İslam Öncesi Türk Tarihi ve Türk Devlet Yapıları
Türk Adının Anlamı ve İlk Ana Yurt
Türk adının anlamı üzerine çeşitli kaynaklarda şu görüşler yer almaktadır:
Kaşgarlı Mahmut: Olgunluk Çağı
A. Wambery: Çoğalmak, Türemek
G. Doerfer: Devlete tabii halk
W. Barthold: Kanunla düzenlenmiş halk
Ziya Gökalp: Töreli
K. Fiok: Deniz kıyısında oturan adam
İbn el-Fakih el-Hamadani: Terk edilmiş
Çin Kaynakları: Miğfer
Uygur Kaynakları: Güçlü, kuvvetli
İran Kaynakları: Güzel İnsan
Türklerin ilk ana yurdu Orta Asya'dır. Bu bölge; doğuda Kingan Dağları, batıda Hazar Denizi ve İtil boyları, güneyde Hindikuş ve Karanlık Dağları, kuzeyde ise Sibirya ile çevrilidir.
Asya Hun Devleti (Büyük Hun Devleti)
Orta Asya'nın bilinen ilk teşkilatlı Türk devletidir. Merkezi Ötüken'dir.
Teoman: Bilinen ilk hükümdarıdır.
Mete: Devletin en geniş sınırlara ulaştığı dönemdir. Sivil ve askerî teşkilat (Onlu teşkilat) ile dış siyasette güçlü bir yapı kurarak sonraki Türk devletlerine örnek olmuştur. Mete, yılında ölmüştür.
Kavimler Göçü ve Avrupa Hun Devleti
Kavimler Göçü (375) Sonuçları:
Roma İmparatorluğu doğu ve batı olarak ikiye ayrıldı (395). Batı Roma İmparatorluğu 476 yılında yıkıldı.
Avrupa'da Feodalite (derebeylik) rejimi ve Skolastik düşünce hakim oldu.
Avrupa'nın etnik yapısı değişti ve bugünkü Avrupa devletlerinin temelleri atıldı.
İlk Çağ sona erdi, Orta Çağ başladı.
Avrupa Hun Devleti:
Balamir: 375 yılında Hunları batıya taşıyarak devleti kurmuştur.
Uldız: 378 yılında Türkler ilk kez Anadolu'ya ayak basmıştır.
Attila (Tanrının Kamçısı, Etzel): En parlak dönemdir. Bizans ile Margos ve Anatolyus antlaşmaları imzalanmıştır. Hükümdarlık sistemini babadan oğula geçecek şekilde düzenlemiştir.
Kök Türk ve Uygur Devletleri
I. Kök Türk Devleti (552):
Kurucusu Bumin Kağan'dır. Tarihte "Türk" adını devlet ismi olarak kullanan ilk devlettir. En parlak dönemi Mukan Kağan zamanıdır.
Tapo Kağan, halkın tepkisine rağmen Budizm'i yaymaya çalışmıştır.
II. Kök Türk (Kutluk) Devleti (682):
Kutluk İlteriş Kağan liderliğinde kurulmuş, merkezi Karakurum'a taşınmıştır. En parlak dönem Bilge Kağan zamanıdır.
Orhun Yazıtları: Türk tarihinin ve edebiyatının ilk yazılı örnekleridir. Devlet ve halkın karşılıklı görevlerini içerir.
Uygur Devleti (744-840):
Kurucusu Kutluk Bilge Kül Kağan'dır. Moyen-Çur dönemi en parlak dönemdir.
Bögü Kağan zamanında Manihaizm resmî din olmuştur. Uygurlar bu dönemde yerleşik hayata geçerek saray ve tapınaklar inşa etmişlerdir.
yılında Kırgızlar tarafından yıkılmışlardır.
Diğer Türk Devletleri ve Toplulukları
Avarlar: 562'de Orta Avrupa'da devlet kurdular. Slavları ve Rusları ordu ve devlet teşkilatı konusunda etkilediler; üzengiyi Avrupa'ya tanıttılar.
Bulgarlar: Tuna Bulgarları Hristiyanlığı kabul ederek Slavlaşırken, İtil Bulgarları Almış Han döneminde (922) İslamiyet'i kabul etmişlerdir.
Hazarlar (630): Hazar Barış Çağı'nı yaşattılar. Museviliği benimseyen ilk ve tek Türk devletidir.
Peçenekler: Malazgirt Savaşı'nda Bizans ordusundan ayrılarak Selçuklu safına geçmiş ve savaşın kazanılmasında rol oynamışlardır.
Kıpçaklar (Kumanlar): Altın Orda Devleti'nin Türkleşmesini sağlamış, Eyyûbi ve Memlük ordularında görev almışlardır.
Oğuzlar (Uzlar): Büyük Selçuklu, Türkiye Selçuklu ve Osmanlı Devleti'nin kurucu boyudur.
Sabirler (Sibirler): Sibirya bölgesi adını bu topluluktan almıştır.
Başkırtlar: 1872'de tamamen Rus egemenliğine girmişlerdir.
Türgeşler: Sulu Kağan döneminde Emevilerle mücadele ederek Orta Asya'nın Araplaşmasını engellemişlerdir.
Kırgızlar: Dünyanın en uzun destanı olan Manas Destanı onlara aittir. 1991'de bağımsız olmuşlardır.
Karluklar: İslamiyet'i kabul eden ilk Türk topluluğudur. Talas Savaşı (751)'nda Müslümanların yanında yer almışlardır.
Kimekler: Ülkeyi on bir ile ayırmış ve başlarına "tutug" denilen yöneticiler atamışlardır.