Volkenrecht - HC 12

VREDE EN VEILIGHEID IN HET INTERNATIONAAL RECHT

Inleiding – Kern van het onderwerp

Het recht inzake internationale vrede en veiligheid draait om het verbod op geweld tussen staten (art. 2(4) VN-Handvest) en de uitzonderingen daarop.
Centrale uitdaging: verbanden leggen met het leerstuk staatsaansprakelijkheid (tegenmaatregelen, noodtoestand, jus cogens).

Het VN-systeem kent een verschuiving van louter procedurele regels naar substantiële regels:

• 19e eeuw – 1919 : geschillenbeslechting zonder oorlog (Volkenbond)

• 1919 : geschillenbeslechting mét oorlog na 3 maanden

• 1928 (Kellogg-Briand Pact) : oorlog afgezworen

• 1945 (VN-Handvest) : algemeen verbod op geweld (art. 2(4)) met handhaving door VN-Veiligheidsraad (Hoofdstuk VII)

1. Basisregel: Verbod op geweld (art. 2(4) VN-Handvest)

• Ook in cybersfeer van toepassing indien geweld van gelijkaardige grootorde en effect (Tallinn Manual 2.0, 2017)

• Gewoonterechtelijk bevestigd door ICJ in Nicaragua vs. VS (1986)

Doel van het VN-Handvest (Preambule, art. 1)

• “Toekomstige generaties behoeden voor de plaag van de oorlog”

• Internationale vrede en veiligheid bewaren

2. Zeven centrale begrippen in het geweldverbod

3. Uitzondering op art. 2(4): Instemming van de gaststaat

• Toegestaan mits instemming door effectieve overheid

• Voorbeelden:

  • NAVO in Afghanistan tegen Taliban (2001-2021)

  • Irak tegen ISIS

  • VN-vredesmissies (meestal, niet altijd)

Controversieel:

• Kan een staat die effectieve controle verloren heeft door burgeroorlog nog instemmen?

  • Syrië (Al-Assad) stemde in met Rusland en Iran tegen HTS-rebellen

  • Jemen (President Hadi) stemde in met Saudi-Arabië tegen Houthi-rebellen

Factoren bij beoordeling:

• Is de overheid vertegenwoordiger van het volk?

• Erkenning door internationale gemeenschap?

4. Onder de drempel van art. 2(4) – Geen geweld, maar onrechtmatig

4.1 Inbreuken op soevereiniteit van een andere staat

Bronnen: art. 2(1) VN-Handvest + gewoonterecht

Voorbeelden:

• Afdwingingsjurisdictie uitoefenen in andere staat

• Spionage in vredestijd met bepaalde methoden

• Cyberspionage in vredestijd indien:

  • agenten fysiek aanwezig zijn, OF

  • letsel, fysieke schade of verlies aan functionaliteit, OF

  • tussenkomst in inherente overheidsfuncties (Tallinn Manual)

Gevolg:
De geschonden staat kan tegenmaatregelen nemen o.b.v. art. 51 ARSIWA (voorwaarden: proportionaliteit, geen wraak/straf).
→ Throwback naar staatsaansprakelijkheid

4.2 Inbreuken op het verbod op niet-interventie

Bron: gewoonterecht (art. 2(1) VN-Handvest niet expliciet)

Definitie: verbod op inmenging in interne aangelegenheden van staten.

Wanneer is er interventie?

1. Gericht op dwang (coercion) – andere staat verhinderen vrij te beslissen over:

   • buitenlands beleid

   • natuurlijke hulpbronnen

   • politiek, economisch, cultureel, sociaal systeem

2. Beleidsverandering wordt afgedwongen (≠ overtuiging, kritiek, propaganda)

Voorbeelden:

• ICJ, Nicaragua vs. VS (1986), par. 195

• Cybergeweld om verkiezingen te manipuleren

Gevolg:
Tegenmaatregelen op basis van art. 51 ARSIWA (proportioneel, geen wraak).

5. Geen geweld in zin art. 2(4) – VN-Veiligheidsraad (Hoofdstuk VII)

5.1 Typologie VN-Veiligheidsraad (15 leden, 5 permanent met vetorecht: China, Frankrijk, Rusland, VK, VS)

5.2 Voorwaarden voor optreden (art. 39)

Er moet sprake zijn van:

• bedreiging van de vrede

• inbreuk op de vrede, of

• daad van agressie

Ruime interpretatie door VN-Veiligheidsraad omvat:

• Interne conflicten, humanitaire crises, schending democratische principes

• Terrorisme, piraterij, wapenbeheersing

• Ebola-uitbraak, klimaatverandering

5.3 Art. 40 – Voorlopige maatregelen

• Tijdelijk, niet-bindend of bindend (bv. staakt-het-vuren)

• Doel: verergering voorkomen

5.4 Art. 41 – Maatregelen zonder gewapende macht (geweldloze dwang)

Voorbeelden:

• Volledige of gedeeltelijke onderbreking economische relaties, transport, communicatie

• Verbreken diplomatieke banden

Trends:

• “Grove borstel” sancties (Irak 1990)

• “Smart sanctions” tegen personen/entiteiten (Iran 2006)

• Creatiever:

  • Handelsbeperkingen conflict-diamanten

  • “Wetgevende” resoluties (bv. verzamelen biometrische data van buitenlandse terroristische strijders)

5.5 Art. 42 – Maatregelen met gewapende macht (“lucht-, zee- of landmachten”)

• Geen verplichte terbeschikkingstelling van troepen; “coalities van bereidwilligen”

• Regionale organisaties (AU, NAVO) – art. 53 VN-Handvest

• In de praktijk: instemming getroffen land gezocht, maar niet vereist

Praktijkvoorbeelden:

• Irak (1990) – invasie van Koeweit

• Joegoslavië, Somalië, Haïti, Oost-Timor, Ivoorkust, Libië

• Kosovo, Afghanistan, Irak, DR Congo

6. Lex specialis en hiërarchie van rechtsbronnen

• Lex posterior (later verdrag of gewoonte) gaat vóór op lex prior

• Lex specialis gaat vóór op lex generalis

• VN-Verdrag (incl. VN-Veiligheidsraadresoluties) heeft voorrang via art. 103 + art. 25 VN-Handvest

• Jus cogens (art. 53 VCLT) staat boven alles

7. Checks & balances bij VN-Veiligheidsraad

1. Voorwaarde: Vrede en veiligheid (art. 39)

2. Vetorecht (art. 27)

3. Jus cogens (art. 53 VCLT)

4. Doelstellingen en beginselen VN (art. 24(2))

5. Dualistisch protest EU – Kadi-arresten:

   • 2005 (Gerecht): VN-resolutie > mensenrechten

   • 2008 (HvJ): mensenrechten > VN-resolutie (als EU-recht)

Gevolg: VN-Veiligheidsraad houdt nu meer rekening met mensenrechten, vluchtelingenrecht, humanitair recht (bv. Resolutie 2249, para 5; Bureau Ombudspersoon voor individuele sancties).

8. Interpretatie van VN-Veiligheidsraadresoluties

• Opzettelijk vaag en open (“all necessary means” = art. 42-maatregel)

• Interpretatie volgens art. 31(1) VCLT:

  • gewone betekenis

  • in het licht van voorwerp en doel

  • in context

• Permanente leden interpreteren vaak verschillend

9. Zelfverdediging (art. 51 VN-Handvest) – geen geweld in zin art. 2(4)

Rechtsbronnen:

• Art. 51 VN-Handvest (“inherent recht op individuele of collectieve zelfverdediging”)

• Internationaal gewoonterecht (niet identiek aan art. 51 – Nicaragua vs. VS, par. 176)

9.1 Individueel vs. collectief

Collectieve zelfverdediging:

• Helpende staten hoeven niet zelf aangevallen te zijn

• Geen verdragsbasis nodig (bv. NAVO)

• Voorwaarden:

  1. Aangevallen staat verklaart zich officieel onder aanval en verzoekt om hulp

  2. VN-Veiligheidsraad op de hoogte (art. 54)

• Voorbeelden:

  • Oekraïne tegen Rusland

  • Golfstaten tegen Iran

9.2 Zelfverdediging tegen private actoren in derde staten

• Ja volgens VN-Veiligheidsraad, mits de derde staat “unable or unwilling” is zelf te verdedigen

• ICJ schaart zich hier niet volledig achter

9.3 Zes voorwaarden voor zelfverdediging (uit art. 51 + gewoonterecht)

10. Omstreden geweld – blijft onder art. 2(4) vallen

10.1 Unilaterale humanitaire interventie

Kenmerken:

• Geen instemming gastland

• Geen VN-Veiligheidsraadresolutie

• Geen collectieve zelfverdediging

Rechtsstatus:

• Geen gewoonterecht, zelfs niet onder R2P (Responsibility to Protect)

• Waarschijnlijk inbreuk op art. 2(4) – België, Denemarken, VK denken anders

• NAVO-landen gebruikten het tijdens Kosovo (genocide)

• België beriep zich op “noodzaak” (art. 25(4) ARSIWA) – maar:

  • Geen “ernstige aantasting van essentieel belang”

  • Inbreuk op rechten Servië/Montenegro

10.2 Redding van burgers in het buitenland

Twee redeneringen:

1. Vorm van zelfverdediging (art. 51) – op basis van gewapende aanvallen op nationals in buitenland (betwist)
   Voorbeeld: Israël na hijacking 1979

2. Gewoonterechtelijk – maar waarschijnlijk inbreuk op art. 2(4)

Voorwaarden (in elk geval):

• Noodzakelijk: echte bedreiging & gastland unable/unwilling

• Proportioneel: niet verder dan redding

Rusland (2022) – Oekraïne:

• Beriep zich op “redding burgers in buitenland” (vermeende genocide)

• Tegelijkertijd beweerde Rusland dat er geen dispuut was (ICJ weersprak dat)

• Vetorecht in VN-Veiligheidsraad

• Unilaterale/regionale sancties, geschorst uit VN-Mensenrechtenraad, uitgesloten uit Raad van Europa

11. De “Uniting for peace”-resolutie (1950) en rol Algemene Vergadering

• Art. 12(1) VN-Handvest: Als VN-Veiligheidsraad functies uitoefent, mag AV geen aanbevelingen doen (tenzij VN-Veiligheidsraad erom vraagt)

• Uniting for peace: AV neemt verantwoordelijkheid als VN-Veiligheidsraad niet in staat is – maar geen gewapende macht (ICJ)

Toepassing Oekraïne:

• Resolutie ES-11/1 (2022):

  • Oekraïne is soeverein

  • Betreurt Russische agressie “in de sterkste termen”

  • Vraagt Rusland te stoppen met geweld en troepen terug te trekken

• Resolutie ES-11/4 (2022):

  • Veroordeelt Russische annexatie van Oekraïens grondgebied

12. VN-vredesmissies – evolutie

Voorbeelden: Joegoslavië, Somalië, Zuid-Soedan, DR Congo, Mali, Centraal-Afrikaanse Republiek, Libanon

Action for Peacekeeping (2018) – VN Secretaris-Generaal

13. Overzichtstabel: zeven begrippen (herhaling met functie)

14. Kernpunten

• Verbod op geweld (art. 2(4)) is de basis, maar er bestaan uitzonderingen en grensgevallen

• Zelfverdediging (art. 51) is de belangrijkste uitzondering – met strikte voorwaarden (noodzaak, proportionaliteit, rapportage, gewapende aanval)

• Collectieve zelfverdediging vereist uitnodiging door aangevallen staat

• Unilaterale humanitaire interventie en redding van burgers blijven omstreden en in beginsel onrechtmatig

• VN-Veiligheidsraad kan geweld toestaan (Hoofdstuk VII), maar met checks & balances (vetorecht, jus cogens, EU-recht (Kadi))

• Inbreuken onder de drempel (soevereiniteit, niet-interventie) geven recht op tegenmaatregelen (staatsaansprakelijkheid)

• Verband met staatsaansprakelijkheid is cruciaal: tegenmaatregelen, noodzaak, jus cogens

• Voorbeelden (Iran 2026, Rusland/Oekraïne, Kosovo, Nicaragua) helpen bij toepassing