Studienotes: Onderwijscontexten en -concepten

Overzicht en doelstellingen

• Voorbereiding en leesmaterialen:

  • Artikel JSW Traditioneel Vernieuwingsonderwijs (6 blz.)

  • Artikel JSW Nieuwe Onderwijsoncepten (2 blz)

  • Handboek voor leraren (10.3 t/m 10.6)

  • Nieuw informatiefilmpje bekeken

• Oriëntatie op onderwijs en opvoeding: Studiejaar 2025-2026, Semester 1 – Blok 1

• Contactpersonen en faculteit: Else Bulder (e.h.bulder@hva.nl), Faculteit Onderwijs en Opvoeding

• Weekthema’s en activiteiten (Weekopening door groepjes; max. 10 minuten; energizer of check-in afgestemd op thema van die week)

• Weekschema (belangrijke data):

  • Week 2: 9 september – Opvoeding in gezin en t.o.v. vrienden (peers)

  • Week 3: 16 september – Stromingen in het Nederlandse onderwijssysteem

  • Week 4: 23 september – Zorgsysteem in en rond de school

  • Week 5: 30 september – De wijk/buurt centraal: verschillen in scholen, wijken, stadsdelen

  • Week 6: 14/28 oktober – Verschillen school & wijk (afhankelijk van presentaties)

• Doel van de cursus: begrip van onderwijscontexten en onderwijsconcepten; kritische reflectie en ontwikkeling van eindopdracht

• Eindopdracht: rubric, criteria en vereisten (zie pagina 5-6, 28)

• Kennisclip en discussievraag: hoe toekomstige leraren bij kunnen dragen aan scholen die beter aansluiten bij leefwerelden van kinderen en jongeren

• Introductie Bronfenbrenner-model (micro-, meso-, exo-, macro-, chrono-systeem) en toepassing op de eindopdracht

Week 2: Kernbegrippen en toepassingen

• Weekopening en activiteiten

  • Doel: elke week een groepje verzorgt de opening (energizer of check-in) – samenhang met het weekthema

  • Voorbeeld: energizers/check-ins aansluiten op thema van die week

• Kernbegrippen week 2

  • Type gezin:

  • bevelshuishouden

  • onderhandelingshuishouden

  • los zand-gezin

  • kluwen-gezin

  • half open/half gesloten gezin

  • Opvoedingsstijlen: Controle vs. autonomie (demandingness) en Afwijzing vs. liefde (responsiviteit)

  • autoritair

  • autoritatief/democratisch

  • toegeeflijk/permissief

  • verwaarlozend/laissez-faire

  • Beschermende factoren vs. Bedreigende factoren

  • Peers: belang en vriendschappen; status in de groep (populair, genegeerd, controversieel, afgewezen)

• Belang voor eindopdracht: koppeling van familie-/opvoedingsstijlen en groepsdynamiek aan schoolcontext

Week 2: Rubric eindopdracht (verder toelichting)

• Indicatoren (0-3):

  • Onvoldoende (0) / Net onvoldoende (1) / Voldoende (2) / Uitmuntend (3)

  • Beschrijving van microsysteem (ouder(s)/verzorger(s) en peers) met uitwerking Theoretische onderbouwing

  • Concreet voorbeeld; juiste literatuur en lesstof gebruikt; verwijzing naar verplichte literatuur, kennisclips en behandelde stof

  • Verder: meerdere elementen die samenhang tonen met microsysteem, en verbinding met mesosysteem (school) in verslag

• Voorbeelden van bespreekpunten bij voldoende tot uitmuntend:

  • Opvoedingsstijlen, Type gezin/huishouden, Rollen in de klas, Peerinvloed, Verbinding tussen systemen

  • Gebruik van aanvullende theoretische bronnen; kritische beschouwing van theorie; diverse invalshoeken; literatuurverantwoording

Week 2: Microsysteem en mesosysteem (verdieping)

• Mikro-/Mesosysteem-terminologie

  • Microsysteem: directe relaties rondom het kind/jongere (ouders/verzorgers, peers, school, gezin)

  • Mesosysteem: relaties tussen microsystemen (bijv. school en gezin, school en peers) die invloed hebben op ontwikkeling

  • Doel van verslag: beschrijven van deze systemen met theoretische onderbouwing en literatuurverwijzingen

• Snelle verkenning onderwerpen (zoals op pagina 6):

  • Type school, Visie van de school, Missie van de school, Zorgstructuur op de school

• Verwijzingen naar literatuur en kritische analyse van theorieën

Week 3: Kernbegrippen en doelen

• Kernbegrippen week 3

  • Onderwijscontexten: po, sbo, voortgezet onderwijs (vo), vso, mbo, praktijkonderwijs

  • Onderwijsconcepten: Natuurlijkleerscholen, Gepersonaliseerd leren, Daltonscholen, Jenaplanonderwijs, Montessorischolen, Vrije scholen, Profielscholen (technasia, nieuwe leren, hoogbegaafd), beta, tweetalig, cultuur, internationaal

• Doelen van de week (opsomming):

  • Missie en visie van een school begrijpen

  • Kennis van onderwijscontexten/concepten en hun ontstaan

  • Kritisch kunnen uiten van meningen over onderwijsconcepten

Doelen en programma (wekenoverzicht)

• Programma vandaag (Week 3):

  • Introductie missie & visie scholen (15 min)

  • Introductie schoolcontext/schoolconcept (15 min)

  • Pauze (15 min)

  • Expert opdracht over de verschillende schoolconcepten (60 min)

  • Werken aan de eindopdracht (30 min)

  • Introductie belonging opdracht & vooruitblik volgende week (5 min)

IJsland: stereotype doorbreking op school

• Stereotypering definitie: een vaststaand en vaak onjuist beeld van een groep mensen

• Voorbeeld: idee dat alle jongens sterk moeten zijn is een stereotype; realiteit: ieder individu is uniek

Missie en visie van een school

• Missie: waarom bestaan we? wat is het doel?

• Visie: hoe doen we dat en waar willen we naartoe (toekomstblik)?

• Vier pijlers in visie: Student, Kennisinstelling, Samenwerken & Amsterdam

  • Samenwerken: medewerkers als rolmodellen; eigenaarschap in divers samengestelde opleidingsteams

  • HvA: lerende organisatie; kwaliteitscultuur; continue verbetering van onderwijs en onderzoek

Missie Hjalli onderwijs (the Hjalli Model)

• Missie: transformative education for every child; 1929 oprichter Margrét Pála Ólafsdóttir; Hjalli model zorgt voor educatieve uitmuntendheid

• The Hjalli Model: drie zuilen

  • Equality in kindness and joy: gelijkheid voor iedereen; kleine single-sex groepen voor gelijke aandacht; schooluniformen voor gelijk-team gevoel

  • Creativity in positivity and resilience: open-ended materialen; stimuleren van creativiteit, samenwerking en veerkracht; nadruk op originele projecten

  • Democracy: menselijke rechten van kinderen; dagelijkse kiesmeetings en democratische conferenties; alle kinderen spreken in groep en mogen wensen/meningen uiten

• Ethiek en praktijk: recht op gelijke kansen, respectvolle communicatie, positieve discipline

Oefening: missie & visie van jouw middelbare school

• Opdracht: zoek missie en visie van jouw middelbare school; beoordeel in hoeverre deze herkenbaar zijn in jouw ervaringen

• Doel: reflectie op missie/visie en hoe deze in de praktijk terugkomt

Wat verstaan we onder onderwijscontext vs onderwijsconcept

• Onderwijscontext: de setting waarin onderwijs plaatsvindt (schooltype, context, doelgroepen, omgeving)

• Onderwijsconcept: de visie op leren en lesgeven; hoe leraren begeleiden en welke waarden centraal staan (bijv. Montessori: zelfstandig tempo, Jenaplan: veel samenwerken en kringgesprekken)

• Conclusie: onderwijsconcept = het idee/plan achter hoe een school onderwijs wil geven

Onderwijsconcepten en ontstaan

• Ontstaan: 19e eeuw – opkomst bijzondere scholen (protestants, katholiek) en confessionalistische bewegingen; strijd om gelijke bekostiging

• 1917 compromis: confessionelen kregen gelijk financieel draagvlak; openbaar onderwijs bleef; Artikel 23 in de Grondwet werd ingevoerd

• Gevolg: alle scholen krijgen dezelfde financiering; scholen moeten voldoen aan kwaliteitseisen; open dagen en marketing van scholen

Openbare vs bijzondere scholen (kenmerken)

• Openbare/reguliere scholen

  • Toegankelijk voor iedereen; neutraal ten opzichte van religie/levensbeschouwing; diversiteit in maatschappij

  • Financiering: overheid; publieke instellingen

• Bijzondere scholen

  • Hebben een specifieke levensbeschouwelijke, pedagogische of onderwijskundige visie; identiteit en eigen onderwijsbenadering

  • Financiering: overheid, vaak in handen van particuliere stichtingen/verenigingen

• Belang: afweging tussen vrijheid van onderwijs en gelijke financiering; ethische implicaties rondom selectie en toegang

Voorbeelden bijzondere scholen (categoriseren)

• Levensbeschouwelijke scholen: christelijk, islamitisch, joods, hindoeïstisch, boeddhistisch

• Algemene bijzondere scholen: Montessorischolen, Jenaplanscholen, Daltonscholen, Vrije scholen

• Andere bijzondere scholen: JEELO, AGORA, EGO/OGO, IPC, Agora, LOOT, Speciaal Onderwijs, Tweetalig Onderwijs, Technasium, Kunst- en Cultuurscholen

• Opmerking: de laatste twee categorieën vallen onder vernieuwend onderwijs

Expertopdracht (praktische opzet)

• Vorm: groepjes van 3-4 studenten

• Doel: ieder groepje verdiept zich in één onderwijsconcept en wordt expert (mogelijk onderwerpen: Dalton, Montessori, Jenaplan, Vrijeschool, Freinet, OGO, EGO, IPC, Agora)

• Werkwijze: verdiepen in gekozen concept en kernpunten presenteren in de groep

Kennisclip en discussievraag

• Discussievraag: hoe kun je als toekomstige leraren/pedagogen bijdragen aan een school die beter aansluit bij leefwerelden van kinderen en jongeren?

• Tijdsbeeld/chronosysteem-metaforen: Chronosysteem, Macro-/Exosysteem, Mesosysteem, Microsysteem; relatie tot familie, buurt, school, vrienden, religie, werk van ouders, economie, etc.

• Doel: begrip van ecologische systemen van Bronfenbrenner toepassen op onderwijspraktijk

Eindopdracht: praktische uitvoering (stappen en vormvereisten)

• Stap-voor-stap aanpak

  • Begrijp het systeemmodel van Bronfenbrenner: micro-, meso-, exo-, macro-, chrono-systemen

  • Kies een centraal persoon in jouw eindopdracht; verbind jezelf of een ander persoon met het model

  • Beschrijf opvoedingsstijl, type gezin, rol in de klas en visie/missie van jouw middelbare school; inventariseer eventueel zorgsysteem van de school

  • Verzamel en verwerk informatie in een tekst; leer APA-referenties toepassen

  • Plaats jezelf in de Bronfenbrenner-cirkels en kijk naar lijnen voor een presentatie van ca. 5 minuten

• Vormvereisten (zie modulehandleiding; Bijlage 2: Beoordelingsformulier 0001A)

  • Professionaliteit: titelblad met gegevens (Hogeschool van Amsterdam, Faculteit Onderwijs en Opvoeding, opleiding, titel, module en docent, studentgegevens, datum); verzorgde lay-out; 1500-2000 woorden

  • Taal: voldoen aan vormvereisten; taalbeoordeling (ten minste één criterium voldoende)

  • Integriteit: bronnen in tekst en literatuurlijst volgens APA7; geen plagiaat; AVG: geanonimiseerde persoonsgegevens

Praktische opdrachten en inlevermomenten

• Inleveren op Brightspace voorafgaand aan de volgende bijeenkomst (Eindopdracht-inzet) – stap 1-3: lees resultaten, studentervaringen, schrijf eigen verhaal (20-30 minuten)

• Doelen van deze week (herhaling):

  • Missie en visie begrijpen

  • Kennis over onderwijscontexten/concepten en ontstaan

  • Kritisch meningen kunnen uiten over onderwijsconcepten

• Volgende week

  • Casuïstiek bespreking mesosysteem: scholen en pedagogisch veld

  • Het zorgsysteem leren kennen: wie doet wat in en om de school?

Schema en termen uit de Bronfenbrenner-interpretatie

• Microsysteem: directe invloeden op kind/jongere (bijv. gezin, school, vrienden)

• Mesosysteem: interacties tussen microsystemen (bijv. gezin-school, school-vrienden)

• Exosysteem: bredere omgevingsinvloeden die het kind indirect raken (bijv. ouders werkplek, lokaal beleid)

• Macrosysteem: bredere cultuur, wetten, normen

• Chronosysteem: tijdsveranderingen en historische ontwikkelingen die impact hebben over de tijd

• Visualisatie: Chronosysteem → Macro-/Exo-/Meso-/Micro-systemen met de tijd als dimensie

Notities en aanvullende context

• Artikel 23 Vrijheid van Onderwijs (Grondwet) – kernpunten:

  • Het onderwijs is onderwerp van publiek toezicht en regelgeving

  • Openbare en bijzondere scholen vallen onder hetzelfde wettelijke kader; open onderwijsprincipes en gelijkwaardige toegang zijn doel

  • Bescherming tegen discriminatie en waarborgen van gelijke onderwijskansen

• Ontstaan van onderwijsconcepten: praktische voorbeelden zoals Montessori, Jenaplan, Dalton en Vrije Scholen illustreren diverse onderwijsidealen en pedagogische visies; concepten beïnvloeden wijze van lesgeven en leeractiviteiten

• Openbare vs bijzondere scholen: afweging tussen vrijheid van onderwijs en gelijke financiering; hedendaagse trends omvatten open dagen en marketing om leerlingen aan te trekken; ethische implicaties rondom inclusie en choix

• Voorbeelden van vernieuwende scholen (zoals IPC, Agora, EGO/OGO) tonen de variëteit binnen vernieuwend onderwijs en de behoefte aan adaptieve onderwijspraktijken

Verwijzingen en literatuurbeheer

• Verplichte literatuur en aanvullende theoretische bronnen worden verwacht in de eindopdracht

• APA7-stijl vereist voor citaties en literatuurlijst

• Kritische reflectie op theorieën en meerdere invalshoeken wordt aangemoedigd in de eindopdracht

Praktische referentiepunten (numérique notities)

• Aantal pagina’s genoemd voor bronnen: JSW-artikelen (6 + 2 pagina’s) en Handboek (10.3–10.6)

• Aantal groepsleden voor eindopdracht: 3-4 studenten

• Eindopdracht omvang: $1500-2000$ woorden

• Expertonderwerpen: Dalton, Montessori, Jenaplan, Vrijeschool, Freinet, OGO, EGO, IPC, Agora

• Leeractiviteiten per week: bovenop theorie, actieve toepassing via opdrachten en presentaties

• Implementatie in onderwijspraktijk: toepassing van Bronfenbrenner-model en huidige onderwijscontext/ -concepten in lesplannen en reflectieverslagen

Samenvatting van belangrijkste termen (glossarium)

• Onderwijscontexten: po, sbo, vo, vso, mbo, praktijkonderwijs

• Onderwijsconcepten: Montessori, Jenaplan, Dalton, Vrijeschool, IPC, Agora, EGO/OGO, Freinet, etc.

• Bronfenbrenner-model: micro-, meso-, exo-, macro-, chrono-systemen

• Grondwet: Artikel 23 – Vrijheid van onderwijs

• Objectieve evaluatie: rubrics en criteria voor eindopdracht (professionaliteit, taal, integriteit, APA-referenties)

• Ethiek en verantwoordelijkheid: AVG en anonieme dataverwerking in academische werk

Indicatieve wiskundige/verwijzingsnotaties (voor het examenniveau)

• Omvang eindopdracht: $1500-2000\ \,text{woorden}$

• Expertopdracht: gruppe van $3-4\ \,text{studenten}$

• Tijdsduur van expert-onderdeel: $60\ \,text{minuten}$

• Belangrijke data: $9\,sep; 16\,sep; 23\,sep; 30\,sep; 14/28\,oktober$

• Aantal kinderdiensten in Hjalli-model: $14\ \,text{kindergartens}$ en $3\ \,text{elementary schools}$

• Openbare vs bijzondere scholen: vergelijkingen blijven onderworpen aan regelgeving en literatuurverantwoording

Einde samenvatting

• De genoemde thema’s vormen samen een samenhangend kader voor de eindopdracht: integraal begrip van Bronfenbrenner, onderwijscontexten/concepten, en kritisch reflecteren op hoe scholen en leraren kunnen aansluiten bij leefwerelden van leerlingen.

• Volgende stappen: bestudeer de hand-out voor de eindopdracht, verzamel literatuur, pas APA7 toe, en bereid een korte presentatie van 5 minuten waarin de verbinding tussen Bronfenbrenner en jouw gekozen centraal persoon wordt uitgelegd.