leerdoelen
Kort samengevat voor het examen
Begrip | Definitie |
|---|---|
Taxonomie | Wetenschap van het beschrijven, benoemen en classificeren van organismen. |
Classificatie | Organismen indelen op basis van gemeenschappelijke kenmerken. |
Identificatie | Een organisme herkennen en een (wetenschappelijke) naam geven. |
Soort | Basiseenheid van de taxonomie; organismen die zich onderling kunnen voortplanten. |
Evolutie | Verandering van organismen doorheen de tijd waardoor biodiversiteit ontstaat. |
2. Functies van de verschillende plantdelen
Wortel
Functies:
opname van water
opname van mineralen
verankering in de bodem
opslag van reservevoedsel
Stengel
Functies:
stevigheid geven
bladeren en bloemen dragen
transport van water, mineralen en voedingsstoffen
Blad
Functies:
fotosynthese
gasuitwisseling
verdamping van water
Bloem
Functie:
voortplanting
In de bloem ontstaan:
stuifmeel
zaadcellen
eicellen
Vrucht
Functie:
bescherming van de zaden
verspreiding van de zaden
Zaad
Functie:
bevat de kiem van een nieuwe plant
bevat reservevoedsel
3. Verband tussen bouw en functie
Je moet begrijpen dat de bouw aangepast is aan de functie.
Wortel
Bouw:
veel vertakkingen
wortelharen
Functie:
groot opnameoppervlak voor water en mineralen
Stengel
Bouw:
stevige structuur
vaatbundels
Functie:
ondersteuning
transport
Blad
Bouw:
groot oppervlak
dun
veel bladgroenkorrels
Functie:
veel licht opvangen voor fotosynthese
Huidmondjes
Bouw:
kleine openingen in het blad
Functie:
opname van CO₂
afgifte van zuurstof en waterdamp
4. Samenhang tussen belangrijke levensprocessen
Fotosynthese
Plant maakt zelf voedsel.
Benodigd:
water
CO₂
licht
bladgroen
Resultaat:
glucose
zuurstof
Wateropname
Gebeurt via:
wortelharen
Water is nodig voor:
fotosynthese
transport
groei
Watertransport
Via de vaatbundels wordt water vervoerd van:
wortels → stengel → bladeren
Ademhaling
Plant gebruikt glucose en zuurstof om energie vrij te maken.
Deze energie is nodig voor:
groei
bloei
vorming van vruchten
herstel
Kieming
Uit een zaad groeit een nieuwe plant.
Benodigd:
water
zuurstof
geschikte temperatuur
Groei
Door:
energie uit ademhaling
voedingsstoffen uit fotosynthese
Bloei
Nodig voor:
voortplanting
vorming van zaden en vruchten
Belangrijk verband
Wateropname → watertransport → fotosynthese → glucosevorming → ademhaling → groei → bloei → voortplanting
Alle processen hangen dus samen en zijn noodzakelijk om de plant in leven te houden.
5. Gewijzigde blad-, stengel- en wortelstructuren
Dit zijn aanpassingen aan klimaat, leefomgeving of seizoenen.
Gewijzigde bladeren
Cactus
Bladeren omgevormd tot stekels.
Functie:
minder verdamping
bescherming
Klimaat:
droge gebieden
Ui
Dikke bladeren.
Functie:
opslag van reservevoedsel
Gewijzigde stengels
Aardappel
Stengelknol.
Functie:
opslag van reservevoedsel
overwintering
Uitlopers (aardbei)
Functie:
verspreiding
ongeslachtelijke voortplanting
Gewijzigde wortels
Wortel
Opslagwortel.
Functie:
reservevoedsel opslaan
Luchtwortels (orchidee)
Functie:
water opnemen uit de lucht
6. Ongeslachtelijke voortplanting bij planten
Nieuwe planten ontstaan zonder zaadvorming.
Voorbeelden die je moet herkennen:
Uitlopers
Voorbeeld:
aardbei
Knollen
Voorbeeld:
aardappel
Bollen
Voorbeeld:
ui
tulp
Wortelstokken
Voorbeeld:
lelietje-van-dalen
varens
Scheuren of delen van planten
Voorbeeld:
siergrassen
1. 6 rijken (Woese)
Leven wordt ingedeeld op celkern, bouw en voeding:
Bacteria & Archaea: zonder celkern (ééncellig)
Protista: met celkern, één- of meercellig
Planten: autotroof, meercellig
Schimmels & dieren: heterotroof, meercellig
2. Plantenrijk
Planten hebben celwand, bladgroen en doen fotosynthese.
Sporenplanten: mossen, varens
Zaadplanten: naaktzadigen en bedektzadigen
Bedektzadigen: één- of tweezaadlobbigen
3. Mossen
Kleine planten zonder echte wortels, met rizoïden en sporenkapsels.
4. Levenscyclus mossen
Sporen → mosplant → geslachtscellen → bevruchting (water nodig) → nieuwe sporen.
5. Varens
Hebben wortelstok en grote bladeren met sporenhoopjes onderaan.
6. Levenscyclus varens
Sporen → voorkiem → geslachtscellen → bevruchting (water nodig) → nieuwe varen.
7. Belang mossen
Houden vocht vast, voorkomen erosie, zuiveren lucht en bieden leefruimte.
8. Naaktzadigen
Zaden liggen vrij in kegels (bv. den, spar), windbestuiving.
9. Bedektzadigen
Zaden zitten in vruchten (bloemplanten zoals appel, tulp).
10. Eénzaadlobbigen
1 zaadlob, parallelle nerven, bloemdelen in 3 (bv. gras, maïs).
11. Tweezaadlobbigen
2 zaadlobben, netnerven, bloemdelen in 4 of 5 (bv. boon, eik).
1. Indeling van (on)gewervelde dieren in klassen
Ongewervelde dieren (zonder wervelkolom)
Indeling op basis van bouw en lichaamskenmerken:
Insecten: 6 poten, 3 lichaamsdelen (kop, borststuk, achterlijf), vaak vleugels
Voorbeeld: bij, vlinderSpinnen: 8 poten, 2 lichaamsdelen
Voorbeeld: spin, teekWeekdieren: zacht lichaam, vaak schelp
Voorbeeld: slak, mosselRingwormen: lang, gesegmenteerd lichaam
Voorbeeld: regenworm
Gewervelde dieren (met wervelkolom)
Indeling op basis van o.a. huid, ademhaling, voortplanting, lichaam:
Vissen: kieuwen, vinnen, schubben, leven in water
Amfibieën: leven in water en land, kale huid, metamorfose
Reptielen: droge schubbenhuid, longen, eieren op land
Vogels: veren, vleugels, snavel, leggen eieren
Zoogdieren: haren, longen, zogen jongen met melk
2. Begrippen
Metamorfose
= gedaanteverwisseling tijdens ontwikkeling
Volledig: ei → larve → pop → volwassen dier
Voorbeeld: vlinder, keverOnvolledig: ei → nimf → volwassen dier (zonder popstadium)
Voorbeeld: sprinkhaan, libel
Winterstrategieën
Winterslaap: diep slaaptoestand, lichaamstemperatuur daalt sterk
Voorbeeld: egel, vleermuisWinterrust: minder actief, maar wordt nog wakker
Voorbeeld: beerWinterverstarring: koudbloedige dieren worden traag door kou
Voorbeeld: kikker, reptielen, insecten
3. Het ei en functies
Onderdelen van een (onbevrucht) kippenei:
Schaal: beschermt tegen beschadiging en bacteriën
Schaalvlies: extra bescherming tegen ziektekiemen
Luchtkamer: reserve zuurstof voor het embryo
Eiwit: voeding en bescherming tegen schokken
Dooier: belangrijkste voedselbron voor het embryo
Dooiermembraan: houdt dooier bij elkaar
Kiemschijf: plek waar embryo ontstaat na bevruchting
Chalaza (draaidraden): houden dooier op zijn plaats
1 Ecologie
Ecologie is de wetenschap die onderzoekt hoe organismen zoals planten dieren en micro-organismen met elkaar en met hun omgeving samenleven
2 Belangrijke begrippen
Ecosysteem is een geheel van levende organismen en hun niet-levende omgeving zoals een bos of vijver
Biodiversiteit is de verscheidenheid aan soorten in een gebied
Populatie is alle individuen van één soort in een gebied
3 Biotische en abiotische factoren
Biotische factoren zijn invloeden van levende organismen zoals roofdieren planten en ziektekiemen
Abiotische factoren zijn niet-levende invloeden zoals licht temperatuur water en bodem
4 Ecosysteem in evenwicht
Een ecosysteem blijft in evenwicht door interacties tussen planten dieren en mensen en hun omgeving
Het evenwicht is dynamisch wat betekent dat het steeds verandert maar op lange termijn stabiel blijft
5 Aanpassing van organismen
Organismen passen zich aan aan veranderingen in hun omgeving zoals temperatuur of voedselbeschikbaarheid
Een voorbeeld is dat dieren een dikkere vacht krijgen in de winter
6 Relaties in een ecosysteem
Voedselrelatie is wie wie opeet zoals een vos die een konijn eet
Voortplantingsrelatie is samenwerking om nakomelingen te krijgen zoals bijen en bloemen
Concurrentie is strijd om voedsel licht of ruimte
7 Voedselbegrippen
Voedselketen is een rij van organismen die elkaar opeten zoals gras konijn vos
Voedselweb is een netwerk van verschillende voedselketens
Voedselkringloop is de kringloop van stoffen in de natuur
Producenten zijn planten die zelf voedsel maken
Consumenten zijn dieren die andere organismen eten zoals planteneters vleeseters en alleseters
Reducenten zijn schimmels en bacteriën die dode resten afbreken
8 Voedselpiramides
Aantallenpiramide toont het aantal organismen per niveau
Biomassapiramide toont de hoeveelheid massa per niveau
Hoe hoger in de piramide hoe minder energie beschikbaar is
9 Energiedoorstroming in een ecosysteem
Energie stroomt van de zon naar planten naar dieren naar roofdieren en uiteindelijk naar reducenten
Bij elke stap gaat energie verloren als warmte