoffen uit fotosynthese


Bloei

Nodig voor:

  • voortplanting

  • vorming van zaden en vruchten


Belangrijk verband

Wateropname → watertransport → fotosynthese → glucosevorming → ademhaling → groei → bloei → voortplanting

Alle processen hangen dus samen en zijn noodzakelijk om de plant in leven te houden.


5. Gewijzigde blad-, stengel- en wortelstructuren

Dit zijn aanpassingen aan klimaat, leefomgeving of seizoenen.

Gewijzigde bladeren

Cactus

Bladeren omgevormd tot stekels.

Functie:

  • minder verdamping

  • bescherming

Klimaat:

  • droge gebieden


Ui

Dikke bladeren.

Functie:

  • opslag van reservevoedsel


Gewijzigde stengels

Aardappel

Stengelknol.

Functie:

  • opslag van reservevoedsel

  • overwintering


Uitlopers (aardbei)

Functie:

  • verspreiding

  • ongeslachtelijke voortplanting


Gewijzigde wortels

Wortel

Opslagwortel.

Functie:

  • reservevoedsel opslaan


Luchtwortels (orchidee)

Functie:

  • water opnemen uit de lucht


6. Ongeslachtelijke voortplanting bij planten

Nieuwe planten ontstaan zonder zaadvorming.

Voorbeelden die je moet herkennen:

Uitlopers

Voorbeeld:

  • aardbei


Knollen

Voorbeeld:

  • aardappel


Bollen

Voorbeeld:

  • ui

  • tulp


Wortelstokken

Voorbeeld:

  • lelietje-van-dalen

  • varens


Scheuren of delen van planten

Voorbeeld:

  • siergrassen


1. 6 rijken (Woese)
Leven wordt ingedeeld op celkern, bouw en voeding:

  • Bacteria & Archaea: zonder celkern (ééncellig)

  • Protista: met celkern, één- of meercellig

  • Planten: autotroof, meercellig

  • Schimmels & dieren: heterotroof, meercellig

2. Plantenrijk
Planten hebben celwand, bladgroen en doen fotosynthese.

  • Sporenplanten: mossen, varens

  • Zaadplanten: naaktzadigen en bedektzadigen

    • Bedektzadigen: één- of tweezaadlobbigen

3. Mossen
Kleine planten zonder echte wortels, met rizoïden en sporenkapsels.

4. Levenscyclus mossen
Sporen → mosplant → geslachtscellen → bevruchting (water nodig) → nieuwe sporen.

5. Varens
Hebben wortelstok en grote bladeren met sporenhoopjes onderaan.

6. Levenscyclus varens
Sporen → voorkiem → geslachtscellen → bevruchting (water nodig) → nieuwe varen.

7. Belang mossen
Houden vocht vast, voorkomen erosie, zuiveren lucht en bieden leefruimte.

8. Naaktzadigen
Zaden liggen vrij in kegels (bv. den, spar), windbestuiving.

9. Bedektzadigen
Zaden zitten in vruchten (bloemplanten zoals appel, tulp).

10. Eénzaadlobbigen
1 zaadlob, parallelle nerven, bloemdelen in 3 (bv. gras, maïs).

11. Tweezaadlobbigen
2 zaadlobben, netnerven, bloemdelen in 4 of 5 (bv. boon, eik).



1. Indeling van (on)gewervelde dieren in klassen

Ongewervelde dieren (zonder wervelkolom)

Indeling op basis van bouw en lichaamskenmerken:

  • Insecten: 6 poten, 3 lichaamsdelen (kop, borststuk, achterlijf), vaak vleugels
    Voorbeeld: bij, vlinder

  • Spinnen: 8 poten, 2 lichaamsdelen
    Voorbeeld: spin, teek

  • Weekdieren: zacht lichaam, vaak schelp
    Voorbeeld: slak, mossel

  • Ringwormen: lang, gesegmenteerd lichaam
    Voorbeeld: regenworm

Gewervelde dieren (met wervelkolom)

Indeling op basis van o.a. huid, ademhaling, voortplanting, lichaam:

  • Vissen: kieuwen, vinnen, schubben, leven in water

  • Amfibieën: leven in water en land, kale huid, metamorfose

  • Reptielen: droge schubbenhuid, longen, eieren op land

  • Vogels: veren, vleugels, snavel, leggen eieren

  • Zoogdieren: haren, longen, zogen jongen met melk


2. Begrippen

Metamorfose

= gedaanteverwisseling tijdens ontwikkeling

  • Volledig: ei → larve → pop → volwassen dier
    Voorbeeld: vlinder, kever

  • Onvolledig: ei → nimf → volwassen dier (zonder popstadium)
    Voorbeeld: sprinkhaan, libel


Winterstrategieën

  • Winterslaap: diep slaaptoestand, lichaamstemperatuur daalt sterk
    Voorbeeld: egel, vleermuis

  • Winterrust: minder actief, maar wordt nog wakker
    Voorbeeld: beer

  • Winterverstarring: koudbloedige dieren worden traag door kou
    Voorbeeld: kikker, reptielen, insecten


3. Het ei en functies

Onderdelen van een (onbevrucht) kippenei:

  • Schaal: beschermt tegen beschadiging en bacteriën

  • Schaalvlies: extra bescherming tegen ziektekiemen

  • Luchtkamer: reserve zuurstof voor het embryo

  • Eiwit: voeding en bescherming tegen schokken

  • Dooier: belangrijkste voedselbron voor het embryo

  • Dooiermembraan: houdt dooier bij elkaar

  • Kiemschijf: plek waar embryo ontstaat na bevruchting

  • Chalaza (draaidraden): houden dooier op zijn plaats


1 Ecologie
Ecologie is de wetenschap die onderzoekt hoe organismen zoals planten dieren en micro-organismen met elkaar en met hun omgeving samenleven


2 Belangrijke begrippen

Ecosysteem is een geheel van levende organismen en hun niet-levende omgeving zoals een bos of vijver
Biodiversiteit is de verscheidenheid aan soorten in een gebied
Populatie is alle individuen van één soort in een gebied


3 Biotische en abiotische factoren

Biotische factoren zijn invloeden van levende organismen zoals roofdieren planten en ziektekiemen
Abiotische factoren zijn niet-levende invloeden zoals licht temperatuur water en bodem


4 Ecosysteem in evenwicht
Een ecosysteem blijft in evenwicht door interacties tussen planten dieren en mensen en hun omgeving
Het evenwicht is dynamisch wat betekent dat het steeds verandert maar op lange termijn stabiel blijft


5 Aanpassing van organismen
Organismen passen zich aan aan veranderingen in hun omgeving zoals temperatuur of voedselbeschikbaarheid
Een voorbeeld is dat dieren een dikkere vacht krijgen in de winter


6 Relaties in een ecosysteem

Voedselrelatie is wie wie opeet zoals een vos die een konijn eet
Voortplantingsrelatie is samenwerking om nakomelingen te krijgen zoals bijen en bloemen
Concurrentie is strijd om voedsel licht of ruimte


7 Voedselbegrippen

Voedselketen is een rij van organismen die elkaar opeten zoals gras konijn vos
Voedselweb is een netwerk van verschillende voedselketens
Voedselkringloop is de kringloop van stoffen in de natuur

Producenten zijn planten die zelf voedsel maken
Consumenten zijn dieren die andere organismen eten zoals planteneters vleeseters en alleseters
Reducenten zijn schimmels en bacteriën die dode resten afbreken


8 Voedselpiramides

Aantallenpiramide toont het aantal organismen per niveau
Biomassapiramide toont de hoeveelheid massa per niveau
Hoe hoger in de piramide hoe minder energie beschikbaar is


9 Energiedoorstroming in een ecosysteem
Energie stroomt van de zon naar planten naar dieren naar roofdieren en uiteindelijk naar reducenten
Bij elke stap gaat energie verloren als warmte