İsim (Grammar & Vocabulary Note)

İsimlərin Morfoloji Quruluşu

  • Əşyanın adını bildirən əsas nitq hissəsinə isim deyilir.
  • İsim kim? (who?) və nə? (what?) suallarından birinə cavab verir.
  • İsimlər quruluşuna görə 33 yerə bölünür:
    • Sadə isimlər (Simple Nouns)
    • Düzəltmə isimlər (Derivative Nouns)
    • Mürəkkəb isimlər (Compound Nouns)

Sadə İsimlər (Simple Nouns)

  • Bir kökdən ibarət olur və heç bir sözdüzəldici şəkilçi (prefiks və suffiks) qəbul etmirlər.
  • Nümunələr:
    • a town (şəhər)
    • an axe (balta)
    • a mistake (səhv)

Düzəltmə İsimlər (Derivative Nouns)

  • Kökdən və sözdüzəldici şəkilçidən (suffiks və prefikslərdən) ibarət olur.
  • Nümunələr:
    • friendship (dostluq)
    • freedom (azadlıq)
    • weakness (zəiflik)
İsim Düzəldən Son Şəkilçilər (Suffixes)
  • -ness: illness, darkness, sadness, laziness
  • -ship: leadership, membership, friendship, citizenship
  • -hood: neighbourhood, childhood, motherhood, adulthood
  • -dom: wisdom, freedom, kingdom, martyrdom
  • -er: teacher, farmer, singer, worker
  • -or / -ar: actor, sailor, beggar
  • -th: wide-width, strong-strength, deep-depth, long-length
  • -ing: building, meeting, meaning, feeling
  • -y: difficulty, discovery, honesty
  • -ment: development, movement, entertainment, agreement
  • -ess: hostess, waitress, poetess, actress
  • -ant (-ent): assistant, servant, student
  • -ee(r): refugee, employee, referee, engineer
  • -(a)tion: information, combination, imagination, composition
  • -(s)ion: invention, collection, discussion, impression
  • -age: marriage, carriage, postage, package
  • -ure (-ture): departure, failure, creature, mixture
  • -ity (-ty): similarity, nationality, curiosity, cruelty
  • -ist: artist, novelist, scientist, florist
  • -ism: realism, heroism, tourism, humanism
  • -al: approval, proposal, arrival, survival
  • -ics: phonetics, politics, linguistics
  • -ance, -ence: assistance, performance, difference, existence
  • -ery (-ry): robbery, slavery, bravery, bakery
  • -an (-ian): librarian, historian, musician, magician
  • -cy: urgency, accuracy
  • -t: height, weight
  • -ese: Chinese, Japanese
  • -ative: representative
İsim Düzəldən Ön Şəkilçilər (Prefixes)
  • dis-: disagreement (narazılıq), disappearance (yoxa çıxma)
  • mis-: misfortune (uğursuzluq), misbehaviour (pis davranış)
  • un-: unemployment (işsizlik), unhappiness (bədbəxtlik)
  • in-: inaccuracy (qeyri-dəqiqlik), independence (müstəqillik)
Şəkilçilər Haqqında Xüsusi Qeydlər
  • Qeyd 1 (Prefiks və Suffiks fərqləri):
    • Prefiks sözün əvvəlinə qoşulduğu halda, suffiks sözün sonuna əlavə olunur.
    • Suffikslər bir nitq hissəsindən başqa nitq hissəsi düzəldə bildiyi halda, prefikslər yeni nitq hissəsi yarada bilmir, onlar sadəcə sözün mənasını dəyişirlər:
    • Sifətdən isim düzəltmə: happy (xoşbəxt - sifət) →\rightarrow happiness (xoşbəxtlik - isim)
    • İsimdən məna dəyişərək isim yaradılması: happiness (xoşbəxtlik - isim) →\rightarrow unhappiness (bədbəxtlik - isim)
  • Qeyd 2 (-ship xüsusiyyəti):
    • ship təkcə isim düzəldən şəkilçi kimi deyil, həmçinin "gəmi" mənasında müstəqil söz kimi işlənib mürəkkəb isim düzəldə bilir:
    • spaceship (kosmik gəmi)
    • warship (müharibə gəmisi)
    • steamship (paroxod)
    • battleship (hərbi gəmi)
  • Qeyd 3 (-er xüsusiyyəti):
    • er təkcə isim düzəldən şəkilçi kimi deyil, həmçinin sifətə və zərfə artırılıb müqayisə dərəcəsi yarada və yaxud sözün tərkib hissəsi kimi işlənə bilir:
    • Düzəltmə isim (feil + er): worker, dancer, thinker, drawer, writer, driver, teacher, robber
    • Müqayisə dərəcəsi: smaller, larger, higher, thinner, farther, warmer, colder, faster, lower
    • Sadə isim (sözün tərkib hissəsi): father, butter, danger, tower, number, matter, member, winter, brother, soldier, weather, banner, paper, mother, answer, silver, water, letter, flower, tiger
  • Qeyd 4 (-ing xüsusiyyəti):
    • ing həm isim düzəldən şəkilçi, həm sifət düzəldən şəkilçi, həm feilin davamedici zamanını düzəldən şəkilçi, həm də sözün tərkib hissəsi kimi işlənə bilir:
    • Düzəltmə isim: beginning, building, painting, drawing, meeting
    • Sifət: interesting, boring, surprising, exciting, tiring
    • Davamedici zaman: is playing, is going, is speaking
    • Sözün tərkib hissəsi (sadə isim): evening, ceiling
  • Qeyd 5 (-y xüsusiyyəti):
    • y təkcə isim düzəldən şəkilçi kimi deyil, həmçinin sifət düzəldən şəkilçidir:
    • İsim: discovery, honesty, difficulty
    • Sifət: sunny, foggy, rainy, frosty
  • Qeyd 6 (-ment ilə bitən sadə isimlər):
    • Aşağıdakı sözlər -ment ilə bitsələr də sadə isimlərdir:
    • moment (an)
    • monument (abidə)
    • cement (sement)
    • element (ünsür)
    • document (sənəd)
    • instrument (alət)
    • parliament (parlament)

Mürəkkəb İsimlər (Compound Nouns)

  • İki və daha çox sözün birləşməsi ilə düzəlir.
  • Nümunələr:
    • post + man = postman (poçtalyon)
    • ear + ring = earring (sırğa)
  • Mürəkkəb isimlər ya bitişik, ya defislə, ya da ayrı yazılır.
  • Qeyd: Bu bölmənin yeni sözləri ilə səhifə 344344-də tanış olmaq olar.

İsimlərin Morfoloji və Semantik Xüsusiyyətləri

  • İsimlər mənasına və qrammatik xüsusiyyətlərinə görə müxtəlif qruplara bölünür:
    • Xüsusi isimlər (Proper nouns) / Ümumi isimlər (Common Nouns)
    • Sayılabilən isimlər (Countable nouns) / Sayılabilməyən isimlər (Uncountable nouns)
    • Tək isimlər (Singular nouns) / Cəm isimlər (Plural nouns)

Xüsusi İsimlər (Proper Nouns)

  • Müəyyən şəxslərə, anlayışlara, ərazilərə, əşyalara verilən adları bildirir.
  • Nümunələr: Georgia, Tbilisi, Sunday, December, Christmas, Samed Vurgun.
  • Xüsusiyyətləri:
    • Həmişə böyük hərflə yazılır.
    • Cəmlənə bilmir.
    • Qarşısında rəqəm işlənmir.
    • Artikl (a / an / the) qəbul etmir.
  • Xüsusi Qeyd: Yalnız xüsusi isim bütöv bir ailəni bildirdikdə the artikli qəbul edə bilər və bu zaman mütləq cəm şəkilçisi (-s, -es) də qəbul etməlidir.
    • Nümunələr: The Smiths', The Nicksons'

Ümumi İsimlər (Common Nouns)

  • Bütöv bir sinfə aid şəxsləri, əşyaları, anlayışları bildirir.
  • Nümunələr: a teacher, a classroom, a blackboard, a car.
  • Xüsusiyyətləri:
    • Həmişə kiçik hərflə yazılır.
    • Cəmdə işlənə bilir.
    • Qarşısında rəqəm işlənə bilir.
    • Qarşısında artikl işlənə bilir.

Sayılan və Sayılmayan İsimlər

Sayılabilən İsimlər (Countable Nouns)

  • Həm təkdə, həm də cəmdə işlənə bilər: a book - books.
    • İsimlər cəmlənərkən qarşısındakı a/an artikli düşməlidir, çünki a/an artikli "one" (11) sözündən əmələ gəlib (a books yazılışı yanlışdır).
  • Qarşısında a/an artiklları, həmçinin another əvəzliyi işlənə bilir: a tree, an apple, another book.
    • An + sait səslə başlanan isim: an umbrella
    • A + samit səslə başlanan isim: a teacher
  • Qarşısında rəqəm işlənə bilər və bu zaman isim mütləq cəmlənməlidir: a problem - two problems.
    • İstisna: 11 (one) rəqəmi tək isim tələb edir (one problem).
  • Miqdar bildirişləri: many, few, a few, very few, only a few, a number of, the number of, several kimi sözlərlə işlənir və cəmlənir:
    • Nümunə: Many students (Many student yazılışı yanlışdır).
  • Tək Sayılan İsimlər Haqqında Xüsusi Qayda:
    • Sayılabilən tək isimlər tək başına istifadə oluna bilməz; onlardan əvvəl mütləq bir təyinedici söz işlənməlidir (artikl a / an / the, yiyəlik əvəzliyi my, her, our və s., və ya işarə əvəzliyi this, that).
    • Nümunə: book tək işlənə bilməz; a book, my book, this book şəklində işlənir.
    • Nümunə: We can't get into the house without a key. (key yalnız işlənə bilməz)
    • Nümunə: I want an apple. (apple yalnız işlənə bilməz)
  • Cəm İsimlərin İstifadəsi:
    • Sayıla bilən tək isimlərdən fərqli olaraq, cəm isimlər tək başına istifadə edilə bilər: I like apples.
  • Artikl Seçimi:
    • a və ya an artiklının istifadəsi sözün başladığı hərfdən deyil, səsdən asılıdır:
    • an hour [æn 'avə]
    • a university [ə ju:nı'və:sıtı]

Sayılabilməyən İsimlər (Uncountable Nouns)

  • Cəmlənə bilmir, həmişə təkdə olurlar: bread (breads yazılışı yanlışdır).
  • Qarşısında a/an artiklları, həmçinin another əvəzliyi işlənmir (a furniture, an information, another advice yazılışları yanlışdır).
  • Qarşısında rəqəm işlənə bilməz (five advice yazılışı yanlışdır).
  • Miqdar bildirişləri: little, a little, very little, only a little, much kimi sözlərlə işlənir və həmişə təkdə olur:
    • Nümunə: Much information (Much informations yazılışı yanlışdır).
  • Ortaq Miqdar Bildirənlər:
    • a lot of (çox), lots of (çox), plenty of (çox), some, any, no həm sayılan, həm də sayılmayan isimlərlə işlənə bilir.
  • Xəbər Uzlaşması:
    • Sayılmayan isimlərin xəbəri hər zaman təkdə olur:
    • Nümunə: Advice is (was / has / helps) (Advice are / were / have / help olmaz).
  • İşarə Əvəzlikləri:
    • Sayılmayan isimlərin qarşısında təkdə olan işarə əvəzlikləri işlənir:
    • This / that beer (Those / these beer olmaz).
  • Təyin Funksiyasında İşlənmə:
    • Bəzən sayılabilməyən isim sayıla bilən tək isimlərin qarşısında təyin funksiyasında çıxış edir. Bu zaman a / an artikli işlənir və ikinci ismə aid olur:
    • a furniture (yanlış) →\rightarrow a furniture shop (mebel mağazası)
    • a news (yanlış) →\rightarrow a news agency (xəbər agentliyi)
    • a news (yanlış) →\rightarrow a news programme (xəbər proqramı)
    • an information (yanlış) →\rightarrow an information board (məlumat lövhəsi)
    • an information (yanlış) →\rightarrow an information centre (məlumat mərkəzi)
    • a chalk (yanlış) →\rightarrow a chalk painter (təbaşir rəssamı)
    • a sand (yanlış) →\rightarrow a sand artist (qum rəssamı)
    • a peace (yanlış) →\rightarrow a peace symbol (sülh rəmzi)
    • a tea (yanlış) →\rightarrow a tea glass (çay stəkanı)
    • a stone (yanlış) →\rightarrow a stone wall (daş divar)
    • a butter (yanlış) →\rightarrow a butter knife (yağ bıçağı)
    • a success (yanlış) →\rightarrow a success story (uğur hekayəsi)
    • a silk (yanlış) →\rightarrow a silk stocking (ipək corab)

Sayılmayan İsimlərin Təsnifatı

Sayılmayan isimlər şərti olaraq aşağıdakı 1313 qrupa ayrılır:

  • Maye halında olan isimlər: petrol (benzin), oil (bitki yağı), coffee (qəhvə), water (su), tea (çay), lemonade (limonad), milk (süd), wine (şərab), blood (qan) və s.
  • Mücərrəd isimlər: space (məkan), energy (enerji), advice (məsləhət), beauty (gözəllik), time (vaxt), education (təhsil), wealth (sərvət), happiness (xoşbəxtlik), honesty (dürüstlük), health (sağlamlıq), help (kömək), laughter (gülüş), intelligence (zəka), knowledge (bilik), justice (ədalət), truth (həqiqət), information (məlumat), news (xəbər), homework (ev tapşırığı), work (iş) və s.
    • Sayıla bilən mücərrəd isimlər (İstisnalar): an idea (ideya), an impression (təəssürat), a voice (səs), a storm (fırtına), a cloud (bulud), a wind (külək), a dream (arzu), a wish (arzu), a hope (ümid), an hour (saat), a joke (zarafat), a problem (problem).
  • Ümumi məna daşıyan bəzi isimlər: luggage, money, furniture, traffic, fruit.
    • Qeyd: Bu isimlər özü sayılmasa da, onların növləri sayılır, artikl qəbul edir və cəmlənə bilir: manats, dollars, a sofa, chairs, an apple, pears, five armchairs.
  • Yeyinti məhsulları: bread (çörək), cheese (pendir), butter (kərə yağı), meat (ət) və s.
  • Metal və Material adları: gold (qızıl), silver (gümüş), iron (dəmir), steel (polad), bronze (bürünc), wood (taxta), glass (şüşə), clay (gil), concrete (beton), paper (kağız), silk (ipək), wool (yun), cotton (pambıq) və s.
  • Təbiət hadisələri: darkness (qaranlıq), snow (qar), fog (duman), heat (istilik), humidity (rütubət), hail (dolu), lightning (şimşək), rain (yağış), thunder (ildırım), sunshine (günəş işığı), weather (hava) və s.
  • İdman və oyunlar: baseball (beysbol), billiards (bilyard), chess (şahmat), golf (qolf), rugby (reqbi), football (futbol), soccer (futbol), tennis (tennis) və s.
  • Elm və fənn adları: chemistry (kimya), mathematics (riyaziyyat), history (tarix), psychology (psixologiya), literature (ədəbiyyat) və s.
  • Fəaliyyətlər (cerund): driving (sürücülük), swimming (üzgüçülük), walking (gəzinti), running (qaçış), travelling (səyahət), dancing (rəqs) və s.
  • Xəstəliklər: Cancer (xərçəng), Flu (qrip), Measles (qızılca), Smallpox (suçiçəyi), Pneumonia (sətəlcəm) və s.
  • Dillər: Russian (Rus dili), Greek (Yunan dili), German (Alman dili), English (İngilis dili), Arabic (Ərəb dili), Chinese (Çin dili), Spanish (İspan dili) və s.
  • Qaz halındakı maddələr: nitrogen (azot), oxygen (oksigen), air (hava), steam (buxar), smoke (tüstü), smog (qatı duman) və s.
  • Kiçik hissəciklərdən ibarət maddələr (toz və qırıntı şəklində): rice (düyü), flour (un), corn (qarğıdalı), dust (toz), salt (duz), sugar (şəkər), pepper (istiot), sand (qum) və s.
  • Qeyd: Sayılmayan isimlərin tam siyahısı üçün səhifə 3232-yə baxın.

Sayılmayan İsimlərin Ölçü Vahidləri

Sayılmayan isimlərin çəkisindən, ölçüsündən və ya həcmindən söhbət getdikdə onlar xüsusi ölçü vahidləri ilə göstərilir:

  • a slice of - bir dilim (cəm forması: slices)
    • a slice of meat - bir dilim ət
    • a slice of lemon - bir dilim limon
    • a slice of butter - bir dilim yağ
    • a slice of cheese - bir dilim pendir
    • a slice of bread - bir dilim çörək
  • a loaf of - bir ədəd (cəm forması: loaves)
    • a loaf of bread - bir ədəd çörək
  • a cup of - bir fincan (cəm forması: cups)
    • a cup of tea - bir fincan çay
    • a cup of coffee - bir fincan kofe
  • a box of - bir qutu (cəm forması: boxes)
    • a box of matches - bir qutu kibrit
    • a box of chocolates - bir qutu şokolad
  • a bunch of - bir dəstə / bir salxım (cəm forması: bunches)
    • a bunch of keys - bir dəstə açar
    • a bunch of flowers - bir dəstə gül
    • a bunch of grapes - bir salxım üzüm
  • a sack of - bir kisə (cəm forması: sacks)
    • a sack of wheat - bir kisə buğda
    • a sack of flour - bir kisə un
    • a sack of coal - bir kisə kömür
  • a bar of - bir plitka / bir parça (cəm forması: bars)
    • a bar of chocolate - bir plitka şokolad
    • a bar of soap - bir parça sabun
  • a lump of - bir parça (cəm forması: lumps)
    • a lump of sugar - bir parça qənd
    • a lump of chalk - bir parça təbaşir
  • a bowl of - bir kasa (cəm forması: bowls)
    • a bowl of rice - bir kasa düyü
    • a bowl of porridge - bir kasa sıyıq
  • a game of - bir oyun (cəm forması: games)
    • a game of chess - bir oyun şahmat
    • a game of draughts - bir oyun şaşki
    • a game of tennis - bir oyun tenis
  • a can of - bir dəmir qutu / bir dolça (cəm forması: cans)
    • a can of honey - bir dolça bal
    • a can of meat - bir qutu ət
    • a can of oil - bir qutu yağ
  • a barrel of - bir çəllək (cəm forması: barrels)
    • a barrel of oil - bir çəllək neft
    • a barrel of beer - bir çəllək pivə
  • a kilo of - bir kilo (cəm forması: kilos)
    • a kilo of sugar - bir kilo qənd
    • a kilo of potatoes - bir kilo kartof
    • a kilo of apples - bir kilo alma
  • a glass of - bir stəkan (cəm forması: glasses)
    • a glass of water - bir stəkan su
    • a glass of milk - bir stəkan süd
  • a piece of - bir parça / bir az (cəm forması: pieces)
    • a piece of music - bir parça musiqi
    • a piece of advice - bir az məsləhət
    • a piece of chalk - bir parça təbaşir
  • a bottle of - bir şüşə (cəm forması: bottles)
    • a bottle of lemonade - bir şüşə limonad
    • a bottle of milk - bir şüşə süd
  • a head of - bir baş (cəm forması: heads)
    • a head of cabbage - bir baş kələm
    • a head of cattle - bir baş mal-qara
  • a basket of - bir səbət (cəm forması: baskets)
    • a basket of grapes - bir səbət üzüm
    • a basket of apples - bir səbət alma
  • a packet of - bir bağlama / bir paket (cəm forması: packets)
    • a packet of tea - bir paket çay
  • a pair of - bir cüt (cəm forması: pairs)
    • a pair of trousers - bir cüt şalvar
    • a pair of scissors - bir cüt qayçı
    • a pair of gloves - bir cüt əlcək
    • a pair of socks - bir cüt corab
    • a pair of earrings - bir cüt sırğa
  • a couple of - bir cüt (cəm forması: couples)
    • a couple of weeks - iki həftə
  • a sheet of - bir parça / bir vərəq (cəm forması: sheets)
    • a sheet of paper - bir parça kağız
    • a sheet of metal - bir parça metal
  • a plate of - bir boşqab (cəm forması: plates)
    • a plate of soup - bir boşqab sup
    • a plate of porridge - bir boşqab sıyıq

Ölçü Vahidləri İlə Xəbərin Uzlaşması

  • Bu ifadələrin həm tək, həm də cəm forması mövcuddur.
  • Əgər bu ifadələr cümlənin mübtədası olarsa, xəbər of-dan əvvəlki isimlə uzlaşır:
    • A can of honey is on the table. (Bir dolça bal stolun üstündədir.)
    • Three cans of honey are on the table. (Üç dolça bal stolun üstündədir.)

Həm Sayılan, Həm də Sayılmayan İsimlər

Bəzi isimlər mənadan asılı olaraq həm sayılan, həm də sayılmayan isim kimi işlənə bilir:

  • Glass:
    • Sayılmayan (şüşə): The glass of the window is new. (Pəncərənin şüşəsi yenidir.)
    • Sayılan (stəkan): We drink some glasses of water everyday. (Biz gündə bir neçə stəkan su içirik.)
  • Time:
    • Sayılmayan (vaxt): I don't have much time. (Mənim çox vaxtım yoxdur.)
    • Sayılan (dəfə): We brush our teeth two times a day. (Biz dişlərimizi gündə iki dəfə fırçalayırıq.)
  • Light:
    • Sayılmayan (ışıq): The light is too weak in the room. (Otaqda işıq çox zəifdir.)
    • Sayılan (lampa): Put all the lights on, please. (Bütün lampaları yandırın zəhmət olmasa.)
  • Iron:
    • Sayılmayan (dəmir): Iron is stronger than other metals. (Dəmir digər metallardan daha güclüdür.)
    • Sayılan (ütü): We have a new electric iron. (Bizim yeni elektrik ütümüz var.)
  • Wood:
    • Sayılmayan (taxta): This door is made of wood. (Bu qapı taxtadan düzəldilib.)
    • Sayılan (meşə): Everybody must protect woods. (Hər kəs meşələri qorumalıdır.)
  • Hair:
    • Sayılmayan (saç): She has black hair. (Onun qara saçı var.)
    • Sayılan (tük): There are two hairs on the pillow. (Yastıqda 22 ədəd tük var.)
  • Work:
    • Sayılmayan (iş): His work is so complicated. (Onun işi çox qarışıqdır.)
    • Sayılan (əsər): Rustaveli's works are famous. (Rustavelinin əsərləri məşhurdur.)
  • Paper:
    • Sayılmayan (kağız): Take much more paper. (Daha çox kağız götürün.)
    • Sayılan (qəzet): He bought some papers yesterday. (O dünən bir neçə qəzet aldı.)
  • Pepper:
    • Sayılmayan (istiot): I like much pepper in my soup. (Mən supda çox istiotu xoşlayıram.)
    • Sayılan (bibər): Yesterday I bought two kilos of peppers. (Mən dünən iki kilo bibər aldım.)
  • Land:
    • Sayılmayan (torpaq): He wanted to buy land there. (O, orada torpaq almaq istəyirdi.)
    • Sayılan (ölkə): Gulliver travelled to strange, faraway lands. (Qulliver qəribə, uzaq ölkələrə səfər edirdi.)
  • Chicken:
    • Sayılmayan (toyuq əti): Would you like some chicken? (Bir az toyuq əti istəyirsiz?)
    • Sayılan (cücə): There are a lot of chickens in the yard. (Həyətdə çoxlu cücələr var.)
  • Room:
    • Sayılmayan (boş yer): There is no room in the bookshelf. (Kitab rəfində boş yer yoxdur.)
    • Sayılan (otaq): There are four rooms in our flat. (Bizim mənzildə 44 otaq var.)
  • Fish:
    • Sayılmayan (balıq əti): There wasn't much fish in the fish soup. (Balıq şorbasında balıq az idi.)
    • Sayılan (balıq): I didn't catch many fish yesterday. (Dünən mən çoxlu balıq tuta bilmədim.)
  • Lamb:
    • Sayılmayan (quzu əti): I'm cooking lamb tonight. (Bu axşam quzu əti bişirəcəm.)
    • Sayılan (quzu): We have a lot of lambs on our farm. (Bizim fermada çoxlu quzular var.)