Semester 1 Linguistiek Opsommings

Saphir-Whorf Hipotese

Gaan uit van linguistiese determinisme: taal vorm en beperk menslike denke.
Linguistiese relativisme: verskillende tale lei tot verskillende wêreldbeskouings.
Impak: ‑ Besluitneming, kleurpersepsie, tyd- en ruimte-konsepte word taalkundig gefiltreer.
Eietydse relevansie: interkulturele samespreking, advertensiestaal, regsvertolking, AI-vertaling.

Diachroniese Linguistiek

Basiese begrippe

Diachronies: taalgeskiedenis oor tyd; sinchronies: beskrywing op ’n vasgestelde tydstip.
Interne geskiedenis: klank, woordvorm, sintaksis; eksterne: sosio-historiese gebeure.

Nostratiese Hipotese

“Nostrates” = “landgenote”; postuleer ’n oer-superfamilie op 3 kontinente.
Gemeenskaplikhede: klank-korrespondensies [33m(bv. lexikale wortels, morfologiese patrone)[0m.

Kentum vs Satem-tale

Kentum: palatale + velêre saamgesmelt tot $k$ -klanke; vb. Latyn $centum$ , Germaans.
Satem: palatale word $s/ʃ$ ; vb. Russies $satəm$ , Sanskrit.
Belang: demonstreer vroeë klankverskuiwings in Proto-Indo-Europees (PIE).

Van PIE tot Germaans

Histories-vergelykende metode: identifiseer gereelde klankooreenkomste ≠ ontlening.
Grimm-wet: p, t, k → f, θ, h ens. Latyn $pater$ vs Engels $father$ .
Germaanse vertakking: Wes-, Noord- en Oos-Germaans; Afrikaans uit Wes-Germaans.

Oergermaans ⮕ Oud- & Middel-Nederlands ⮕ Nieuwnederlands

Kenmerke: sterk/swake werkwoorde, uitgebreide naamvalsisteem, klankverskuiwings.
Verdere simplicering lei tot die basis waaruit Afrikaans ontwikkel.

Ontstaan van Afrikaans

Vroeë kontak ( $1590{-}1795$ )

VOC-verversingspos – Kaap as halfweg-hawe.
Interaksie: Khoisan, Bantoesprekers, Portugese, Franse, Britte, Nederlanders.
1627 Herbert-woordelys (31 items); 1631 Autshomato tolk Engels/Nederlands.
1652 Van Riebeeck: Nederlands onderhandelingstaal; word aanleerderstaal vir Khoi.
Taaldood-bewustheid: $5000{-}6500$ wêreldtale; taal sterf as oordrag stop.

Slawe-en pidgin-fase

Invoer vanaf Batavia, Indië, Maleisië, Madagaskar: Maleis-Portugees.
VOC dwing Hollands; nie-moedertaalsprekers vereenvoudig (Kontak-Nederlands).
Pidgin-Hollands funksioneer as lingua franca; kinders kreioliseer → Afrikaans.

Kreool → Diglossie

Hoog-vorm: Nederlands (kerk, administrasie); Laag-vorm: Afrikaans (omgang).
$<br>\text{Diglossie‐skema}:\quad H=\text{Hoog Hollands},\; L=\text{Kaaps Afrikaans}<br>$

Verengelsing & Taalbewegings

1806 Britse bewind: skole/kerke/howe Engels.
1838 Groot Trek: binneland → Oosgrensvariëteit.
1875 Genootskap vir Regte Afrikaners (GRA); Die Patriot; eerste Afrikaanse koerant.
1905–1906 tweede taalbeweging (ATG, ATV); 8 Mei 1925 Afrikaans amptelik.

Ekonomiese impak

1914 Naspers, 1918 Santam/Sanlam, 1934 Volkskas, 1950 Sasol: noodsaak vir vakterminologie.

Variasietaalkunde

Historiese variëteite

Oosgrens-, Kaapse-, Oranjerivier-Afrikaans; dialekkontinuum met oorvleueling.

Moderne benamings

Oostelike Afrikaans (= Oosgrens), Suidwestelike (= Kaapse), Noordwestelike (= Oranjerivier/Gariep), plus sub-dialekte: Namakwaland, Griekwa, Bosveld, Laeveld, Riemvasmakers.

Tipiese kenmerke

Oranjerivier/Griekwa: Khoi-lexikale erfenis abba, boegoe, kwagga; palatalisasie vergjeef.
Namakwaland: sagter [g] → “oed”, verkorte “’s warm”, dubbele negasie “nie eers”.
Kaapse/Bo-Kaapse: [dʒ] vir /j/ (djou), “lat” = baie, “hulle” as besitlik.

Taalvariasie-tipes

Geolek (streek), Sosiolek (sosiale groep), Etnolek (etnies), Chronolek (ouderdom), Ideolek (persoon).
Kodewisseling, Pidgin, Kreool, Diglossie = permanente kodefunksies hoog/laag.

Gebruikersveranderlikes

Geslag: taalseksisme (dame vs hings), indirekte indeksering.
Ouderdom: Tiener-Afrikaans “dis cool, jy weet”; Van-der-Merwe-Afrikaans (1900 chronolek).
Sosiale klas: registervariasie formeel ↔ informeel.
Etno-lekke: Swart-Afrikaans (“die man hy”), Tsotsitaal/Flaaitaal/Scamto (multietniese straattaal).

Toegepaste Linguistiek

Omsluit taalpedagogiek (TEFL, toetsing), taalbeleid/beplanning, korpus- en vertaalkunde, forensiese linguistiek, taal-tegnologie.
Kontras: Teoreties = beskrywend/abstrak; Toegepas = probleem-oplossend.
Sosiolinguistiek: analiseer dialekte, identiteit, kodewisseling, taalregte.

Standaard- vs Niestandaardafrikaans

Standaard = bowegroepse norm, vergemaklik $100\%$ kommunikasie; nie “beter” nie.
Niestandaard beperk tot streek/groep; nie minderwaardig – konteksgedrewe.

Styl en Register

Styl

Keuses binne grammatikale perke; beïnvloed deur skrywer, leser, teks-genre.
Voorbeeld: akademiese artikel (formeel) vs verjaarsdagkaartjie (informeel).

Register

Stilisties uitgedrukte houding: formeel, neutraal, informeel.
Afhanklik van aktiwiteit/beroep – bv. regsregister met vakterme.

Forensiese Linguistiek

Taalkundige bewyse in hof: outeuridentifikasie, aksent-profilering, stemherkenning.
Linguistieke profilering: ouderdom, geslag, moedertaal uit teks aflei.
Geskiedenis: 1950 Evans-saak (Svartvik se analise van polisieverklarings).

Woordsoorte

9 hoofklasse: selfstandige-, byvoeglike-, werkwoord, bywoord, voeg-, voorsetsel, voornaam-, tussenwerpsel, lidwoord.
Subkategorie-toetse: artikulatoriese (die/’n + meervoud), trappe van vergelyking, verledetyd, ens.
Partikels: ontkenning nie, besit se, infinitief te, graad te, werkwoordpartikel op.

Leksikografie & Woordeboeke

Woordeboek-tipologie: ensiklopedies, etimologies, histories, vertalend, sinchronies.
Voorbeelde: HAT (standaard), WAT (omvattend), Pharos (tweetalig), Tesourus (sinoniem).
Artikelkonvensies: trefwoord, uitspraak /ˈɑpəl/, woordsoort, etimologie (Fr.), polisemie-nommering, voorbeeldsinne, idiomatiek.

Teoretiese Linguistiek: Fonetiek & Fonologie

Fonetiek

Artikulatories: sprekerbiologie; akoesties: klankgolwe; ouditief: persepsie.
Produksie → Oordrag → Persepsie; terugvoerskakel.
IPA: universele stel klanktekens; ignoreer ortografie & leestekens.

Klankleer

Vokale: kaart van voorkant/hoogte/ronding; diftonge y, ou, eeu.
Medeklinkers: eksplosiewe [p,t,k/b,d,g], frikatiewe [f,s,x,v,z], affrikate [t͡s, d͡ʒ].
Likwiede /l, r/; nasale /m, n, ŋ/; halfvokale [h, j, ʋ].
Foon [ ] vs foneem / /; minimale pare kat/mat.

Fonologiese Prosesse

Konsonant: assimilasie (onthou ➜ ontou), kluster-vereenvoudiging amptenaar ➜ amtenaar, d- en r-skrapping, palatalisasie kis ➜ cis.
Vokaal: ontronding bus ➜ bəs, a-ronding spraak ➜ sprɔːk, verlaging /ɛ ➜ æ/, verhoging /aʊ ➜ ʊ/, diftongering lo:p ➜ loəp, monoftongering Augustus ➜ Agustus, u-sentralisering, verkorting & verlenging (Afrika vs Afrikaans).

Hierdie puntsgewyse opsomming dek al die belangrikste en minder belangrike konsepte, voorbeelde, historiese verbindings en terminologie wat in die transkripsie voorkom. Gebruik dit as ’n volledige studiegids ter vervanging van die oorspronklike bron.