Nutrition in the Elderly

Διατροφή στην Τρίτη Ηλικία
Δημογραφικά στοιχεία

  • Αριθμός ηλικιωμένων και προσδόκιμο ζωής στην Ελλάδα (2011):

    • Ηλικιακή ομάδα 60-69: 1.134.045 (543.421 άνδρες, 590.624 γυναίκες)

    • Ηλικιακή ομάδα 70-79: 1.017.242 (456.247 άνδρες, 560.995 γυναίκες)

    • Ηλικιακή ομάδα 80+: 583.334 (231.746 άνδρες, 315.588 γυναίκες)

    • Σύνολο: 2.734.621 (25,3% του ελληνικού πληθυσμού)

  • Πηγή: World Population Prospects: The 2012 Revision, United Nations

Αλλαγές στη Σύνθεση του Σώματος με την Ηλικία

  • Σωματικό λίπος:

    • Αυξάνεται:

      • Ηλικία 20-70: Το σωματικό λίπος ως αναλογία του σωματικού βάρους αυξάνεται κατά 35%.

  • Όγκος πλάσματος:

    • Μειώνεται:

      • Ηλικία 20-80: Ο όγκος πλάσματος μειώνεται κατά 8%.

  • Άλιπη μάζα σώματος και ολικό νερό σώματος:

    • Μειώνονται:

      • Ηλικία 20-80: Η άλιπη μάζα σώματος και το ολικό νερό σώματος μειώνονται κατά 17%.

Αλλαγές στη Μάζα των Οργάνων με την Ηλικία (ως % της συνολικής μάζας σώματος και (kg))

  • Δεδομένα από Sedel και Visscher, Eur J Clin Nutr, 2000

  • Ηλικιακές Ομάδες και Μάζα Οργάνων:

    • 21-30:

      • Εγκέφαλος: 2,2 (1,5)

      • Ήπαρ: 2,5 (1,8)

      • Νεφρός: 0,5 (0,3)

      • Καρδιά: 0,5 (0,4)

      • Μύες: 45,2 (31,6)

      • Λίπος: 18,2 (12,7)

    • 31-40:

      • Εγκέφαλος: 2,2 (1,5)

      • Ήπαρ: 2,5 (1,7)

      • Νεφρός: 0,5 (0,3)

      • Καρδιά: 0,5 (0,4)

      • Μύες: 41,8 (29,3)

      • Λίπος: 22,2 (15,5)

    • 41-50:

      • Εγκέφαλος: 2,3 (1,6)

      • Ήπαρ: 2,6 (1,8)

      • Νεφρός: 0,4 (0,3)

      • Καρδιά: 0,6 (0,4)

      • Μύες: 40,2 (28,1)

      • Λίπος: 23,3 (16,3)

    • 51-60:

      • Εγκέφαλος: 2,4 (1,7)

      • Ήπαρ: 2,4 (1,7)

      • Νεφρός: 0,5 (0,3)

      • Καρδιά: 0,6 (0,4)

      • Μύες: 24,1 (16,9)

    • 61-70:

      • Εγκέφαλος: 2,7 (1,9)

      • Ήπαρ: 2,1 (1,5)

      • Νεφρός: 0,4 (0,3)

      • Καρδιά: 0,6 (0,4)

      • Μύες: 33,9 (23,7)

      • Λίπος: 28,1 (19,7)

    • 70+:

      • Εγκέφαλος: 2,3 (1,6)

      • Ήπαρ: 2 (1,4)

      • Νεφρός: 0,4 (0,3)

      • Καρδιά: 0,6 (0,4)

      • Μύες: 27 (18,9)

      • Λίπος: 37,8 (20,9)

Ενεργειακή Δαπάνη ανά Όργανο (kcal/ημέρα)

  • Δεδομένα από Sedel και Visscher, Eur J Clin Nutr, 2000

  • Ηλικιακές Ομάδες και Ενεργειακή Δαπάνη:

    • 21-30:

      • Εγκέφαλος: 370

      • Ήπαρ: 356

      • Νεφρός: 141

      • Καρδιά: 167

      • Μύες: 411

      • Λίπος: 57

      • Σύνολο: 1502

    • 31-40:

      • Εγκέφαλος: 370

      • Ήπαρ: 348

      • Νεφρός: 141

      • Καρδιά: 167

      • Μύες: 381

      • Λίπος: 70

      • Σύνολο: 1476

    • 41-50:

      • Εγκέφαλος: 386

      • Ήπαρ: 358

      • Νεφρός: 141

      • Καρδιά: 180

      • Μύες: 365

      • Λίπος: 73

      • Σύνολο: 1504

    • 51-60:

      • Εγκέφαλος: 403

      • Ήπαρ: 338

      • Νεφρός: 145

      • Καρδιά: 172

      • Μύες: 76

    • 61-70:

      • Εγκέφαλος: 454

      • Ήπαρ: 300

      • Νεφρός: 128

      • Καρδιά: 194

      • Μύες: 308

      • Λίπος: 89

      • Σύνολο: 1472

    • 70+:

      • Εγκέφαλος: 386

      • Ήπαρ: 284

      • Νεφρός: 128

      • Καρδιά: 185

      • Μύες: 246

      • Λίπος: 94

      • Σύνολο: 1323

Σαρκοπενική Παχυσαρκία

  • Εικόνα σαρκοπενικής παχυσαρκίας (A και B).

Φυσιολογικοί και Μεταβολικοί Παράγοντες που Καθορίζουν τις Ανάγκες σε Θρεπτικά Συστατικά στους Ηλικιωμένους (Πίνακας 56.1)

  • Φυσιολογικές Αλλαγές:

    • Μειωμένη συνολική ενεργειακή δαπάνη και μειωμένη φυσική δραστηριότητα: Μειωμένες ενεργειακές απαιτήσεις. Αυξημένη σημασία της διατροφής με υψηλή περιεκτικότητα σε θρεπτικά συστατικά.

    • Μειωμένη μυϊκή μάζα και δύναμη: Πιθανή αυξημένη ανάγκη σε πρωτεΐνη. Λειτουργικοί περιορισμοί θα μπορούσαν να περιορίσουν την πρόσβαση σε τρόφιμα.

    • Μειωμένη ανοσολογική ικανότητα: Πιθανή αυξημένη ανάγκη σε σίδηρο, ψευδάργυρο και άλλα θρεπτικά συστατικά.

    • Επιβλαβείς στοματικές αλλαγές: Μειωμένη ποσότητα ή/και ποιότητα της πρόσληψης θρεπτικών συστατικών.

    • Γαστρεντερικό: ατροφική γαστρίτιδα: Αυξημένες ανάγκες σε φυλλικό οξύ, ασβέστιο, βιταμίνη Κ, βιταμίνη Β12 και σίδηρο.

    • Εμμηνόπαυση: Μειωμένη ανάγκη σε σίδηρο.

  • Μεταβολικές αλλαγές:

    • Μειωμένη σύνθεση προβιταμίνης D₂ στο δέρμα. Μειωμένη νεφρική ενεργοποίηση και μειωμένη εντερική ανταπόκριση στην 11,25(OH)2D25(OH)_2D: Αυξημένες ανάγκες σε βιταμίνη D και ασβέστιο.

    • Αυξημένη κατακράτηση βιταμίνης Α: αλλοιωμένος ηπατικός μεταβολισμός: Μειωμένη ανάγκη σε βιταμίνη Α.

    • Μειωμένη ικανότητα ρύθμισης της ισορροπίας υγρών: Οι ανάγκες σε υγρά πιθανώς αυξημένες ή μειωμένες. Απαιτείται παρακολούθηση των υγρών.

Συνέπειες της Γήρανσης στη Διατροφή (Πίνακας 8.3)

  • Πηγή: Moore MC. Διαιτολογία (επιμέλεια Ελληνικής έκδοσης από: Μαγκλάρα-Κατσιλάμπρου, Τσαρούχη Α, Κουρσουμπά Θ, Λάππα Ε) έκδοση ΒΗΤΑ 1997.

  • Αλλαγές και Διατροφικές Συνέπειες:

    • Μείωση του βασικού μεταβολικού ρυθμού κατά περίπου 2% ανά δεκαετία μετά την ηλικία των τριάντα ετών: Μειώνονται οι ημερήσιες θερμιδικές ανάγκες. Κίνδυνος αύξησης βάρους και παχυσαρκίας.

    • Μειωμένη αίσθηση γεύσης και όσφρησης: Έλλειψη ενδιαφέροντος για το φαγητό, ανορεξία. Αυξημένη κατανάλωση αλατιού και ζάχαρης.

    • Κακή όραση, ειδικά σε χαμηλό φωτισμό: Δυσκολίες στην αγορά ή την προετοιμασία φαγητού, δυσκολία στη σίτιση.

    • Περιοδοντίτιδα (σε περίπου 80% των ηλικιωμένων) που προκαλεί δυσφορία και απώλεια δοντιών: Δυσκολίες στη σίτιση, περιορισμένες επιλογές τροφίμων. Συχνά αποφεύγονται τα ωμά φρούτα και λαχανικά και τα πλούσια σε φυτικές ίνες όσπρια, τα οποία αντικαθίστανται με πιο μαλακά, χαμηλής θερμιδικής αξίας τρόφιμα. Μπορεί να συμβεί αύξηση ή απώλεια βάρους, καθώς και δυσκοιλιότητα.

    • Μειωμένη έκκριση υδροχλωρικού οξέος (απαραίτητου για την απορρόφηση της βιταμίνης Β12), πεψίνης (πρωτεολυτικό ένζυμο) και χολής (απαραίτητη για την απορρόφηση λίπους): Μειωμένη απορρόφηση ασβεστίου, σιδήρου, ψευδαργύρου, πρωτεϊνών, λιπιδίων, λιποδιαλυτών βιταμινών, βιταμίνης Β12.

    • Αυξημένος ρυθμός δυσανεξίας στη λακτόζη: Μειωμένη κατανάλωση γάλακτος, χαμηλή πρόσληψη ασβεστίου που μπορεί να συμβάλει στην οστεοπόρωση.

    • Μειωμένη γαστρεντερική κινητικότητα: Δυσκοιλιότητα που μπορεί να προκαλέσει ανορεξία, αιμορροΐδες, εκκολπωματίτιδα.

    • Μειωμένη αίσθηση δίψας: Αφυδάτωση.

    • Μειωμένη ποσότητα νερού στο σώμα: Αφυδάτωση. Μείωση του όγκου του αίματος.

    • Αυξημένη συχνότητα χρόνιων ασθενειών: Ανορεξία, ανάγκη για ειδικές δίαιτες, νοσηλεία ή ειδικές εξετάσεις που μπορεί να εμποδίσουν την πρόσληψη τροφής.

    • Συχνή χρήση φαρμάκων ή συνδυασμός πολλών φαρμάκων: Πιθανότητα ανορεξίας, μειωμένη απορρόφηση θρεπτικών συστατικών, δυσκοιλιότητα, παρενέργειες και αλληλεπιδράσεις μεταξύ των φαρμάκων.

Περαιτέρω Συνέπειες της Γήρανσης στη Διατροφή (Πίνακας 8.3 Συνέχεια)

  • Πηγή: Moore MC. Διαιτολογία (επιμέλεια Ελληνικής έκδοσης από: Μαγκλάρα-Κατσιλάμπρου, Τσαρούχη Α, Κουρσουμπά Θ, Λάππα Ε) έκδοση ΒΗΤΑ 1997.

    • Αλλαγές και Διατροφικές Συνέπειες (Συνέχεια):

      • Μειωμένη κινητικότητα, αδυναμία: Δυσκολία στην αγορά και την προετοιμασία φαγητού (ειδικά τα φρέσκα φρούτα και λαχανικά καθώς και τα γαλακτοκομικά προϊόντα είναι ογκώδη και βαριά στη μεταφορά).

      • Αλλαγές στο εισόδημα: Λόγω οικονομικών δυσκολιών, αποφεύγεται η αγορά ακριβών τροφίμων.

      • Έλλειψη κοινωνικότητας, μοναξιά: Απάθεια για το φαγητό, αυξημένη κατανάλωση αλκοόλ, κάπνισμα.

      • Ευαισθησία στις διαφημίσεις για τρόφιμα και συμπληρώματα που δείχνουν βελτίωση από τις δυσκολίες της γήρανσης: Ένα μεγάλο ποσοστό των ηλικιωμένων καταναλώνει συμπληρώματα διατροφής των οποίων η θρεπτική αξία είναι αμφίβολη, και υπάρχει πιθανότητα λήψης τοξικών ποσοτήτων βιταμινών Α και D.

      • Σύγχυση, απώλεια μνήμης: Πιθανότητα να ξεχάσουν να φάνε ή να καταναλώσουν μεγάλες ποσότητες φαγητού.

Γήρανση και Ενεργειακή Δαπάνη

  • James, Ralph και Ferro-Luzzi, 1989

  • Σύγκριση της ενεργειακής δαπάνης μεταξύ ενός 25χρονου και ενός 70χρονου, και οι δύο βάρους 70 κιλών:

    • Συστατικά της ενεργειακής δαπάνης: Βασικός μεταβολικός ρυθμός, επαγγελματικές δραστηριότητες, διακριτικές δραστηριότητες (καθιστική ζωή, καφές, κάπνισμα), θερμογένεση που προκαλείται από τη διατροφή, έντονη άσκηση.

Ενεργειακές Ανάγκες

  • Οργανισμοί αναφοράς και οι συστάσεις τους για την ημερήσια πρόσληψη ενέργειας (kcal/ημέρα):

    • FAO/WHO/UNU, 2004:

      • Άνδρες: 2150-2350 (PAL=1,45-1,6, ≥60 ετών)

      • Γυναίκες: 1750-1950 (PAL=1,45-1,6, ≥60 ετών)

    • ESFA, 2013:

      • Άνδρες:

        • 60-69 ετών: Μέση Απαίτηση 2017-2305 (PAL=1,4-1,6)

        • 70-79 ετών: Μέση Απαίτηση 1984-2267 (PAL=1,4-1,6)

      • Γυναίκες:

        • 60-69 ετών: 1628-1821

        • 70-79 ετών: 1614-1844

      • Οι ενεργειακές ανάγκες είναι χαμηλότερες στην ηλικία 60-69 ετών και παραμένουν χαμηλότερες στη συνέχεια.

    • Nordic Nutrition Recommendations, 2012:

      • Άνδρες: 2317 (PAL = 1,6, 61-74 ετών, Εκτιμώμενες Ενεργειακές Απαιτήσεις)

      • Γυναίκες: 1935 (PAL = 1,6, 61-74 ετών, Εκτιμώμενες Ενεργειακές Απαιτήσεις)

    • SACN (UK), 2011:

      • Άνδρες:

        • 61-74 ετών: Εκτιμώμενες Μέσες Απαιτήσεις 2150-2340 (PAL =1,4 -1,6)

        • >75 ετών: Εκτιμώμενες Μέσες Απαιτήσεις 2100-2293 (PAL =1,4 -1,6)

      • Γυναίκες:

        • 61-74 ετών: 1743-1910 (PAL =1,4 -1,6)

        • >75 ετών: 1672-1839 (PAL =1,4 -1,6)

    • NHMRC (AUS&NZ), 2006:

      • Άνδρες:

        • 51-70 ετών: Εκτιμώμενες Ενεργειακές Απαιτήσεις 2170-2485* (PAL = 1,4-1,6)

        • >70 ετών: Εκτιμώμενες Ενεργειακές Απαιτήσεις 1690-1982** (PAL = 1,2-1,4)

      • Γυναίκες:

        • 51-70 ετών: 1749-1980**

        • >70 ετών: 1401 - 1648

Ανάγκες σε Πρωτεΐνη

  • Παράγοντες που επηρεάζουν τις ανάγκες σε πρωτεΐνη:

    • Παθολογικές καταστάσεις

    • Σωματική αναπηρία ή γνωστική εξασθένηση (άνοια)

    • Κοινωνικοοικονομικές συνθήκες

    • Μεταβολικές αλλαγές

    • Μείωση της πρόσληψης πρωτεΐνης

    • Γενετική προδιάθεση

    • Καταβολισμός πρωτεϊνών λόγω ασθένειας

    • Αύξηση των αναγκών σε πρωτεΐνη

    • Αντίσταση στις αναβολικές ορμόνες

    • Σαρκοπενία

    • Χαμηλή μεταγευματική

    • Χαμηλή μυϊκή αιμάτωση

    • | διαθεσιμότητα σε αμινοξέα

Ανάγκες σε Πρωτεΐνη - Συνέχεια

  • Παράγοντες που επηρεάζουν τις ανάγκες σε πρωτεΐνη:

    • Πρόσληψη πρωτεΐνης από τη διατροφή

    • Φυσική δραστηριότητα

  • Βασικά σημεία:

    • Οι ηλικιωμένοι έχουν αυξημένες ανάγκες σε πρωτεΐνη λόγω αντίστασης στις αναβολικές ορμόνες ή/και υπερμεταβολικών καταστάσεων λόγω ασθένειας

    • Οι ηλικιωμένοι μπορεί να έχουν μειωμένη πρόσληψη πρωτεΐνης λόγω μειωμένης όρεξης, παθολογικών καταστάσεων και οικονομικών περιορισμών

    • Η συνιστώμενη πρόσληψη πρωτεΐνης είναι τουλάχιστον 1,0-1,5 g πρωτεΐνης/Kg/ημέρα. Ωστόσο, οι ανάγκες εξατομικεύονται ανάλογα με τη σοβαρότητα του κινδύνου υποσιτισμού.

    • Η συστηματική φυσική δραστηριότητα βοηθά στη διατήρηση της δύναμης και της λειτουργικότητας των σκελετικών μυών στους ηλικιωμένους

    • Οι ασκήσεις αντίστασης έχουν περιορισμένη αλλά θετική επίδραση στην αποκατάσταση των μυών στους ηλικιωμένους

    • Ο συνδυασμός ασκήσεων αντίστασης και επαρκούς πρόσληψης πρωτεΐνης συνιστάται για τη διασφάλιση της υγείας του μυϊκού συστήματος κατά τη γήρανση.

    • Συστάσεις από την Ομάδα Εμπειρογνωμόνων ESPEN. Clin Nutr 2014

Τρόφιμα Πλούσια σε Πρωτεΐνη (Πίνακας 8.9)

  • Τρόφιμο, Μέγεθος Μερίδας (g), Πρωτεΐνη (g):

    • Βόειο κρέας, 114, 24

    • Τόνος, 114, 22

    • Ψάρι, 85, 17

    • Γαλοπούλα, 85, 9

    • Χοιρινό κρέας, 114, 28

    • Κοτόπουλο, 114, 24

    • Αυγό, 1, 6

    • Γιαούρτι, 228, 11

    • Τυρί, 28, 8

    • Γάλα, 228, 8

    • Φιστίκια, 28, 7

    • Ζυμαρικά, 57, 7

    • Άσπρο ψωμί, 57, 6

    • Φασόλια, 228, 14

    • Αμύγδαλα (ξερά), 12, 3

    • Αρακάς, 114, 20

    • Φακές, 114, 9

Ανάγκες των Ηλικιωμένων (I)

  • Ημερήσιες Ανάγκες σύμφωνα με τον ΠΟΥ-TUFTS, 2002:

    • Πρωτεΐνη:

      • Άνδρες: 53,3-63 γρ./ημέρα ή 0,9-1,1 γρ./kg σωματικού βάρους ανά ημέρα

      • Γυναίκες: 46,5-50 γρ./ημέρα ή 0,9-1,1 γρ./kg σωματικού βάρους ανά ημέρα

    • Λίπος:

      • Άνδρες: 82 γρ./ημέρα ή 30-35%/ημέρα

      • Γυναίκες: 70 γρ./ημέρα ή 30-35%/ημέρα

    • Ίνες: 20-35 γρ./ημέρα

    • Βιταμίνη Α: 700 mcg./ημέρα

    • Βιταμίνη D: 10 mcg./ημέρα (Άνδρες), 10-20 mcg./ημέρα (Γυναίκες)

    • Βιταμίνη Ε: 15 mg./ημέρα

    • Βιταμίνη Κ: 1 mcg./kg σωματικού βάρους

    • Βιταμίνη Β12: 1,5 mcg./ημέρα (Άνδρες), 2,5 mcg./ημέρα (Γυναίκες)

    • Βιταμίνη C: 40-60 mg./ημέρα (Άνδρες), 60-100 mg./ημέρα (Γυναίκες)

    • Φυλλικό οξύ: 200 mcg./ημέρα (Άνδρες), 400 mcg./ημέρα (Γυναίκες)

Μεσογειακή Διατροφή

  • Διατροφικές οδηγίες για ενήλικες:

    • Κάθε κύριο γεύμα πρέπει να περιλαμβάνει: Ποικιλία χρωμάτων/υφής (μαγειρεμένα και ωμά), Βότανα/μπαχαρικά/σκόρδο/κρεμμύδι (λιγότερο πρόσθετο αλάτι), Ποικιλία γεύσεων, Ελαιόλαδο, Ψωμί/ζυμαρικά/κους-κους/άλλα δημητριακά 1-2 μερίδες (κατά προτίμηση μη επεξεργασμένα), Νερό και αφεψήματα βοτάνων

    • Καθημερινά:

      • Φρούτα 1-2 μερίδες / Λαχανικά > 2 μερίδες

    • Εβδομαδιαίως:

      • Πατάτες < 3 μερίδες

      • Άσπρο κρέας 2 μερίδες

      • Ψάρια και θαλασσινά > 2 μερίδες

      • Γαλακτοκομικά προϊόντα 2 μερίδες (κατά προτίμηση χαμηλής περιεκτικότητας σε λιπαρά)

      • Ελιές/ξηροί καρποί/σπόροι 1-2 μερίδες

      • Γλυκά < 2 μερίδες

      • Κόκκινο κρέας < 2 μερίδες

      • Επεξεργασμένο κρέας = 1 μερίδα

      • Αυγά 2-4 μερίδες

      • Όσπρια ≥2 μερίδες

  • Επιπλέον Συστάσεις:

    • Κατανάλωση κρασιού με μέτρο, σεβόμενοι τις κοινωνικές πεποιθήσεις

    • Τακτική φυσική δραστηριότητα

    • Επαρκής ανάπαυση

    • Συντροφικότητα

    • Βιοποικιλότητα και εποχικότητα

    • Παραδοσιακά, τοπικά και φιλικά προς το περιβάλλον προϊόντα

    • Δραστηριότητες μαγειρικής

  • Μέγεθος μερίδας (ες): μικρότερο από την τυπική μερίδα εστιατορίου, ποικίλλει ανάλογα με το φαγητό

  • © 2010 Fundación Dieta Mediterránea

Περιεκτικότητα σε Φυτικές Ίνες Ορισμένων Τροφίμων

  • Σύσταση: 20-35 γρ

  • Λαχανικά (βρασμένα) (g/100g):

    • Αντίδι: 4,94

    • Βλήτα (Βόρεια Ελλάδα): 2,41

    • Φασολάκια: 5,95

    • Μπάμιες: 4

    • Σταμναγκάθι: 4,65

  • Πηγή: KAFATOS Α, HASSAPIDOU Μ. Greek foods composition tables

Περιεκτικότητα σε Φυτικές Ίνες Ορισμένων Τροφίμων - Συνέχεια

  • Σύσταση: 20-35 γρ

  • Φρούτα (g/100g):

    • Ακτινίδιο: 2,16

    • Κυδώνι (ψημένο): 4,73

    • Μήλα (φιρίκια): 2,36

    • Μαύρο σταφύλι (κοτσιφάλι): 2,15

    • Μαύρα σύκα: 4,39

    • Πράσινα σύκα: 4,28

  • Πηγή: KAFATOS Α, HASSAPIDOU Μ. Greek foods composition tables