Iqtisodiyot nazariyasi fani bo'yicha yakuniy nazorat uchun mukammal o'quv qo'llanmasi

"Iqtisodiyot nazariyasi" fani bo'yicha ma'muriy va o'quv-uslubiy ma'lumotlar

• Mas'ul muassasalar: O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta'lim, fan va innovatsiyalar vazirligi, Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti (TDIU), “Iqtisodiyot nazariyasi” kafedrasi.
• Tasdiqlovchi shaxslar: O‘quv ishlari bo‘yicha birinchi prorektor — S.U. Mexmonov (2026-yil tasdiqlagan), Kafedra mudiri — X. Asatullayev.
• Tuzuvchi: Z. Allaberganov.
• Kafedra ekspertlar guruhi: A. Rasulev, A. Mamatov, M. Abdullayeva.
• Kafolat xati mazmuni: Z. Allaberganov 2025-2026 o‘quv yili uchun test savollarining orfografik, stilistik, mantiqiy va takrorlanmasligi bo‘yicha mas'uliyatni o‘z zimmasiga olgan. Kamchilik aniqlangan taqdirda KPI ustama haqidan $10\%$ ushlab qolishga rozilik bildirilgan.

Milliy hisoblar tizimi (MHT) va makroiqtisodiy ko'rsatkichlar

• YaIMni (YaMM) qo'shilgan qiymat (ishlab chiqarish) usulida hisoblash: Asosiy maqsadi barcha tarmoq va sohalarning YaIMdagi ulushini aniqlash imkonini beradi.
• YaIMni xarajatlar bo'yicha hisoblash usuli: Bu usulda yalpi talabning quyidagi tarkibiy qismlari qo'shib chiqiladi:     * Uy xo'jaliklarining iste'mol sarflari ($C$).     * Yalpi xususiy investitsiya sarflari ($I$).     * Davlat sarflari ($G$).     * Sof eksport ($X_n$).     * Eslatma: Ijtimoiy soha sarflari YaIMni xarajatlar bo'yicha hisoblashda alohida tarkibiy qism sifatida kiritilmaydi.
• YaMMni daromadlar bo'yicha hisoblash: Foizlar summasi, rentalar summasi, ish haqi summasi va biznesga egri soliqlar hisobga olinadi. Transfert to'lovlari summasi hisobga olinmaydi.
• Asosiy tengliklar va formulalar:     * Sof Milliy Mahsulot (SMM): $SMM = YaMM - \text{Amortizatsiya}$.     * Milliy daromad (MD): $MD = SMM - \text{Egri soliqlar}$.     * YaMM deflyatori: $\text{YaMM deflyatori} = \frac{\text{Nominal YaMM}}{\text{Real YaMM}}$.     * Real YaIM (YaMM): Doimiy narxlarda va pulning o'zgarmas kursida hisoblangan YaIM.     * Nominal YaIM (YaMM): Joriy (bozor) narxlarida hisoblangan YaIM.
• Migratsiya va YaMM/YaIM farqi: O'zbekiston fuqarosi vaqtinchalik Rossiyada ishlasa, uning daromadi O'zbekiston YaMMiga (Yalpi Milliy Mahsulot) va Rossiya YaIMiga (Yalpi Ichki Mahsulot) kiradi.
• Milliy ishlab chiqarish natijasi: Milliy ishlab chiqarishning umumiy natijasi Yalpi Ichki Mahsulot (YaIM) ko'rsatkichida to'laroq ifodalanadi.

Yalpi talab ($AD$) va yalpi taklif ($AS$) modeli

• Yalpi talab ($AD$) va narx darajasi o'rtasidagi teskari bog'liqlik sabablari:     * Foiz stavkasi samarasi (Keyns samarasi).     * Boylik samarasi (Pigu samarasi / real kassa qoldiqlari).     * Import xaridlar samarasi.
• Iste'molchilik sarflariga ta'sir etuvchi omillar: Turmush farovonligi, narx va daromad kutishlari, iste'molchi qarzlari darajasi va soliq stavkalari. Foiz stavkasi darajasi iste'mol xarajatlariga bevosita emas, balki ko'proq investitsiyalarga ta'sir qiladi.
• Yalpi taklif ($AS$) egri chizig'i kesmalari:     * Tik (Keynscha) kesma: Narx oshishi ishlab chiqarish real hajmining ko'payishiga olib kelmaydi (to'la bandlik holati).     * Oraliq kesma: Ishlab chiqarish hajmi o'zgarishi narx darajasi o'zgarishi bilan mutanosib bo'ladi.
• Xrapovik samarasi: Yalpi talab ortganda narxlarning tez ko'tarilishi, lekin talab kamayganda narxlarning osonlikcha pasaymasligi hodisasi.

Iste'mol, jamg'arma va investitsiyalar

• Asosiy tushunchalar:     * Avtonom iste'mol sarflari: Daromadga bog'liq bo'lmagan, yashash uchun zarur minimalist sarflar.     * Unumli iste'mol: Iqtisodiy resurslarga sarf-xarajatlar qilish yo'li bilan amalga oshadi.
• Moyillik koeffitsiyentlari:     * Iste'molga o'rtacha moyillik ($IO'M$): $\text{IO'M} = \frac{\text{Iste'mol}}{\text{Ixtiyoridagi daromad}}$.     * Jamg'armaga o'rtacha moyillik ($JO'M$): $\text{JO'M} = \frac{\text{Jamg'arma}}{\text{Ixtiyoridagi daromad}}$.
• Investitsiyalar:     * Asosiy omillar: Sof foyda normasi va foizning real stavkasi.     * Ichki manbalar: Foyda va amortizatsiya ajratmalari.     * Jalb qilingan mablag'lar: Aksiyalarni sotishdan olingan mablag'lar.     * Multiplikator va Akselerator: Multiplikator samarasi investitsiyalardagi o'zgarishning daromadga ($SMM$) ta'sirini ko'rsatadi. Akselerator esa daromad o'sishining investitsiyalar hajmini oshirishiga nisbatidir.     * Retsession farq: To'liq bandlik sharoitida yalpi sarflarning $SMM$ hajmidan kam bo'lgan miqdori.     * Inflyatsion farq: Yalpi sarflarning $SMM$ hajmidan ortiqcha bo'lgan miqdori.

Iqtisodiy o'sish va milliy boylik

• O'sish turlari:     * Ekstensiv o'sish: Resurslar (mehnat, kapital, yer) sonini miqdoran ko'paytirish hisobiga o'sish.     * Intensiv o'sish: Mehnat unumdorligini oshirish, fan-texnika taraqqiyotini qo'llash va resurslardan samaraliroq foydalanish hisobiga o'sish.
• Statistik ma'lumotlar: 2025-yilda O'zbekistonda YaIM hajmi $7.7\%$ foizga o'sdi.
• Milliy boylik tarkibi (MHT bo'yicha):     * Moliyaviy aktivlar.     * Takror ishlab chiqariladigan moddiy (binolar, inshootlar) va nomoddiy aktivlar.     * Ishlab chiqarib bo'lmaydigan moddiy aktivlar (yer, foydali qazilmalar).
• Iqtisodiy o'sish modellari:     * Y. Domer modeli: Investitsiyalar o'sish sur'ati AD va AS ko'payishining asosiy omili.     * R. Xarrod modeli: "Tabiiy o'sish" tushunchasini kiritgan.

Iqtisodiy sikllar va beqarorlik

• Sikl turlari:     * Kitchin sikli: Qisqa muddatli.     * Juglar sikli: O'rta muddatli.     * Kuznets sikli: "Qurilish sikli" deb ham ataladi.     * Kondratev sikli: "Uzun to'lqinlar" (40-60 yil).
• Sikl fazalari: Inqiroz, turg'unlik (depressiya), jonlanish, yuksalish (piku).
• Turg'unlik (Depressiya): Iqtisodiy faollik o'zining eng past darajasiga tushgan faza.

Bandlik va ishsizlik

• Ishsizlik turlari:     * Friksion: Ish joyini o'zgartirish, ko'chib o'tish yoki o'qishni bitirish bilan bog'liq vaqtinchalik ishsizlik.     * Tarkibiy (Struktura): Iqtisodiyot tarkibi o'zgarishi natijasida ishchi kuchiga talabning o'zgarishi.     * Siklli: Iqtisodiy pasayish (inqiroz) natijasida yuzaga keladigan ishsizlik.     * Institutsional: Boshqarish tizimidagi yoki qonuniy bazadagi o'zgarishlar (masalan, eng kam ish haqining oshishi) tufayli yuzaga keladi.     * Yashirin: To'liq band bo'lmagan ish kuni yoki haftasida ishlovchilar.
• Tabiiy ishsizlik darajasi: Friksion va tarkibiy ishsizlik yig'indisi. To'liq bandlik sharoitida sikllik ishsizlik darajasi $0$ ga teng bo'ladi.
• Ouken qonuni: Ishsizlikning haqiqiy darajasi tabiiy darajadan $1\%$ ga oshsa, YaIM hajmi Ouken koeffitsiyenti (taxminan $2.5$) miqdorida orqada qoladi.

Inflyatsiya va moliya-kredit tizimi

• Fillips egri chizig'i: Ish haqining o'sishi (inflyatsiya) bilan ishsizlik darajasi o'rtasidagi teskari bog'liqlikni ifodalaydi.
• Pul-kredit siyosati:     * "Arzon" pul siyosati: Markaziy bank tomonidan pul taklifini ko'paytirish, foiz stavkasini pasaytirish va investitsiyalarni rag'batlantirish.     * "Qimmat" pul siyosati: Pul taklifini cheklash, inflyatsiyani jilovlash.
• Pul agregatlari: O'zbekistonda faqat naqd pul taklifini $M0$ agregati belgilaydi.
• Denominatsiya: Eski pul birliklarini ma'lum nisbatda yangi pullar bilan almashtirish.
• Devalvatsiya: Davlat tomonidan milliy valyuta kursining chet el valyutalariga nisbatan rasmiy pasaytirilishi.
• Fisher tenglamasi: $M \times V = P \times Q$, bu yerda $M$ - pul miqdori, $V$ - aylanish tezligi, $P$ - narx, $Q$ - tovar hajmi.

Fiskal siyosat va davlat byudjeti

• Laffer egri chizig'i: Soliq stavkasi va davlat byudjeti daromadlari o'rtasidagi bog'liqlikni ifodalaydi. Soliq stavkasi $100\%$ bo'lganda byudjet tushumlari $0\%$ ga teng bo'ladi.
• Soliq turlari:     * Progressiv: Daromad ko'payishi bilan soliq stavkasi ham oshadi.     * Regressiv: Daromad ko'payishi bilan soliq stavkasi pasayadi.     * Proporsional: Daromaddan qat'iy nazar stavka o'zgarmaydi.
• Byudjet holati: Daromadlar xarajatlardan ko'p bo'lsa — profitsit, kam bo'lsa — defitsit (taqchillik).

Ijtimoiy siyosat va daromadlar tengsizligi

• Lorens egri chizig'i: Daromadlar taqsimotidagi tengsizlik darajasini grafik ifodalaydi. Bissektrisa chizig'idan uzoqlashish tabaqalanish kuchayganini bildiradi.
• Jini koeffitsiyenti: Daromadlar tengsizligining miqdoriy ko'rsatkichi. Koeffitsiyent $0$ dan $1$ gacha o'zgaradi ($1$ ga yaqinlashishi mutlaq tengsizlikni bildiradi).
• Ditsel (Detsil) koeffitsiyenti: Aholining eng boy $10\%$ qismi va eng kambag'al $10\%$ qismi daromadlari nisbati.
• Pareto qonuni: Jamiyat doimo o'rta sinfga tayanadi degan g'oyani ilgari suradi.

Tashqi iqtisodiy faoliyat

• Xalqaro savdo nazariyalari:     * A. Smit: Mutloq ustunlik nazariyasi.     * D. Rikardo: Nisbiy (qiyosiy) ustunlik nazariyasi.
• Integratsiya shakllari: Eng oddiy shakli — erkin savdo zonalari.
• Xalqaro tashkilotlar: Shanxay hamkorlik tashkiloti (ShHT/SCO) 2001-yil 15-iyunda tuzilgan.
• O'zbekiston tamoyillari: Tashqi iqtisodiy aloqalarda umuminsoniy qadriyatlar va milliy manfaatlar mushtarakligiga asoslanadi.

Amaliy hisob-kitoblar va formulalar misoli

• Investitsiyaning qoplanish muddati: $\frac{\text{Yalpi investitsiya}}{\text{Yillik sof foyda}}$.
• Diskontlash (Bugungi qiymat): Agar 2 yildan keyin $1210$ mlrd so'm kutilsa va diskont stavkasi $10\%$ bo'lsa:     $PV = \frac{1210}{(1 + 0.10)^2} = 1000\text{ mlrd so'm}$.
• Inflyatsiya sur'ati: $\frac{P_{\text{joriy}} - P_{\text{bazis}}}{P_{\text{bazis}}} \times 100$.
• Bank marjasi: Kredit foizi va depozit foizi o'rtasidagi farq (masalan, $14\% - 8\% = 6\%$).